Мужчина демонстрирует пенсионное удостоверение

Ҳатто пенсионерлар ҳам ёш бўлолмайди

4484
Ўзбекистон пенсионерларини қандай ўзгаришлар кутмоқда? Давлат пенсияни қандай шакллантиради ва пенсия тўлови учун маблағлар қаердан олинади? Бугунги кунда чет давлатларда меҳнат қилаётган мигрантлар қанча миқдорда пенсияга умид қилишлари мумкин? Кўпчиликни ўйлантираётган бу каби саволларга мазкур мақоладан жавоб топиш мумкин

Пенсия – бу нафақат кексарганда олинадиган ва кексаликдек унчалар ёқимли бўлмаган даврнинг моддий таъминотигина эмас, балки инсоннинг ўзининг давлатга, жамиятга кераклилигини, бегона эмаслигини, ортиқча бўлиб қолмаганини ҳис этиб яшашини таъминловчи маънавий восита.

Шу билан бирга бутун дунё бўйлаб, одамларнинг ўртача ёши ошиб бормоқда. Бу эса бир вақтда  ҳар қандай давлатнинг пенсия тизимига жиддий таъсир кўрсатади. Статистик ташкилотлар Ўзбекистонда ҳам аҳолининг ўртача ёши анча ўсганини баён қилмоқда. Ҳа, тибиётнинг ривожланиши, оғир жисмоний меҳнатнинг техника зиммасига юклатилиши, инсоният асрлар давомида йиғилиб қолган салбий одатларидан секин-аста воз кечиб бораётгани инсонлар умрининг узайишига олиб келмоқда. Бу, албатта қувончли ҳол. Бир вақтнинг ўзида ушбу ҳолат жамият ҳаётида, давлат сиёсатида айрим туб ўзгаришларни ҳам талаб этади.

Ўзбекистон 2020 йилга келиб собиқ СССР давридан буён жиддий ўзгартирилмаган пенсия тизимини тўлиқ ислоҳ этишни режалаштирган. Бунда қатор жиддий ўзгаришлар кўзда тутилган. Хусусан, пенсия ёшини ошириш, минимал иш стажи даврини халқаро стандартларга мувофиқлаштириш (10 йил этиб белгилаш) ва, ҳатто, ишламайдиган аёл учун турмуш ўртоғи томонидан (ихтиёрий) тўлов бадали киритилиб борилиши эвазига ишламайдиган уй бекаларини ҳам келажакда пенсия билан таъминлаш шулар жумласидан.

Албатта, пенсия тизимида ушбу ислоҳотларни амалга киритилишига ҳали вақт бор. Пенсия ёши оширилиши масаласи аксарият фуқаролар томонидан салбий баҳоланаётган бўлса-да, ислоҳотларнинг ижобий томони ҳам бисёр. "Мисол учун фуқаро пенсия бадалини қанчалик кўп тўласа, келажакда пенсиясининг миқдори ҳам шунча ортади. Яъни ишлайдиган одам - эртанги кунда "пенсия" сўзидан ҳайиқмаса ҳам бўлади". Қолаверса, ўртача ёшнинг ошиши натижасида жамиятда улкан пенсионерлар армиясининг юзага келиши ҳам давлат иқтисодини издан чиқариши мумкин.

Ўзбекистон пенсионерларини қандай ўзгаришлар кутмоқда? Давлат пенсияни қандай шакллантиради ва пенсия тўлови учун маблағлар қаердан олинади? Бугунги кунда чет давлатларда меҳнат қилаётган мигрантлар қанча миқдорда пенсияга умид қилишлари мумкин? Кўпчиликни ўйлантираётган бу каби саволларга мазкур мақоладан жавоб топиш мумкин.

