Мужчина демонстрирует пенсионное удостоверение

Ҳатто пенсионерлар ҳам ёш бўлолмайди

3869
Ўзбекистон пенсионерларини қандай ўзгаришлар кутмоқда? Давлат пенсияни қандай шакллантиради ва пенсия тўлови учун маблағлар қаердан олинади? Бугунги кунда чет давлатларда меҳнат қилаётган мигрантлар қанча миқдорда пенсияга умид қилишлари мумкин? Кўпчиликни ўйлантираётган бу каби саволларга мазкур мақоладан жавоб топиш мумкин

Пенсия – бу нафақат кексарганда олинадиган ва кексаликдек унчалар ёқимли бўлмаган даврнинг моддий таъминотигина эмас, балки инсоннинг ўзининг давлатга, жамиятга кераклилигини, бегона эмаслигини, ортиқча бўлиб қолмаганини ҳис этиб яшашини таъминловчи маънавий восита.

Шу билан бирга бутун дунё бўйлаб, одамларнинг ўртача ёши ошиб бормоқда. Бу эса бир вақтда  ҳар қандай давлатнинг пенсия тизимига жиддий таъсир кўрсатади. Статистик ташкилотлар Ўзбекистонда ҳам аҳолининг ўртача ёши анча ўсганини баён қилмоқда. Ҳа, тибиётнинг ривожланиши, оғир жисмоний меҳнатнинг техника зиммасига юклатилиши, инсоният асрлар давомида йиғилиб қолган салбий одатларидан секин-аста воз кечиб бораётгани инсонлар умрининг узайишига олиб келмоқда. Бу, албатта қувончли ҳол. Бир вақтнинг ўзида ушбу ҳолат жамият ҳаётида, давлат сиёсатида айрим туб ўзгаришларни ҳам талаб этади.

Ўзбекистон 2020 йилга келиб собиқ СССР давридан буён жиддий ўзгартирилмаган пенсия тизимини тўлиқ ислоҳ этишни режалаштирган. Бунда қатор жиддий ўзгаришлар кўзда тутилган. Хусусан, пенсия ёшини ошириш, минимал иш стажи даврини халқаро стандартларга мувофиқлаштириш (10 йил этиб белгилаш) ва, ҳатто, ишламайдиган аёл учун турмуш ўртоғи томонидан (ихтиёрий) тўлов бадали киритилиб борилиши эвазига ишламайдиган уй бекаларини ҳам келажакда пенсия билан таъминлаш шулар жумласидан.

Албатта, пенсия тизимида ушбу ислоҳотларни амалга киритилишига ҳали вақт бор. Пенсия ёши оширилиши масаласи аксарият фуқаролар томонидан салбий баҳоланаётган бўлса-да, ислоҳотларнинг ижобий томони ҳам бисёр. "Мисол учун фуқаро пенсия бадалини қанчалик кўп тўласа, келажакда пенсиясининг миқдори ҳам шунча ортади. Яъни ишлайдиган одам - эртанги кунда "пенсия" сўзидан ҳайиқмаса ҳам бўлади". Қолаверса, ўртача ёшнинг ошиши натижасида жамиятда улкан пенсионерлар армиясининг юзага келиши ҳам давлат иқтисодини издан чиқариши мумкин.

Ўзбекистон пенсионерларини қандай ўзгаришлар кутмоқда? Давлат пенсияни қандай шакллантиради ва пенсия тўлови учун маблағлар қаердан олинади? Бугунги кунда чет давлатларда меҳнат қилаётган мигрантлар қанча миқдорда пенсияга умид қилишлари мумкин? Кўпчиликни ўйлантираётган бу каби саволларга мазкур мақоладан жавоб топиш мумкин.

Пенсия ёши оширилиши сабаблари

Бутун дунёда фуқароларнинг пенсияга чиқиши ўртача 62 ёшни ташкил этади, фақат Ўзбекистонда бу кўрсаткич 57,5 га тенг. Ҳатто Марказий Осиё давлатларида, мисол учун, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистонда пенсияга чиқиш эркаклар учун 63 ёш, аёллар учун 58 ёш этиб белгиланган. Туркманистонда бу кўрсаткич эркаклар учун 62, аёллар учун 57 ёшни ташкил этади. Кўриб турганингиздек, МДҲ давлатлари доирасида ҳам, Марказий Осиё минтақаси бўйича ҳам пенсияга чиқиш ёши фақат Ўзбекистонда энг паст ҳисобланади - эркаклар учун 60, аёллар учун 55 ёш.

