Мужчина демонстрирует пенсионное удостоверение

Ҳатто пенсионерлар ҳам ёш бўлолмайди

3962
Ўзбекистон пенсионерларини қандай ўзгаришлар кутмоқда? Давлат пенсияни қандай шакллантиради ва пенсия тўлови учун маблағлар қаердан олинади? Бугунги кунда чет давлатларда меҳнат қилаётган мигрантлар қанча миқдорда пенсияга умид қилишлари мумкин? Кўпчиликни ўйлантираётган бу каби саволларга мазкур мақоладан жавоб топиш мумкин

Пенсия – бу нафақат кексарганда олинадиган ва кексаликдек унчалар ёқимли бўлмаган даврнинг моддий таъминотигина эмас, балки инсоннинг ўзининг давлатга, жамиятга кераклилигини, бегона эмаслигини, ортиқча бўлиб қолмаганини ҳис этиб яшашини таъминловчи маънавий восита.

Шу билан бирга бутун дунё бўйлаб, одамларнинг ўртача ёши ошиб бормоқда. Бу эса бир вақтда  ҳар қандай давлатнинг пенсия тизимига жиддий таъсир кўрсатади. Статистик ташкилотлар Ўзбекистонда ҳам аҳолининг ўртача ёши анча ўсганини баён қилмоқда. Ҳа, тибиётнинг ривожланиши, оғир жисмоний меҳнатнинг техника зиммасига юклатилиши, инсоният асрлар давомида йиғилиб қолган салбий одатларидан секин-аста воз кечиб бораётгани инсонлар умрининг узайишига олиб келмоқда. Бу, албатта қувончли ҳол. Бир вақтнинг ўзида ушбу ҳолат жамият ҳаётида, давлат сиёсатида айрим туб ўзгаришларни ҳам талаб этади.

Ўзбекистон 2020 йилга келиб собиқ СССР давридан буён жиддий ўзгартирилмаган пенсия тизимини тўлиқ ислоҳ этишни режалаштирган. Бунда қатор жиддий ўзгаришлар кўзда тутилган. Хусусан, пенсия ёшини ошириш, минимал иш стажи даврини халқаро стандартларга мувофиқлаштириш (10 йил этиб белгилаш) ва, ҳатто, ишламайдиган аёл учун турмуш ўртоғи томонидан (ихтиёрий) тўлов бадали киритилиб борилиши эвазига ишламайдиган уй бекаларини ҳам келажакда пенсия билан таъминлаш шулар жумласидан.

Албатта, пенсия тизимида ушбу ислоҳотларни амалга киритилишига ҳали вақт бор. Пенсия ёши оширилиши масаласи аксарият фуқаролар томонидан салбий баҳоланаётган бўлса-да, ислоҳотларнинг ижобий томони ҳам бисёр. "Мисол учун фуқаро пенсия бадалини қанчалик кўп тўласа, келажакда пенсиясининг миқдори ҳам шунча ортади. Яъни ишлайдиган одам - эртанги кунда "пенсия" сўзидан ҳайиқмаса ҳам бўлади". Қолаверса, ўртача ёшнинг ошиши натижасида жамиятда улкан пенсионерлар армиясининг юзага келиши ҳам давлат иқтисодини издан чиқариши мумкин.

Ўзбекистон пенсионерларини қандай ўзгаришлар кутмоқда? Давлат пенсияни қандай шакллантиради ва пенсия тўлови учун маблағлар қаердан олинади? Бугунги кунда чет давлатларда меҳнат қилаётган мигрантлар қанча миқдорда пенсияга умид қилишлари мумкин? Кўпчиликни ўйлантираётган бу каби саволларга мазкур мақоладан жавоб топиш мумкин.

Пенсия ёши оширилиши сабаблари

Бутун дунёда фуқароларнинг пенсияга чиқиши ўртача 62 ёшни ташкил этади, фақат Ўзбекистонда бу кўрсаткич 57,5 га тенг. Ҳатто Марказий Осиё давлатларида, мисол учун, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистонда пенсияга чиқиш эркаклар учун 63 ёш, аёллар учун 58 ёш этиб белгиланган. Туркманистонда бу кўрсаткич эркаклар учун 62, аёллар учун 57 ёшни ташкил этади. Кўриб турганингиздек, МДҲ давлатлари доирасида ҳам, Марказий Осиё минтақаси бўйича ҳам пенсияга чиқиш ёши фақат Ўзбекистонда энг паст ҳисобланади - эркаклар учун 60, аёллар учун 55 ёш.