Пенсия ёши оширилиши сабаблари

Бутун дунёда фуқароларнинг пенсияга чиқиши ўртача 62 ёшни ташкил этади, фақат Ўзбекистонда бу кўрсаткич 57,5 га тенг. Ҳатто Марказий Осиё давлатларида, мисол учун, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистонда пенсияга чиқиш эркаклар учун 63 ёш, аёллар учун 58 ёш этиб белгиланган. Туркманистонда бу кўрсаткич эркаклар учун 62, аёллар учун 57 ёшни ташкил этади. Кўриб турганингиздек, МДҲ давлатлари доирасида ҳам, Марказий Осиё минтақаси бўйича ҳам пенсияга чиқиш ёши фақат Ўзбекистонда энг паст ҳисобланади - эркаклар учун 60, аёллар учун 55 ёш.

Пенсия жамғармаси маълумотларига қараганда, Ўзбекистонда пенсия ёшидаги шахсларнинг аҳоли умумий сонига нисбати йилдан йилга ошиб бормоқда. 2025 йилга бориб у 11 фоизга етади (2011 йилда 6,2 фоизни ташкил қилган). Шу муносабат билан пенсия тайинлаш борасида мурожаатлар сони ҳам ҳар йили ўртача 16 минг фуқарога ошиб бормоқда. 2025 йилга келиб кўрсаткич 300 мингдан ошади. 2018-2025 йилларда Ўзбекистонда пенсия ёшидаги аҳоли сони 1,2 миллионга кўпаяди.

Бугунги кунда Ўзбекистонда нафақа олувчилар сони 3 млн. 445 минг нафарни ташкил этади. Шулардан 3 млн. 100 минги ёшга доир пенсия олувчилар ва қолган қисми ижтимоий нафақа олувчилардир.

2018 йил декабрь ойида Ўзбекистон президенти томонидан имзоланган пенсияга оид фармон туфайли нафақага чиқаётган шахсларга кўпроқ пенсия олиш имконини яратилди. Фармонга кўра 2019 йил 1 январдан бошлаб барча ишловчи пенсионерларга пенсиялар тўлиқ миқдорда тўланади.

Шунингдек, янги тартибга мувофиқ эндиликда, пенсияни ҳисоб-китоб қилиш учун иш ҳақининг максимал миқдори энг кам ойлик иш ҳақининг саккиз баробаридан ўн баробаригача (ҳозирда 2 млн 27 минг 300 сўмга) оширилди. Бу эса ўз ўзидан пенсияга чиқаётган шахсларга янада кўпроқ пенсия тайинлаш имконини беради.

Пенсия ёши ва меҳнат стажи босқичма-босқич оширилиши

Ўзбекистонда пенсияга чиқиш ёши, айтилганидек, эркаклар учун - 60, аёллар учун 55 ёш. Албатта, пенсия ёшини бирданига ошириш-оширмаслик ҳали чуқур ўйлаб кўриладиган масала.

"Биз бу масалани ўрганамиз, пенсия ёшини бирданига ёки босқичма-босқич оширамизми, бу якуний концепция лойиҳасида акс эттирилади", - дея тушунтиради "Спутник" мухбири билан суҳбатда Пенсия жамғармаси ижро этувчи аппарати бўлим бошлиғи Шухрат Ўтаганов.

Пенсия тизимини ислоҳ қилишга қаратилган концепциядаги долзарб масалалардан яна бири бу – талаб этилган стаж миқдорини оширишдир. Ҳозирда Ўзбекистон қонунчилигида пенсия тайинлаш учун киши камида 7 йил иш стажига эга бўлиши лозим.

"Ўзбекистон аъзоликка қабул қилинган Халқаро меҳнат ташкилоти эса пенсия тайинлаш учун 10 йилдан 15 йилгача минимал иш стажи бўлишини талаб этади. Аксарият ривожланган давлатларда бу кўрсаткич 15 йилдан ҳам ортиқ. Фақат Ўзбекистонда бу минимал талаб собиқ иттифоқ давлатлари орасида энг кам, яъни 7 йилни ташкил этади", - деди Пенсия жамғармаси вакили.

Ҳозирда бу талабни ошириш масаласи ўрганилмоқда. Пенсия жамғармаси бу ишни ҳам босқичма-босқич, яъни ҳар йили бир йилдан ошириб ёки 2023 йилдан 10 йил қилиб белгилаш масаласини муҳокама қилмоқда.

Пенсия тўлаш учун маблағлар қаердан олинади?