Пенсия жамғармаси маълумотларига қараганда, Ўзбекистонда пенсия ёшидаги шахсларнинг аҳоли умумий сонига нисбати йилдан йилга ошиб бормоқда. 2025 йилга бориб у 11 фоизга етади (2011 йилда 6,2 фоизни ташкил қилган). Шу муносабат билан пенсия тайинлаш борасида мурожаатлар сони ҳам ҳар йили ўртача 16 минг фуқарога ошиб бормоқда. 2025 йилга келиб кўрсаткич 300 мингдан ошади. 2018-2025 йилларда Ўзбекистонда пенсия ёшидаги аҳоли сони 1,2 миллионга кўпаяди.

Бугунги кунда Ўзбекистонда нафақа олувчилар сони 3 млн. 445 минг нафарни ташкил этади. Шулардан 3 млн. 100 минги ёшга доир пенсия олувчилар ва қолган қисми ижтимоий нафақа олувчилардир.

2018 йил декабрь ойида Ўзбекистон президенти томонидан имзоланган пенсияга оид фармон туфайли нафақага чиқаётган шахсларга кўпроқ пенсия олиш имконини яратилди. Фармонга кўра 2019 йил 1 январдан бошлаб барча ишловчи пенсионерларга пенсиялар тўлиқ миқдорда тўланади.

Шунингдек, янги тартибга мувофиқ эндиликда, пенсияни ҳисоб-китоб қилиш учун иш ҳақининг максимал миқдори энг кам ойлик иш ҳақининг саккиз баробаридан ўн баробаригача (ҳозирда 2 млн 27 минг 300 сўмга) оширилди. Бу эса ўз ўзидан пенсияга чиқаётган шахсларга янада кўпроқ пенсия тайинлаш имконини беради.

Пенсия ёши ва меҳнат стажи босқичма-босқич оширилиши

Ўзбекистонда пенсияга чиқиш ёши, айтилганидек, эркаклар учун - 60, аёллар учун 55 ёш. Албатта, пенсия ёшини бирданига ошириш-оширмаслик ҳали чуқур ўйлаб кўриладиган масала.

"Биз бу масалани ўрганамиз, пенсия ёшини бирданига ёки босқичма-босқич оширамизми, бу якуний концепция лойиҳасида акс эттирилади", - дея тушунтиради "Спутник" мухбири билан суҳбатда Пенсия жамғармаси ижро этувчи аппарати бўлим бошлиғи Шухрат Ўтаганов.

Пенсия тизимини ислоҳ қилишга қаратилган концепциядаги долзарб масалалардан яна бири бу – талаб этилган стаж миқдорини оширишдир. Ҳозирда Ўзбекистон қонунчилигида пенсия тайинлаш учун киши камида 7 йил иш стажига эга бўлиши лозим.

"Ўзбекистон аъзоликка қабул қилинган Халқаро меҳнат ташкилоти эса пенсия тайинлаш учун 10 йилдан 15 йилгача минимал иш стажи бўлишини талаб этади. Аксарият ривожланган давлатларда бу кўрсаткич 15 йилдан ҳам ортиқ. Фақат Ўзбекистонда бу минимал талаб собиқ иттифоқ давлатлари орасида энг кам, яъни 7 йилни ташкил этади", - деди Пенсия жамғармаси вакили.

Ҳозирда бу талабни ошириш масаласи ўрганилмоқда. Пенсия жамғармаси бу ишни ҳам босқичма-босқич, яъни ҳар йили бир йилдан ошириб ёки 2023 йилдан 10 йил қилиб белгилаш масаласини муҳокама қилмоқда.

Пенсия тўлаш учун маблағлар қаердан олинади?

Илгари барча тўловлар пенсия жамғармаси ҳисобидан амалга оширилган. Эндиликда ёшга доир пенсия таъминоти бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси, ижтимоий нафақаларнинг барчаси (суюнчи пули, дафн пули ва ҳоказолар) бюджет ҳисобидан қопланади.

Пенсия жамғармасининг бевосита ва асосий даромади манбаи - давлат улуши 50 фоиздан юқори бўлган корхоналар, бюджет ташкилотлари (улар 25 фоизлик ставкада ягона ижтимоий тўлов тўлашади) ҳамда тадбиркорлик субъектларидир (12 фоиз миқдоридаги ягона ижтимоий тўлов тўлайдилар). Шунингдек, ягона солиқ тўлови ҳам бор, бунинг ҳам маълум бир қисми пенсия жамғармасига ўтказилади.