Пенсия жамғармаси маълумотларига қараганда, Ўзбекистонда пенсия ёшидаги шахсларнинг аҳоли умумий сонига нисбати йилдан йилга ошиб бормоқда. 2025 йилга бориб у 11 фоизга етади (2011 йилда 6,2 фоизни ташкил қилган). Шу муносабат билан пенсия тайинлаш борасида мурожаатлар сони ҳам ҳар йили ўртача 16 минг фуқарога ошиб бормоқда. 2025 йилга келиб кўрсаткич 300 мингдан ошади. 2018-2025 йилларда Ўзбекистонда пенсия ёшидаги аҳоли сони 1,2 миллионга кўпаяди.

Бугунги кунда Ўзбекистонда нафақа олувчилар сони 3 млн. 445 минг нафарни ташкил этади. Шулардан 3 млн. 100 минги ёшга доир пенсия олувчилар ва қолган қисми ижтимоий нафақа олувчилардир.

2018 йил декабрь ойида Ўзбекистон президенти томонидан имзоланган пенсияга оид фармон туфайли нафақага чиқаётган шахсларга кўпроқ пенсия олиш имконини яратилди. Фармонга кўра 2019 йил 1 январдан бошлаб барча ишловчи пенсионерларга пенсиялар тўлиқ миқдорда тўланади.

Шунингдек, янги тартибга мувофиқ эндиликда, пенсияни ҳисоб-китоб қилиш учун иш ҳақининг максимал миқдори энг кам ойлик иш ҳақининг саккиз баробаридан ўн баробаригача (ҳозирда 2 млн 27 минг 300 сўмга) оширилди. Бу эса ўз ўзидан пенсияга чиқаётган шахсларга янада кўпроқ пенсия тайинлаш имконини беради.

Пенсия ёши ва меҳнат стажи босқичма-босқич оширилиши

Ўзбекистонда пенсияга чиқиш ёши, айтилганидек, эркаклар учун - 60, аёллар учун 55 ёш. Албатта, пенсия ёшини бирданига ошириш-оширмаслик ҳали чуқур ўйлаб кўриладиган масала.

"Биз бу масалани ўрганамиз, пенсия ёшини бирданига ёки босқичма-босқич оширамизми, бу якуний концепция лойиҳасида акс эттирилади", - дея тушунтиради "Спутник" мухбири билан суҳбатда Пенсия жамғармаси ижро этувчи аппарати бўлим бошлиғи Шухрат Ўтаганов.

Пенсия тизимини ислоҳ қилишга қаратилган концепциядаги долзарб масалалардан яна бири бу – талаб этилган стаж миқдорини оширишдир. Ҳозирда Ўзбекистон қонунчилигида пенсия тайинлаш учун киши камида 7 йил иш стажига эга бўлиши лозим.

"Ўзбекистон аъзоликка қабул қилинган Халқаро меҳнат ташкилоти эса пенсия тайинлаш учун 10 йилдан 15 йилгача минимал иш стажи бўлишини талаб этади. Аксарият ривожланган давлатларда бу кўрсаткич 15 йилдан ҳам ортиқ. Фақат Ўзбекистонда бу минимал талаб собиқ иттифоқ давлатлари орасида энг кам, яъни 7 йилни ташкил этади", - деди Пенсия жамғармаси вакили.

Ҳозирда бу талабни ошириш масаласи ўрганилмоқда. Пенсия жамғармаси бу ишни ҳам босқичма-босқич, яъни ҳар йили бир йилдан ошириб ёки 2023 йилдан 10 йил қилиб белгилаш масаласини муҳокама қилмоқда.

Пенсия тўлаш учун маблағлар қаердан олинади?

Илгари барча тўловлар пенсия жамғармаси ҳисобидан амалга оширилган. Эндиликда ёшга доир пенсия таъминоти бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси, ижтимоий нафақаларнинг барчаси (суюнчи пули, дафн пули ва ҳоказолар) бюджет ҳисобидан қопланади.

Пенсия жамғармасининг бевосита ва асосий даромади манбаи - давлат улуши 50 фоиздан юқори бўлган корхоналар, бюджет ташкилотлари (улар 25 фоизлик ставкада ягона ижтимоий тўлов тўлашади) ҳамда тадбиркорлик субъектларидир (12 фоиз миқдоридаги ягона ижтимоий тўлов тўлайдилар). Шунингдек, ягона солиқ тўлови ҳам бор, бунинг ҳам маълум бир қисми пенсия жамғармасига ўтказилади.