Илгари барча тўловлар пенсия жамғармаси ҳисобидан амалга оширилган. Эндиликда ёшга доир пенсия таъминоти бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси, ижтимоий нафақаларнинг барчаси (суюнчи пули, дафн пули ва ҳоказолар) бюджет ҳисобидан қопланади.

Пенсия жамғармасининг бевосита ва асосий даромади манбаи - давлат улуши 50 фоиздан юқори бўлган корхоналар, бюджет ташкилотлари (улар 25 фоизлик ставкада ягона ижтимоий тўлов тўлашади) ҳамда тадбиркорлик субъектларидир (12 фоиз миқдоридаги ягона ижтимоий тўлов тўлайдилар). Шунингдек, ягона солиқ тўлови ҳам бор, бунинг ҳам маълум бир қисми пенсия жамғармасига ўтказилади.

Жамғарманинг қолган даромад манбаи - ихтиёрий суғурта бадалларидир. (2019 йилдан бошлаб мажбурий суғурта бадали, ихтиёрий суғурта бадали ва иқтисодий суғурта бадали сингари атамалар бекор қилинган. Унинг ўрнига ягона ижтимоий тўлов атамаси киритилган).

Пенсия жамғармасининг энг катта захираларидан бири - Ўзбекистоннинг 14,5 миллион иқтисодий фаол аҳолисидир. Шулардан 5 миллионга яқини расмий ишда ишлайди ва ижтимоий пенсия тизими билан қамраб олинган. Тўққиз ярим миллиондан ортиқ кишилар - яъни норасмий секторда банд фуқаролар: мигрантлар, норасмий ишлаётганлар, халқ тилида айтганда "меҳнат дафтарчасисиз" фаолият юритаётганлар бу бадални тўламаяпти.

Ишчилар, ҳамжиҳат бўлинг! Ёки бутун дунё прелетарлари бирлашингиз!

Хуллас, ҳаммаям пенсия олгиси келади ва олади ҳам. Аммо пенсия жамғармасига тўловни амалга оширадиганлар кам.

Меҳнатга лаёқатли 60 фоиз аҳоли ижтимоий суғурта тизими билан қамраб олинмаган. Шунингдек, ойлик тўлов бадаллари ва пенсия миқдори ўртасидаги боғлиқлик ҳам бир мунча сусайган ва тўлиқсиз стажга эга пенсионерлар сони ўсишда давом этмоқда. Шу боис, пенсия жамғармаси расмийлари янги ишлаб чиқилаётган концепция доирасида айрим таклифлар борасида бош қотирмоқда. Келажакда даромад манбаини, яъни пенсия жамғармасини молиявий ҳолати барқарорлигини таъминлаш чоралари устида ишлашмоқда.

Бугунги кунда ишлаётган ва жамғарма ҳисобига пул тушираётган кишилар маблағлари ҳисобидан пенсионерларга тўлов амалга оширилмоқда. Келажакдаги пенсионерлар учун келажак авлод тўловни амалга оширади.

Жамғарма молиявий ҳолати барқарор бўлиши учун эса барча тоифадаги шахслар (расмий ва норасмий сектор вакиллари) пенсия жамғармасига ўз улушини қўшишлари керак.

Пенсия жамғармаси расмий вакилининг сўзларига кўра, бугунги кунда аксарият фуқаролардан "менинг стажим йўқ, мен нима қилишим керак? Давлат нега менга пенсия бермайди?", деган саволлар келиб тушмоқда. Жамғарманинг ҳам бундайларга жавоби бор: Давлатга умуман ишламаган, жамғармага улуш қўшмаган бўлсангиз нега давлат сизга пенсия тўлаши керак? Пенсия бу ижтимоий нафақа эмас. Пенсия - бу жамғармага қўшган улуши орқали ўзининг ҳаққини тўлаб бориш дегани. Яъни ҳар бир инсон кексаликда пенсия олиши учун ёшликдан улуш киритиб бориши керак.

Давлат, албатта, ишламаган, стажи йўқларни ҳам кўчага ташлаб қўймайди, нафақа беради. Лекин бу нафақа миқдори бугунги кунда 243 минг сўмни ташкил этади.