Жамғарманинг қолган даромад манбаи - ихтиёрий суғурта бадалларидир. (2019 йилдан бошлаб мажбурий суғурта бадали, ихтиёрий суғурта бадали ва иқтисодий суғурта бадали сингари атамалар бекор қилинган. Унинг ўрнига ягона ижтимоий тўлов атамаси киритилган).

Пенсия жамғармасининг энг катта захираларидан бири - Ўзбекистоннинг 14,5 миллион иқтисодий фаол аҳолисидир. Шулардан 5 миллионга яқини расмий ишда ишлайди ва ижтимоий пенсия тизими билан қамраб олинган. Тўққиз ярим миллиондан ортиқ кишилар - яъни норасмий секторда банд фуқаролар: мигрантлар, норасмий ишлаётганлар, халқ тилида айтганда "меҳнат дафтарчасисиз" фаолият юритаётганлар бу бадални тўламаяпти.

Ишчилар, ҳамжиҳат бўлинг! Ёки бутун дунё прелетарлари бирлашингиз!

Хуллас, ҳаммаям пенсия олгиси келади ва олади ҳам. Аммо пенсия жамғармасига тўловни амалга оширадиганлар кам.

Меҳнатга лаёқатли 60 фоиз аҳоли ижтимоий суғурта тизими билан қамраб олинмаган. Шунингдек, ойлик тўлов бадаллари ва пенсия миқдори ўртасидаги боғлиқлик ҳам бир мунча сусайган ва тўлиқсиз стажга эга пенсионерлар сони ўсишда давом этмоқда. Шу боис, пенсия жамғармаси расмийлари янги ишлаб чиқилаётган концепция доирасида айрим таклифлар борасида бош қотирмоқда. Келажакда даромад манбаини, яъни пенсия жамғармасини молиявий ҳолати барқарорлигини таъминлаш чоралари устида ишлашмоқда.

Бугунги кунда ишлаётган ва жамғарма ҳисобига пул тушираётган кишилар маблағлари ҳисобидан пенсионерларга тўлов амалга оширилмоқда. Келажакдаги пенсионерлар учун келажак авлод тўловни амалга оширади.

Жамғарма молиявий ҳолати барқарор бўлиши учун эса барча тоифадаги шахслар (расмий ва норасмий сектор вакиллари) пенсия жамғармасига ўз улушини қўшишлари керак.

Пенсия жамғармаси расмий вакилининг сўзларига кўра, бугунги кунда аксарият фуқаролардан "менинг стажим йўқ, мен нима қилишим керак? Давлат нега менга пенсия бермайди?", деган саволлар келиб тушмоқда. Жамғарманинг ҳам бундайларга жавоби бор: Давлатга умуман ишламаган, жамғармага улуш қўшмаган бўлсангиз нега давлат сизга пенсия тўлаши керак? Пенсия бу ижтимоий нафақа эмас. Пенсия - бу жамғармага қўшган улуши орқали ўзининг ҳаққини тўлаб бориш дегани. Яъни ҳар бир инсон кексаликда пенсия олиши учун ёшликдан улуш киритиб бориши керак.

Давлат, албатта, ишламаган, стажи йўқларни ҳам кўчага ташлаб қўймайди, нафақа беради. Лекин бу нафақа миқдори бугунги кунда 243 минг сўмни ташкил этади.

 

Бадаллар, бадаллар....

2019 йилда Солиқ концепцияси қабул қилиниши муносабати билан, фуқаролар 1 январдан бошлаб пенсия жамғармасига суғурта бадалини тўламайдиган бўлди. Суғурта бадалининг бекор бўлиши пенсия ҳисоб-китоб механизида ҳам ўзгаришларни содир этди. Қонунчиликка ўзгартириш киритилди. Лекин 2019 йил 1 январигача бўлган фуқароларнинг иш стажи агар суғурта бадали тўланган бўлса, албатта инобатга олинади. Ва ўртача иш ҳақи ҳам суғурта бадали миқдорига қараб аниқланади. 2019 йил 1 январдан кейинги стажи фуқароларнинг иш ҳақиси ҳисобланган бўлса, (иш ҳақи таркибига ҳар қандай (масалан, (қўшимча устамалар ёки йиллик қанақадир мукофот пуллари) меҳнатга ҳақ тўлаш тарзидаги даромад киритилган бўлса, ўша стажга ҳам ўтади, ва ўртача иш ҳақи ҳам ойлик иш ҳақидан ҳисобланади.  

Пенсия жамғармаси фуқаролардан пенсия тизимига ихтиёрий равишда келиб тушадиган тўлов бадаллари миқдорини оширишга эришмоқчи. Бунинг учун бир қанча чора-тадбирлар режалаштирилган. Мисол учун, агар кишига пенсияга чиқиши учун атиги 3 йил иш стажи етмай қолса, у ҳар бир етмаётган йил учун энг кам иш ҳақи миқдорида тўловни амалга ошириб, эга бўлиши мумкин.