Жамғарманинг қолган даромад манбаи - ихтиёрий суғурта бадалларидир. (2019 йилдан бошлаб мажбурий суғурта бадали, ихтиёрий суғурта бадали ва иқтисодий суғурта бадали сингари атамалар бекор қилинган. Унинг ўрнига ягона ижтимоий тўлов атамаси киритилган).

Пенсия жамғармасининг энг катта захираларидан бири - Ўзбекистоннинг 14,5 миллион иқтисодий фаол аҳолисидир. Шулардан 5 миллионга яқини расмий ишда ишлайди ва ижтимоий пенсия тизими билан қамраб олинган. Тўққиз ярим миллиондан ортиқ кишилар - яъни норасмий секторда банд фуқаролар: мигрантлар, норасмий ишлаётганлар, халқ тилида айтганда "меҳнат дафтарчасисиз" фаолият юритаётганлар бу бадални тўламаяпти.

Ишчилар, ҳамжиҳат бўлинг! Ёки бутун дунё прелетарлари бирлашингиз!

Хуллас, ҳаммаям пенсия олгиси келади ва олади ҳам. Аммо пенсия жамғармасига тўловни амалга оширадиганлар кам.

Меҳнатга лаёқатли 60 фоиз аҳоли ижтимоий суғурта тизими билан қамраб олинмаган. Шунингдек, ойлик тўлов бадаллари ва пенсия миқдори ўртасидаги боғлиқлик ҳам бир мунча сусайган ва тўлиқсиз стажга эга пенсионерлар сони ўсишда давом этмоқда. Шу боис, пенсия жамғармаси расмийлари янги ишлаб чиқилаётган концепция доирасида айрим таклифлар борасида бош қотирмоқда. Келажакда даромад манбаини, яъни пенсия жамғармасини молиявий ҳолати барқарорлигини таъминлаш чоралари устида ишлашмоқда.

Бугунги кунда ишлаётган ва жамғарма ҳисобига пул тушираётган кишилар маблағлари ҳисобидан пенсионерларга тўлов амалга оширилмоқда. Келажакдаги пенсионерлар учун келажак авлод тўловни амалга оширади.

Жамғарма молиявий ҳолати барқарор бўлиши учун эса барча тоифадаги шахслар (расмий ва норасмий сектор вакиллари) пенсия жамғармасига ўз улушини қўшишлари керак.

Пенсия жамғармаси расмий вакилининг сўзларига кўра, бугунги кунда аксарият фуқаролардан "менинг стажим йўқ, мен нима қилишим керак? Давлат нега менга пенсия бермайди?", деган саволлар келиб тушмоқда. Жамғарманинг ҳам бундайларга жавоби бор: Давлатга умуман ишламаган, жамғармага улуш қўшмаган бўлсангиз нега давлат сизга пенсия тўлаши керак? Пенсия бу ижтимоий нафақа эмас. Пенсия - бу жамғармага қўшган улуши орқали ўзининг ҳаққини тўлаб бориш дегани. Яъни ҳар бир инсон кексаликда пенсия олиши учун ёшликдан улуш киритиб бориши керак.

Давлат, албатта, ишламаган, стажи йўқларни ҳам кўчага ташлаб қўймайди, нафақа беради. Лекин бу нафақа миқдори бугунги кунда 243 минг сўмни ташкил этади.

 

Бадаллар, бадаллар....

2019 йилда Солиқ концепцияси қабул қилиниши муносабати билан, фуқаролар 1 январдан бошлаб пенсия жамғармасига суғурта бадалини тўламайдиган бўлди. Суғурта бадалининг бекор бўлиши пенсия ҳисоб-китоб механизида ҳам ўзгаришларни содир этди. Қонунчиликка ўзгартириш киритилди. Лекин 2019 йил 1 январигача бўлган фуқароларнинг иш стажи агар суғурта бадали тўланган бўлса, албатта инобатга олинади. Ва ўртача иш ҳақи ҳам суғурта бадали миқдорига қараб аниқланади. 2019 йил 1 январдан кейинги стажи фуқароларнинг иш ҳақиси ҳисобланган бўлса, (иш ҳақи таркибига ҳар қандай (масалан, (қўшимча устамалар ёки йиллик қанақадир мукофот пуллари) меҳнатга ҳақ тўлаш тарзидаги даромад киритилган бўлса, ўша стажга ҳам ўтади, ва ўртача иш ҳақи ҳам ойлик иш ҳақидан ҳисобланади.  