 

Бадаллар, бадаллар....

2019 йилда Солиқ концепцияси қабул қилиниши муносабати билан, фуқаролар 1 январдан бошлаб пенсия жамғармасига суғурта бадалини тўламайдиган бўлди. Суғурта бадалининг бекор бўлиши пенсия ҳисоб-китоб механизида ҳам ўзгаришларни содир этди. Қонунчиликка ўзгартириш киритилди. Лекин 2019 йил 1 январигача бўлган фуқароларнинг иш стажи агар суғурта бадали тўланган бўлса, албатта инобатга олинади. Ва ўртача иш ҳақи ҳам суғурта бадали миқдорига қараб аниқланади. 2019 йил 1 январдан кейинги стажи фуқароларнинг иш ҳақиси ҳисобланган бўлса, (иш ҳақи таркибига ҳар қандай (масалан, (қўшимча устамалар ёки йиллик қанақадир мукофот пуллари) меҳнатга ҳақ тўлаш тарзидаги даромад киритилган бўлса, ўша стажга ҳам ўтади, ва ўртача иш ҳақи ҳам ойлик иш ҳақидан ҳисобланади.  

Пенсия жамғармаси фуқаролардан пенсия тизимига ихтиёрий равишда келиб тушадиган тўлов бадаллари миқдорини оширишга эришмоқчи. Бунинг учун бир қанча чора-тадбирлар режалаштирилган. Мисол учун, агар кишига пенсияга чиқиши учун атиги 3 йил иш стажи етмай қолса, у ҳар бир етмаётган йил учун энг кам иш ҳақи миқдорида тўловни амалга ошириб, эга бўлиши мумкин.

Ўз-ўзини банд қилган (норасмий сектор кишилари) йилига энг кам иш ҳақининг бир баробари миқдорида тўловни амалга оширсалар, йиллик стажга эга бўладилар. Фақат хорижда ишлаётган, чет элга расмий ёки норасмий кетган фуқаролар йиллик стаж учун йилига 4,5 минимал иш ҳақини тўлайдилар.

Шунингдек, ишлаётган фуқаролар оиланинг ишламаётган аъзолари учун ихтиёрий тарзда бадал тўловини амалга оширишлари мумкин.

Пенсия миқдори фуқаронинг тўлаётган бадали миқдорига боғлиқ, дейди Пенсия жамғармаси расмийлари. Юқорида бадалларнинг минимум миқдори келтириб ўтилди. Агар фуқаро қанча кўпроқ бадал тўлайдиган бўлса, демак келгусида ўзига юқори пенсияни кафолатлайди, дея ишонтиришмоқда улар.

Пенсия тизими қайси давлатдан "кўчирилади"

Пенсия жамғармаси расмийлари сўзларига кўра, янги пенсия тизимини жорий қилишда Жаҳон банки билан ишлар олиб борилмоқда. Яъни Ўзбекистон томон ўзидаги барча маълумотларни Жаҳон банкига тақдим этган, Жаҳон банки эса ўз навбатида бошқа давлатларни тажрибасини ўрганган ҳолда ўз тавсияларини тайёрлаб берган. 

"Аниқ бир давлатни пенсия тизимини Ўзбекистонда жорий қиламиз деб айтишимиз мумкин. Мисол учун, мана Данияники зўр деймиз ёки бўлмаса Польша тизими яхши экан, деймиз. Бориб ўрганиб келиб, ўзимизда жорий қилишимиз ҳам мумкин. Лекин битта нарсани айтиш керак-ки, бирорта давлатнинг пенсия тизими бир-бирини 100 фоиз такрорламайди. Чунки ҳар бир давлатнинг ўзига хос хусусиятлари бор", - дейди Молия вазирлиги ҳузуридаги Бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси ижрочи директори Ёрқин Турсунов.

Пенсия тизимини янгилаш мақсадида Ўзбекистон вакиллари Польшага бориб келган, Чехияга сафар режалаштирилган, Жанубий Корея ва Россия Федерацияси билан ишларни олиб бормоқда. Бир сўз билан айтганда, Ўзбекистон дунё бўйича энг илғор тажрибаларни ўрганган ҳолда ўз пенсия тизимини яратишни режалаштирмоқда.