Ўз-ўзини банд қилган (норасмий сектор кишилари) йилига энг кам иш ҳақининг бир баробари миқдорида тўловни амалга оширсалар, йиллик стажга эга бўладилар. Фақат хорижда ишлаётган, чет элга расмий ёки норасмий кетган фуқаролар йиллик стаж учун йилига 4,5 минимал иш ҳақини тўлайдилар.

Шунингдек, ишлаётган фуқаролар оиланинг ишламаётган аъзолари учун ихтиёрий тарзда бадал тўловини амалга оширишлари мумкин.

Пенсия миқдори фуқаронинг тўлаётган бадали миқдорига боғлиқ, дейди Пенсия жамғармаси расмийлари. Юқорида бадалларнинг минимум миқдори келтириб ўтилди. Агар фуқаро қанча кўпроқ бадал тўлайдиган бўлса, демак келгусида ўзига юқори пенсияни кафолатлайди, дея ишонтиришмоқда улар.

Пенсия тизими қайси давлатдан "кўчирилади"

Пенсия жамғармаси расмийлари сўзларига кўра, янги пенсия тизимини жорий қилишда Жаҳон банки билан ишлар олиб борилмоқда. Яъни Ўзбекистон томон ўзидаги барча маълумотларни Жаҳон банкига тақдим этган, Жаҳон банки эса ўз навбатида бошқа давлатларни тажрибасини ўрганган ҳолда ўз тавсияларини тайёрлаб берган. 

"Аниқ бир давлатни пенсия тизимини Ўзбекистонда жорий қиламиз деб айтишимиз мумкин. Мисол учун, мана Данияники зўр деймиз ёки бўлмаса Польша тизими яхши экан, деймиз. Бориб ўрганиб келиб, ўзимизда жорий қилишимиз ҳам мумкин. Лекин битта нарсани айтиш керак-ки, бирорта давлатнинг пенсия тизими бир-бирини 100 фоиз такрорламайди. Чунки ҳар бир давлатнинг ўзига хос хусусиятлари бор", - дейди Молия вазирлиги ҳузуридаги Бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси ижрочи директори Ёрқин Турсунов.

Пенсия тизимини янгилаш мақсадида Ўзбекистон вакиллари Польшага бориб келган, Чехияга сафар режалаштирилган, Жанубий Корея ва Россия Федерацияси билан ишларни олиб бормоқда. Бир сўз билан айтганда, Ўзбекистон дунё бўйича энг илғор тажрибаларни ўрганган ҳолда ўз пенсия тизимини яратишни режалаштирмоқда.

Ҳа айтганча, Пенсия жамғармаси мутасаддиларининг сўзларига кўра, фонд айни вақтда Польшанинг "Асека" компаниясидан республика миқесидаги барча архивларни электронлаштириш бўйича ёрдам сўраган. Архив билан электрон база яратилса, пенсия тайинлашда одамларни овора қилиш масаласи ҳам келажакда ўз-ўзидан йўқолиши мумкин ва фонд ҳам шу билан ўзининг энг оғриқлик нуқтасидан қутулади. Демак, пенсионерлар учун "югур-югур"ларсиз келажак таъминланади.

3869
Микросхема

Инсониятни қутқариш ёки йўқ қилиш керакми? Оммавий чипизация остонасида

272
(Янгиланган 17:20 25.05.2020)
Ичимизда чиплар олиб юрадиган вақт қачон келади? Бу борада ягона тўҳтам йўқ. Баъзи экспертларнинг таъкидлашича, бу 5-7 йил ичида амалга ошади.

Қабул қилинг: эртами-кечми барчамиз оз бўлсада киборг бўламиз. Экзоскелетлар бизга ҳаракат қилишимизга ёрдам беради, сунъий органлар - узоқ умр кўриш, бошдаги микросхемалар эса – яхшироқ ўйлашга. Аммо бундан қўрқиш керакми? Бундай технологияларни яратувчиларнинг мақсадлари нима?