Пенсия жамғармаси фуқаролардан пенсия тизимига ихтиёрий равишда келиб тушадиган тўлов бадаллари миқдорини оширишга эришмоқчи. Бунинг учун бир қанча чора-тадбирлар режалаштирилган. Мисол учун, агар кишига пенсияга чиқиши учун атиги 3 йил иш стажи етмай қолса, у ҳар бир етмаётган йил учун энг кам иш ҳақи миқдорида тўловни амалга ошириб, эга бўлиши мумкин.

Ўз-ўзини банд қилган (норасмий сектор кишилари) йилига энг кам иш ҳақининг бир баробари миқдорида тўловни амалга оширсалар, йиллик стажга эга бўладилар. Фақат хорижда ишлаётган, чет элга расмий ёки норасмий кетган фуқаролар йиллик стаж учун йилига 4,5 минимал иш ҳақини тўлайдилар.

Шунингдек, ишлаётган фуқаролар оиланинг ишламаётган аъзолари учун ихтиёрий тарзда бадал тўловини амалга оширишлари мумкин.

Пенсия миқдори фуқаронинг тўлаётган бадали миқдорига боғлиқ, дейди Пенсия жамғармаси расмийлари. Юқорида бадалларнинг минимум миқдори келтириб ўтилди. Агар фуқаро қанча кўпроқ бадал тўлайдиган бўлса, демак келгусида ўзига юқори пенсияни кафолатлайди, дея ишонтиришмоқда улар.

Пенсия тизими қайси давлатдан "кўчирилади"

Пенсия жамғармаси расмийлари сўзларига кўра, янги пенсия тизимини жорий қилишда Жаҳон банки билан ишлар олиб борилмоқда. Яъни Ўзбекистон томон ўзидаги барча маълумотларни Жаҳон банкига тақдим этган, Жаҳон банки эса ўз навбатида бошқа давлатларни тажрибасини ўрганган ҳолда ўз тавсияларини тайёрлаб берган. 

"Аниқ бир давлатни пенсия тизимини Ўзбекистонда жорий қиламиз деб айтишимиз мумкин. Мисол учун, мана Данияники зўр деймиз ёки бўлмаса Польша тизими яхши экан, деймиз. Бориб ўрганиб келиб, ўзимизда жорий қилишимиз ҳам мумкин. Лекин битта нарсани айтиш керак-ки, бирорта давлатнинг пенсия тизими бир-бирини 100 фоиз такрорламайди. Чунки ҳар бир давлатнинг ўзига хос хусусиятлари бор", - дейди Молия вазирлиги ҳузуридаги Бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси ижрочи директори Ёрқин Турсунов.

Пенсия тизимини янгилаш мақсадида Ўзбекистон вакиллари Польшага бориб келган, Чехияга сафар режалаштирилган, Жанубий Корея ва Россия Федерацияси билан ишларни олиб бормоқда. Бир сўз билан айтганда, Ўзбекистон дунё бўйича энг илғор тажрибаларни ўрганган ҳолда ўз пенсия тизимини яратишни режалаштирмоқда.

Ҳа айтганча, Пенсия жамғармаси мутасаддиларининг сўзларига кўра, фонд айни вақтда Польшанинг "Асека" компаниясидан республика миқесидаги барча архивларни электронлаштириш бўйича ёрдам сўраган. Архив билан электрон база яратилса, пенсия тайинлашда одамларни овора қилиш масаласи ҳам келажакда ўз-ўзидан йўқолиши мумкин ва фонд ҳам шу билан ўзининг энг оғриқлик нуқтасидан қутулади. Демак, пенсионерлар учун "югур-югур"ларсиз келажак таъминланади.