Киберпанк бостириб келмоқда: Илон Маск 2020 йил охирига қадар инсон миясига жойлаштириладиган чиплар ишлаб чиқаришни ваъда қилмоқда. Бу одам ҳақиқатан карантинда вақтини беҳуда сарфламаяпти. Ихтирочи ўзининг Neuralink лойиҳасида одамларни Альцгеймер ёки Паркинсон касаллигидан ҳалос этадиган, шунингдек эшитиш ва кўриш қобилиятини қайтарадиган микросхемалар ишлаб чиқаришни ваъда қилмоқда. Ва шунингдек, одамларда тўлиқ ёки қисман фалаж бўлган ҳаракатланиш қобилиятини тиклашни. Бир сўз билан айтганда, бу мия фаолияти ва нейронларнинг иши билан боғлиқ барча муаммолар учун ўта кичик панацеядир. Ёқимли бонуслар - турли хил гаджетлар билан ишлаш (фақатгина фикр кучи билан) ва соғлом одамнинг ақлий қобилиятини яхшилаш имкони.

Аммо келажакнинг бу гўзал ҳақиқати бир қошиқ антиутопиясисиз тўлиқ бўлмасди. Россиялик режиссёр Никита Михалков ўз дастурида миллиардер ва Microsoft  корпорациясининг асосчиси Билл Гейтсни ҳамма устидан назорат ўрнатиш ва одамлар сонини камайтириш мақсадида инсониятга чип ўрантиш истагида айблади. Усул - гўё коронавирусга қарши эмлаш орқали. Ва Билл Гейтс олган патент рақами ҳам даҳшатли - "060606" (666- иблис рақами – таҳр.). Турли мамлакатларнинг бой ва обрўли одамлари аъзо бўлган махфий дунё ҳукуматининг ғоялари ҳам бунга қўшилди. Назариялар очиқчасига фитна назариялардир. "ИнфорУс" консорциуми президенти Андрей Масалович, Билл Гейтс аслида кандай патент олганлигини тушунтирди.

"Microsoft'нинг "Мен 060606 патенти"ни  ўқидим. Бундай рақам компания учун аҳмоқона омадсизликдир. Бу шунчаки аҳмоқона патент, ўзига хос "винегрет", аммо ичида чиплаш ҳақида битта ҳам сўз йўқ, таъкидлайман - битта ҳам сўз йўқ. Патентда ёзилишича: агар одам ёнида ҳар қандай сенсорни олиб юрган бўлса – у аллақачон фитнесс билагузуги ёки смартфонни олиб юрипти – унга бирон бир вазифани топшириш мумкин, масалан кун давомида беш километр юриш вазифаси берилиши мумкин, кейин эса вазифа бажарилдими-йўқми ушбу сенсор ёрдамида текширилиши мумкин, шу сенсор ёрдамида пул топиш имконини бериш мумкин, масалан биткойнни икки тийинини топишига. Яъни Microsoft'нинг патенти ғалатироқ, аммо мутлақо зарарсиз: биз шундоқ ҳам ушбу сенсорларни ёнимизда олиб юрсак, улар бизни шундоқ ҳам бошқарса, нега бу назоратни ижобий ҳулқ кванти билан боғламаймиз (ижобий фикр ёки хулқ-атвор йўналишини тарғиб қилиш - таҳр.)".

Хўш, қайси сценарий эҳтимоли юқорироқ – фойдани кўзлаган ҳолда совуққон ҳисоб-китоб ёки умумий кузатув ёки юқори технологияли гуманизм ва инсониятнинг нажотими? Эҳтимол иккаласи ҳам, дейди Андрей Масалович. Аммо анонимликдан хавотирланишнинг ҳожати йўқ, деди у Sputnik радиосига берган интервьюсида.

"Рақамли бокираликни йўқотишдан қўрқадиган ҳар ким энди бундан қўрқмаса ҳам бўлади. Сиз ёнизда олиб юрадиган гаджетингиз ҳар қандай чипдан яхшироқдир. Яъни, ҳар биримиз биз ҳақимизда ҳамма нарсани биладиган шахсий Интернет-жосусимиз бор. Буни ҳамма билади, шу қатори асосий тижорат фирмалари. Даҳлсизликни йўқотишдан қўрққан ҳар бир киши, қўрқмасин - сиз уни аллақачон йўқотиб бўлгансиз. Махсус хизматлар ва давлатлар назоратидан қўрққан ҳар бир киши, қўрқмасин - корпорациялар томонидан назорат анча кучлироқ. Яъни махсус хизматлар, уларга етмаган маълумотларни корпорациялардан олишади. Корпорациялар сизга тааллуқли ҳамма нарсага эга".

Кибержиноятчиликка келсак, бу ерда у ўзини жуда ноқулай ҳис қилади. Аммо одамни бошқариш учун гипотетик чипни очиб ташлаш орқали мияни "бузиб кириш"нинг энди кераги йўқ - бу қизиқилаётган одам ҳақида барча маълумотларни олиш кифоя, дея тушунтиради Андрей Масалович.

"Рақамли шаҳсиятни йўқотиш ҳақиқатан ҳам даҳшатли нарса. Бизда бу у ёки бу шаклда аллақачон мавжуд: банк картасининг ўзи анчагина маълумотни ўзида мужассам қилган, давлат хизматлари портали ҳам кўп нарсани билади, ҳозир Россияда ягона биометрик идентификациялаш стандарти мавжуд бўлиб, у ҳам овозимизни ҳамда юзимиз тасвирини ёзиб олади ва уларни биргаликда сақлайди. Бундай маълумотларнинг йўқолиши инсон учун ҳалокат эканлиги аён. Агар тажовузкор уни қўлга киритса ёки уни қалбакилаштиришни ўрганиб олса, у ҳолда сизнинг рақамли имзингизни қўлга киритиб, сизнинг борлигингизни ўз назоратига олади".

Ҳаммамиз ичимизда чиплар олиб юрадиган вақт қачон келади? Бу борада ягона тўҳтам йўқ. Баъзи экспертларнинг таъкидлашича, бу 5-7 йил ичида амалга ошади. Бошқалар айтишича, уч йилдан кейин биз ҳақиқатга айланган жуда ақлли ва маълумот алмашиш мосламалари - дазмолдан тортиб учувчисиз автомобилгача, Интернетга уланган буюмлар  ҳақиқати тўғрисида кўпроқ қайғурамиз.

Муаллиф Мария Меркулова, Sputnik Радиоси

272

Россияга янги қитъалараро баллистик ракета нима учун керак

418
(Янгиланган 10:53 25.05.2020)
Россиянинг стратегик ядро кучлари янада ривожланмоқда ва самаралироқ бўлмоқда. Янги "Сармат" оғир қитъалараро баллистик ракетаси армия сафига киришдан олдин якуний синовлардан ўтмоқда.

ТОШКЕНТ, 25 мар - Sputnik. Россия ҳукумати бош вазирининг ўринбосари Юрий Борисов 21 май куни " COVID-19" пандемияси "Сармат" қитъалараро баллистик ракетасининг (ҚБР) учиш синовларига тайёргарлик кўришига таъсир қилмаганлигини ва синовлар бош конструктор ва Россия Мудофаа вазирлиги томонидан белгиланган муддатларда амалга оширилишини таъкидлади.

Давлат қуролланиш дастури доирасида Россия саноат кооперацияси томонидан шахтада жойлаштирилиган суюқ ёқилғили РС-28 "Сармат" ракетаси яратилишини якунламоқда. Янги ракетанинг отилиб чиқиш синовлари 2018 йилда якунланди. Ушбу мажмуа ўз ичига турли хил жанговар блокларни, шу жумладан янги авлод гипертовушлиларини олади ва Стратегик ракета кучларига (СРК) ҳизматни ўташга 2021 йилда топширилади. Эслатиб ўтамиз, "Сармат" учун мўлжалланган "Авангард" гипертовуш мажмуаси Домбаровск ракета дивизиясида ҳизматни ўтамоқда.

Янги ҚБР дунёдаги энг кучли Р-36М2 "Воевода" ракетасининг ўрнини эгаллайди (НАТО таснифига кўра - SS-18 Satana ("Иблис"). "Сармат"нинг имкониятлари ракетага қарши мудофаа ҳудудларини четлаб, таҳмин қилиб бўлмайдиган траекториялар бўйлаб парвоз қилиш имконини беради, бу эса потенциал душманнинг барча мавжуд ва истиқболли мудофаа тизимлари томонидан гипертовуш индивидуал бошқарув блоклари томонидан ушланиш имконини йўққа чиқаради.

"Сармат"нинг "Воевода"дан асосий фарқи: Ю-71 типидаги гипертовуш блоки билан жиҳозланган янги ҚБРни ноядровий қурол билан жиҳозланган юқори аниқликдаги қурол сифатида ишлатилиши мумкин. Тахминан атмосферадаги 15 Мах (7 км/сек) тезликда, блокнинг кинетик энергияси ядровий зарбага ўҳшаш бўлади, аммо ҳудудни радиоактив ифлосланиши бўлмаслигини кафолатлайди. Маневрли гипертовуш жанговар каллачаларнинг муҳим афзаллиги шундаки, траекторияни аниқ тўғирлаб, ҚБРларни учириш нуқтасидан минглаб километр масофада нишонинг "дарчасига" тегиш.

Янги ракетани Красноярск ўлкаси ва Оренбург вилоятида жойлаштириладиган серияли ишлаб чиқариш учун саноат корҳоналаринитакомиллиаштириш якунланди. Россия шу тариқа, ўзининг таҳдидлардан огоҳлантириш потенциалини ривожлантирмоқда.