3962

Тоғли Қорабоғни миналардан тозалаш истиқболлари

99
(Янгиланган 22:07 24.11.2020)
Тоғли Қорабоғнинг яқинда жанговар ҳаракатлар кечган зонаси ва бошқа ҳудудлари юзлаб квадрат километр майдонлар босқичма-босқич портловчи моддалардан тозаланиши сингари ўта катта маблағ талаб қилувчи ишларини кўзда тутади

Тоғли Қорабоғнинг яқинда жанговар ҳаракатлар кечган зонаси ва бошқа ҳудудлари юзлаб квадрат километр майдонлар босқичма-босқич портловчи моддалардан тозаланишини кўзда тутади. Бу улкан ресурслар(миллионлаб доллар)ни ҳамда хавфли ерларни хўжалик айланмасига киритиш учун ўнлаб йиллар давомида олиб бориладиган машаққатли ишларни талаб этади.

Мина майдонлари, портламаган ўқ-дорилар ва қўлбола портловчи ускуналар можародан кейинги ҳар қандай ҳудуд учун асосий муаммо саналади. Доимий равишда ўта хавфли таҳдид мавжудлигининг энг сўнгги мисоли - бу 23-ноябр куни Мадагиз қишлоғи яқинида Озарбайжон, Россия Федерацияси ҳарбий хизматчилари ва тан олинмаган Тоғли Қорабоғ республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ходимларининг портлатилиши бўлди. Можаро зонасида бундай хавфлар тинчликпарварларга, сапёрлар ва қутқарувчиларга ҳар куни чанг солади.

Кеча Ереван шаҳрининг аэродромларига Россия мудофаа вазирлигининг миналардан тозалаш халқаро марказининг 100 дан ортиқ ҳарбий хизматчилари, шунингдек, 13 та ҳарбий ва махсус техника юборилди. Муҳандислик бўлинмалари бугун Ереван - Горис - Степанакерт йўналиши бўйича юриш қилмоқда. Сапёрларнинг етакчи бўлинмалари 23 ноябрдан Тоғли Қорабоғдаги ҳудудлар, йўллар ва объектларни миналардан тозалашга киришган. Устувор вазифаси - дислокация (жойлашув, ҳаракатланиш) нуқталари, тинчликпарварларнинг постлар ўртасидаги ҳаракатланиши, ва айрим инфратузилма объектларида миналардан тозалаш ишларини тезкор равишда амалга ошириш.

Ҳудудларнинг фақат биттасида россиялик сапёрлар 30 га яқин танкга қарши миналарни зарарсизлантиришди. Қоидага кўра, топилган ўқ-дорилар махсус полигонда ёки жойнинг ўзида портлатиш методи билан йўқ қилинади. Россия Федерацияси Қуролли Кучлари Халқаро миналардан тозалаш маркази мутахассислари мураккаб ва қизғин ишларга Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг миналарга қарши фаолият стандартларига мувофиқ равишда тайёргарликдан ўтганлар. Улар энг сўнгги ишлаб чиқарилган ускуналар - мина изловчи ИМП-С2, "Уран-6" робототехника мажмуалари билан қуролланганлар. Замонавий қидирув ва ҳимоя воситалари Тоғли Қорабоғда рус ҳарбий хизматчилари саломатлиги ва ҳаёти учун хатарларни камайтиради, лекин истисно этмайди.

Миссиянинг мурракаб жиҳати

Замонавий локал ва минтақавий можаролар жанговар ҳаракатларнинг перманент характери ва миналаштирилган майдонлар, портловчи тузоқлар, йўл бўйида жойлаштириладиган бомбалар ва бошқа "сюрпризлар"дан - бевосита оператив зона ва унга туташ ҳудудларда кенг қўлланилиши билан ажралиб туради. Тактик жиҳатдан текширилган, зич, эшелонлашган мудофаани яратиш учун кўп сонли қўшин (масалан, юз километрлик фронт чизиғида) ва ресурсларга эга бўлмаган ҳолда, можаро иштирокчилари бўлинмалар ва ҳарбий техникани алоҳида секторларга тўплашади ва "туйнукларни" миналар майдонлари билан беркитадилар.

Қорабоғда асосан Совет даврида ишлаб чиқарган миналардан фойдаланилган - булар танкларга қарши ТМ-62, пиёдаларга қарши ПМН-2 миналари.

Шу билан бирга, уларнинг жойлашув харита-схемалари шошилинч равишда апил-тапил ишлаб чиқилади ва кейинчалик кўпинча йўқолиб кетади.

Эҳтимолки, янги миналардан иборат далалар ва "кенгайтмалар"ни можаро томонлари ҳеч бир муаммосиз йўқ қилишар. Аммо узоқ йиллардан буён давом этиб келаётган қарама-қаршилик туфайли минтақадаги барча мина майдонлари жойлашуви аниқ жойини ҳеч ким билмайди. 