Икки қутбни кечиб

Дунёнинг барча технологик жиҳатдан ривожланган давлатлари оғир қитъалараро ракеталарни ишлаб чиқиб, рақобатчиларни мағлуб этишга ҳаракат қилмоқда, аммо Россия анча олдинда. РС-28 "Сармат" оғир суюқ орбитал қитъалараро баллистик ракетага эга ерда шахтада жойлаштирилган ракета тизими ҳар жиҳатдан устунликни намойиш этмоқда.

Дунёда узоқ масофалилиги, тезлиги ва зарба қудрати бўйича унга ўхшаши йўқ. Учиш масофаси бўйича - 18000 кмгача бўлган масофада - "Сармат" Воиводдан бир ярим маротаба ошиб кетди, бу эса хорижий рақобатчилар учун очиқ бўлмаган. Юк ташиш қобилияти 10 тоннага оширилди. Бош қисми 10 индивидуал нишонга олиш блоклардан иборат. Янги ракетанинг стартдаги массаси 208 тоннани ташкил этади (шундан 178 тоннаси ёқилғи). Ракетанинг умумий узунлиги 35,5 метр, диаметри 3 метр.

Жанг кучи жиҳатидан "Воевода" ва "Сармат" деярли тенг ва янги ҚБРнинг Aegis, THAA ва тизимларни енгиб ўтиш қобилияти ва тезлашиш қисми жуда  қизиқдир. Қитъалараро баллистик ракета ҳаво ҳужумидан ва ракетага қарши  мудофаа тизимларини муваффақиятли енгиб, нишонга ўз вақтида ва аниқ зарба бериши керак. "Воевода"нинг жанговар блоклари ҳам сохта элементлар булутида нишонга учади (ракетанинг учи ҳар бирининг қуввати 800 килотон бўлган 10 та жанговар блокдан ва ПРО (ракеталарга қарши мудофаа) тизимларини ёриб ўтиишнинг ривожланган мажмуасидан иборат). "Сармат" парвоз пайтида мутлақо янги ҳимоя ва пардаланиш воситаларига эга деб тахмин қилиш мантиқан тўғри бўлади. Турли хил қувват ва мақсадлар блоклари қаторида душманнинг радиолокацион станциялари ва бошқа инновацион таркибий қисмларига қарши курашнинг кучли воситалари мавжуд. У қандай ишлайди?

Ажралганидан сўнг маневр қилувчи блок тахминан 15 Мах тезликда (7 км/сек) 100 км баландликда ҳаракатланади ва атмосферанинг зич қатламларига киришдан (нишоннинг тўғридан-тўғри тепасида) олдин душманнинг ракетага қарши мудофаасини енгиб ўтиш учун мураккаб маневрни амалга оширади. Юқорида таъкидлаб ўтилганидек, шунга ўхшаш жанговар блоклар билан дунёнинг ҳар қандай жойида маҳаллий можаролар пайтида ядровий бўлмаган зарбалар бериш мумкин.

Янги оғир "Сармат" ҚБРни яратишда иккита асосий мақсад - ракетага қарши мудофаа тизимига заивсизлиги ва парвознинг минимал вақти - рекорд тезлик, масофа, ташиш қобилияти ва 60-секундда жанговар тайёргарликка (душман ядровий зарбаси пайтида тез реакция) эришишга имкон берди. Янги ҚБРга киритилган Жанубий қутб орқали (мавжуд ва истиқболли ракеталарга қарши мудофаа тизимларини четлаб), эҳтимолий душман ҳудудининг суборбитал траекторияси бўйлаб эҳтимолий душман ҳудудини "орбитал бомбардимон қилиш" технологияси фуқаро космик кемаларини учиришга имкон беради (фойдаланиш охирида ҳар бир "Сармат" инвестицияларнинг катта қисмини қайтариши мумкин).

Асосий параметрлар

Россия стратегик ракета кучлари қанча янги ракеталарни ҳизматга қабул қилади? Аввалроқ, Американинг CNBC канали АҚШ разведка ҳамжамиятига асосланиб, 60 га яқин "Сармат"лар ҳақида гапирди, бу "Воевода"ларнинг икки дивизиясига (Красноярск ўлкаси ва Оренбург вилоятида) тўғри келади. Бироқ, РФ Мудофаа вазирлигининг режалари бошқа бўлиши ҳам мумкин. Фақат Россиянинг стратегик ядровий кучлари (СЯС) ва АҚШ стратегик ҳужум қилувчи кучлари (СНС) гуруҳлари учун СНВ-3 томонидан белгиланган ҚБР ва жанговар блокларнинг максимал чегараси ҳақида расмий маълумот бор ҳолос. Россия Федерацияси учун бу 700 та учириш мосламаси ва 1550 та жанговар қурол. Стратегик ракета кучлари умумий стратегик ядро қуроллари ва жанговар қуролларнинг 60 фоизига эгалик қилади ва 2024 йилга келиб фақат замонавий намуналардан фойдаланишини режалаштирмоқда. Хизматни ўтаётган "Тополь-М" ва "Ярс" комплексларини ҳисобга олган ҳолда, кўп қиррали истиқбол пайдо бўлади.

Россиянинг стратегик ракета кучларини ривожлантириш истиқболларини белгилашда АҚШнинг ядровий ракета потенциалидаги ўзгаришларни ва ташқи сиёсатининг хусусиятларини, Вашингтоннинг РСМД шартномасидан чиқиб кетишини ва Европада Америка ўрта масофали ракеталарининг Россия Федерациясига яқин жойлаштирилишини ҳисобга олишга тўғри келмоқда. Мисол учун, Польша ва Руминияда Пентагоннинг Мк-41 универсал учириш ускуналари билан жиҳозланган турли даражадаги тайёргарликка эга ракетага қарши мудофаа тизимлари ўрнатилган. Бу жойдан "Стандарт-3" ракеталарга қарши ракеталарни ва ўрта масофага мўлжалланган "Томагавк" қанотли ракеталарини учириш мумкин. Бундан ташқари, АҚШнинг Полша ва Руминияда жойлашган учувчисиз дронларини ядровий жанговар қуроллар билан жиҳозлаш мумкин. Албатта, ўрта масофадаги зарба таркибий қисмларидан РФга қарши фойдаланган тақдира, АҚШ ва учириш майдони сифатида ҳизмат қилган бошқа давлатлар ҳам ўч олиш ҳудудида бўлади. Бу ҳақда "Красная звезда"га берган интервьюсида Россия стратегик ракета кучлари қўмондони Сергей Каракаев маълум қилди.

Стратегик Ракета Кучлари 2020 йилга турли даражадаги 200 дан ортиқ машқларни ва ҚБРнинг олтита учирилишини режалаштирмоқда (уларнинг бештаси Плесецк космодромидан). Ўтган йили таҳминан шу миқдорда ҳарбий машғулотлар бўлиб ўтди ва бешта стратегик ракета учирилиши амалга оширилди, бу ракета тизимларининг юқори ишончлилиги ва қўшинларнинг усусан самарадорлигини тасдиқлади.

Замонавий стратегик ракета кучлари – бу учта ракета армияси, 12 ракета тузилмалари (шу жумладан шахта учирилиш мосламаларидан иборат тўртта стационар дивизия ва саккизта ерда ҳаракатланувчи ракета мажмуалари). Ўйлайманки, ракеталар барча тажовузкорларга етади. Эҳтимолий душман огоҳлантирувчи (қуролсизлантирувчи) зарба беришга умид қилмаса ҳам бўлади. Стратегик Ракета Кучлари объектлари ҳаво ҳужумидан ишончли тарзда замонавий С-300ПМ ва С-400, "Мозырь" фаол ҳимоя тизими ва турли жисмоний ишлаш принципларига асосланган истиқболли ҳаво мудофаа тизимлари билан ишончли ҳимояланган. Роботлашган бошқарув тизимлари жорий этилмоқда. Россиядаги ядровий қуроллари ташувчилари умумий сонининг учдан икки қисмига эгалик қила туриб, стратегик ракета кучлари ядро триадасида катта рол ўйнамоқда. Янги оғир "Сармат" ҚБР стратегик ракета кучлари ва ядровий қурол билан ушлаб туриш тизимида муҳим ўринларни эгаллайди.

418

АҚШ яна бир муҳим шартномадан чиқмоқда - бу дунёга қандай хавф солади

0
(Янгиланган 22:28 25.05.2020)
АҚШ 1987 йилда имзоланган очиқ осмон шартномасидан чиқишини маълум қилди. Бу ҳақда президент Дональд Трамп эълон қилди.

Москвада Вашингтон бу айбловларни рад этди ва Россия томони ўз навбатида шартномадан чиқиб кетиш нияти йўқлигини билдирди.

Видеомизда Дональд Трамп халқаро хавфсизлик соҳасидаги яна бир муҳим келишувни қандай қилиб ўлдиргани ҳақида маълумот берамиз.

0