Жанговар вазиятда портламай қолган ёки жанговар ҳолатда ташлаб қўйилган артиллерия снарядлари бу алоҳида муаммо. Қорабоғ ерларида минглаб портловчи предметлар бор. Шу сабабли, Россиялик сапёрларнинг ўнлаб йиллар давомида олиб борган машаққатли меҳнати, БМТ ва бошқа гуманитар ташкилотларнинг ресурсларини фаол жалб этилиши - ҳудуд уруш ҳолатидан чиқишининг минимал шартларидан саналади.

Аввалроқ, Озарбайжон ҳудудларини миналардан тозалаш бўйича миллий агентлиги (ANAMA) раҳбари Газанфар Аҳмедов, Қорабоғдаги Боку назорати остига ўтган ҳудудларнинг миналардан тўлиқ тозаланиши ўн йилдан ортиқ вақтни талаб қилиши ҳақида айтганди. Сурияда Арманистоннинг 83 кишидан иборат гуманитар миссияси 20 гектарга яқин майдонни 2019 йилнинг олти ойида миналар, снарядлар, авиа-бомбалар ва қўлбола портловчи қурилмалардан тозалаган эди. Абхазия ва Жанубий Осетия ҳудудларини миналардан тозалаш бўйича урушдан кейинги кўп йиллик тажриба (бу эрда ҳали ҳам саперлар қилиши лозим бўлган ишлар жуда кўп) ҳам Қорабоғда амалга оширилиши лозим бўлган вазифаларнинг глобал миқёсини тасдиқламоқда.

Бирлашган ҳаракатлар

БМТнинг Миналардан тозалаш масалалари бўйича хизмати (UNMAS) фақатгина ўтган йилнинг ўзида 19 мамлакатда (жумладан, Ироқ, Афғонистон ва Сурияда ҳам) тахминан 495 млн доллар сарфлаган. Эҳтимол, ушбу маблағларнинг бир қисми Тоғли Қорабоғ ҳудудини миналардан тозалашга йўналтирилар.

UNMAS маълумотларига кўра, миссия бу ерда декабр бошида жойлаша бошлайди. Мутахассислар, аввало тоғ-ўрмон ҳудудидаги мураккаб бир шароитда амалга ошириладиган ишлар ҳажмини баҳолайдилар. Эҳтимол, сапёрларнинг халқаро миқёсдаги ҳамжиҳатликдаги саъйи-ҳаракатлари қочқинларнинг ушбу регионга можародан кейинги қайтишини тезлаштиришга имкон беради.

Шунингдек, БМТ Бош котиби Антонио Гутеришнинг позицияси - яъни ўт очишни тўхтатиш келишуви гуманитар ташкилотларга можаро оқибатида жабр кўрган тинч аҳолига ёрдам бериш имкониятига йўл очишини ва Тоғли Қорабоғда Россия билан ҳамкорлик қилишга ва ўзаро ҳамкорликка тайёрлиги бўйича айтилган фикрлари ҳам анча умидбахш кўринмоқда.

99

Қонунсизлик: Россия устидан АҚШ разведка парвозлари кимга керак

416
(Янгиланган 17:11 24.11.2020)
Трамп маъмурияти даврида АҚШ халқаро хавфсизлик тизимидаги бир неча шартномалардан чиқди. Байден жамоаси уларга қайтмоқчи бўлса - бу жуда мушкул бўлади.

ТОШКЕНТ, 24 ноя —Sputnik, Софья Мельничук. АҚШнинг Очиқ осмон шартномасидан (ООШ) чиқиш ҳақидаги огоҳлантирув хатининг муддати тугади. Устига устак Вашингтон Москвани “йиллар давомида ООШни бузиб келишда” айблади.

Трамп маъмурияти мамлакатни эскириб кетган ва “рақибларга устунлик бераётган ҳамда миллий хавфсизликка таҳдид қилаётган” шартномалардан чиқардик деб ҳисоблайди. Лекин Байден жамоаси АҚШ осмонини яна очади деган умид пайдо бўлмоқда.

Ишонч бўлмаса ООШга ўрин йўқ

Оқ уйнинг Москвага энг катта даъволаридан бири, бу – айрим ҳудудлар устидан учиб ўтишга қўйилган таъқиқлар эди. Хусусан, Жанубий Осетия, Абхазия, Чеченистон ва Калининград. Бунга жавобан АҚШ Аляска ва Тинч океанидаги бир неча ороллар устидан парвоз қилишни таъқиқлаб қўйишди.

2002 йилда 35 давлат  томонидан имзоланган шартномага кўра,  ушбу давлатлар бир-бирларининг ҳудудлари устидан разведка парвозлари амалга оширишлари мумкин. Бунда жамланган маълумотлар барча учун очиқ бўлади. Парвозларни амалга ошираётган самолётларда қурол бўлмаслиги ҳамда унинг бортида назорат қилинаётган давлат вакили бўлиши керак.

2019 йилда ООШ доирасида 1,5 мингта парвозлар амалга оширилди. Улардан мақсад – нафақат назоратни кучайтириш, балким бир-бирига  муайян сиёсий сигналлар беришни ҳам назарда тутади. Хусусан 2014 йилда Донбассда қуролли можаро бошланганидан сўнг, АҚШ Украина шарқида Киевни қўллаб-қувватлаш рамзи сифатида доимий парвозлар амалга оширишни йўлга қўйган эди.

Нопок ўйинлар

Кремль ушбу шартномани ўзаро ишонч ва қурол-яроғ устидан назорат қилиш учун муҳим фактор деб ҳисоблайди. АҚШнинг ундан чиқиши шартноманинг аҳамиятини йўққа чиқаради. Лекин Москва, маълум шартлар асосида унга амал қилишда давом этади.

Биринчи шарт – Европа давлатлари разведка парвози давомида ўзлари жамлаган маълумотларни АҚШга бермасликни кафолатлашлари керак. Иккинчиси – Россия самолётлари Европада жойлашган америка объектларини инспекция қилиши мумкин.

Лекин ҳозирча ушбу давлатлардан ҳеч қандай кафолат олинмади ва Москвани бундай вазият мутлақ қониқтирмайди.

“АҚШ ўз иттифоқдошларидан Москва шартларига рози бўлиш ва Вашингтон шартномадан чиққанидан сўнг ҳам, маълумотларни уларга юбориб туришни талаб қилаётгани сир эмас, - дейди Венадаги Россия ҳарбий хавфсизлик делегацияси раҳбари Константин Гаврилов.   — Бу нафақат ООШни бузиш, балким ушбу шартнома асосида қандайдир нопок ўйинлар олиб боришдир. ООШ Вашингтоннинг халқаро қурол-аслаҳани назорат қилиш тизимини бузиш йўлида қўйшаг навбатдаги қадами бўлди”.

“Бу ақлсизлик”

АҚШнинг ООШдан чиқиши биринчи навбатда унинг Европадаги иттифоқчиларига таъсир қилади. Улар учун Америка самолётлари жамлаган маълумотлар жуда керак. Бир қатор европа давлатлари бу борада ўз афсусларини айтишди. “Биз Россия томонидан ушбу шартномани бажаришда айрим қийинчиликлар бўлганини тушунамиз, лекин бизнингча бу шартномадан чиқишга етарли асос бўлмайди”, - деди Германия ТИВ раҳбари Хайко Маас.

Франция ТИВи АҚШ Москва томонидан шартнома бузилгани ҳақида ҳеч қандай далиллар тақдим этмаганини қайд этди. Испания, Бельгия, Финляндия, Италия, Люксембург, Нидерланд, Чехия ва Швеция биргаликда эълон қилган баёнотида ООШ “фойдали ва амал қилаётган” шартнома бўлиб қолишини билдиришган.

АҚШнинг ўзида ҳам бу борада якдиллик йўқ. Масалан Сенатнинг халқаро муносабатлар бўйича вакили Роберт Мендес Оқ уй ҳаракатларини шундай баҳолайди: "Президент Трамп, сайловда ютқизганидан сўнг, сурбетларча қонунларни менсимагасдан, бир томонлама сиёсийлашган тартибда шартномадан чиқди”, - деди.  

“Бу ақлсизлик”, - деди Миллий хавфсизлик агентлиги собиқ директори АҚШ Ҳарбий ҳаво кучлари генерали Майкл Хайден. Рональд Рейген даврида Давлат депаратаменти раҳбари бўлган Жордж Шульц ва барак Обаманинг норасмий маслаҳатчиси Сэмьюэл Нанн Оқ Уйга Очиқ осмон шартномасини сақлаб қолиш ҳақида хаб юборишди.

Шартномалар якуни

Дональд Трампнинг 4 йиллик президентлик даврида бутун дунё унинг қурол-аслаҳа соҳасида назоратни сақлаб қолишдан манфаатдор эмаслигини тушунди. 2018 йилда у Теҳрон 2015 йилда имзоланган шартномага амал қилмаётганини рўкач қилиб “Эрон ядрой дастури ҳаракатлари” шартномасидан чиқишини эълон қилган эди.

Орадан бир йил ўтиб у Рейган ва Горбачев томонидан имзоланган Ўрта ва яқин масофа ракеталари шартномасидан ҳам чиқди.

2020 йилда Оқ Уйда 1992 йилдан буён илк бор ядровий синовлар муҳокама қилингани маълум бўлди. Агар ушбу ҳолат олдинроқ  юз берганида бу АҚШ, Россия, Хитой, Британия ва Франция орасида имзоланган шартномани бузишни англатган бўлар эди.

2010 йилда имзоланган Стратегик ҳужум қуроллари ҳақидаги шартнома (СНВ-3) тақдири ҳам ҳозирча номаълум бўлиб қолмоқда. Ўтган йили бўлиб ўтган музокараларда АҚШ Россияга қўшимча шартлар қўйди. Улар орасида бажариб бўлмайдиганлари ҳам бор. Масалан Хитойни ушбу шартномага қўшиш. СНВ-3 муддати келгуси йил февралида тугайди. Экспертлар унинг узайтирилиши даргумон деб ҳисоблашади.

Нима бўлганда ҳам Очиқ Осмон шартномаси Дональд Трамп маъмуриятининг сўнгги қурбони бўлади деб умид қиламиз. Ҳозирча Жо Байденни расмий ғалаба билан табриклашга ҳали эрта, лекин унинг ҳукумат бошига келиши эҳтимоли кун сайин ортиб бормоқда.

Янгидан кириш

Айрим экспертлар хулосаига кўра, Байден ООШга қайтадан кириш масаласини ўйлаб кўриши керак, лекин бунинг амалга ошиши амри маҳол, деб ҳисоблайди НИУ ВШЭнинг Европа ва Халқаро изланишлар маркази директори Дмитрий Суслов.

“АҚШда бир неча 10 йиллар давомида жамланган аниқ тажриба бор: улар қуролларни назорат қилиш борасида бирор шартномадан чиқса, унга бошқа қайтиб кирмайди”, - дейди мутахассис. Устига- устак  ООШ бўйича Россияга Оқ уй ва Пентагон томонидан Обама давриларидан буён турзи даъволар билдириб келинаётган эди.  

Ундан ташқари янги шартнома Конгресснинг юқори палатаси томонидан ратификация қилиниши керак. У ерда аксарият республикачилар бўлгани учун, бу янги муаммолар келтириб чиқариши мумкин.

“Байден собиқ президент қарорини бекор қилмоқчи бўлса ҳам - бу бир қатор муаммоларга дуч келиши мумкин. Устига устак Трамп маъмурияти ҳозир ушбу йўналишда янги муаммолар яратмоқда: Оқ уй Ҳаво кучларини кузатув парвозларида фойдаланилаётган самолётлардан воз кечишни талаб қилмоқда”, - дейди ПИР маркази консультанти, Бошқарув қарорлари қабул қилиш маркази катта эксперти Олег Шакиров.

Узоқ йиллар давомида, республикачилар босими остида Конгресс ушбу самолётларни замонавийлаштиришга маблағ ажратмай келаётган эди. Ушбу самолётларсиз ООШга қайтиш ҳам мураккаб бўлади, деб ҳисоблайди эксперт.

Очиқ осмон шартномасига қарши бўлганлар Байден жамоасида ҳам бор. Масалан Майкл Карпентер — ташқи сиёсат бўйича собиқ маслаҳатчи, у ҳам АҚШнинг ушбу шартномада иштирок этишига қарши бўлган. Унинг фикрича Россия ООШ парвозлари орқали американинг инфратузилмавий объектларига зарар етказиш учун маълумот жамламоқда.  

Умумий хулоса шундан иборатки, Байденнинг асосий ғояси – Европа билан ишончли муносабатлар ўрнатиш, дейди Шакиров. Европа учун ООШнинг муҳимлигини ҳисобга олган ҳолда, АҚШ вақти келиб ушбу шартномага қайтиши ҳам мумкин, - иттифоқдошлари учун.

416