Ҳа айтганча, Пенсия жамғармаси мутасаддиларининг сўзларига кўра, фонд айни вақтда Польшанинг "Асека" компаниясидан республика миқесидаги барча архивларни электронлаштириш бўйича ёрдам сўраган. Архив билан электрон база яратилса, пенсия тайинлашда одамларни овора қилиш масаласи ҳам келажакда ўз-ўзидан йўқолиши мумкин ва фонд ҳам шу билан ўзининг энг оғриқлик нуқтасидан қутулади. Демак, пенсионерлар учун "югур-югур"ларсиз келажак таъминланади.

4484

"Русларнинг нозик жойига урамиз": НАТО нимани режалаштирган

279
(Янгиланган 21:30 22.01.2021)
Ҳарбий контингентни ошириш, армия инфратузилмаси қурилиши ва халқаро миқёсда янада жипслашиш - 2021 йилда НAТО Россия ғарбий чегараларига босимни кучайтиради.

ТОШКЕНТ, 22 янв — Sputnik, Андрей Коц. Ҳарбий контингентни кўпайтириш, армия инфратузилмасининг қурилиши ва халқаро миқёсда янада жипслашиш - 2021 йилда НAТО Россиянинг ғарбий чегараларига босимни кучайтиради. Май-июнь ойларида альянс совуқ уруш давридан буён энг йирик Defender Europe 2021 манёврларини ўтказади. Бунга жавобан Россия ва Беларусь кўламдорлиги жиҳатдан қолишмайдиган "Ғарб-2021" ҳамкорликдаги машғулотларни сентябр ойида ўтказишни режалаштирган. Буларнинг барчаси нима билан тугаши мумкинлиги ҳақида — РИА Новости материалида ўқинг.

Жанг майдони — Европа

Defender Europe 2021да, аввалгидек, Шарқий Европа ва Болтиқбўйида мудофаа ва ҳужум ҳаракатлари машқ қилинади. Машғулотлар афсонасига кўра, НАТО қўшинларига Калининград вилоятига штурм уюштириш, Россия ғарбий вилоятларини блоклашга, шунингдек, "русларнинг ёппасига ҳужумини" қайтаришга тўғри келади. Ўтган йилгилардан фарқли равишда, 2021-йилда алоҳида эътибор Шарқий эмас, балки Жанубий Европага қаратилади. Манёврлар Черногория, Косово ва Албанияда режалаштирилган. Болгария ва Руминияда Ҳаводан ҳужумга қарши машғулотлар ўтказилади ва "ер - ер" синфидаги ракеталардан ўт очиш амалга оширилади. Венгрия эса бошланаётган "урушнинг" орқа томони сифатида хизмат қилади.

Aмерикаликлар Европага кучларнинг асосий қисмини кўчиради, жумладан 1-отлиқлар ва 82-ҳаво-десант дивизиялари бўлинмаларини. Aтлантика океанидан юзлаб турли мақсадлар учун мўлжалланган ҳарбий техникалар олиб ўтилади. Бундан ташқари, Флорида штатидан 53-пиёда бригадаси етказиб берилади. Машғулотлардан сўнг америкаликлар баъзи қуролларни яна Европада "унутиб қўйишлари" ҳам истисно эмас, бу биринчи бор содир бўлмаяпти, ахир. Мутахассислар фикрига кўра, шу тариқа Пентагон йилдан-йилга минтақадаги ҳужум имкониятларини ошириб бормоқда.

Defender Europe 2021га жавобан Россия ва Беларусь сентябр ойида "Ғарб-2021" манёврларини ўтказади. Душанба куни Беларусь Мудофаа вазири Виктор Хренин маълум қилганидек, "қўшма машқлар юқори даражадаги шаҳарлашган шароитда бирлаштирилган ҳужум бўлинмалари томонидан қўшма ҳаракатларнинг янги усулларини синовдан ўтказиш"га, шунингдек, "янги ва модернизация қилинган қурол ва техника намуналари самарадорлигини баҳолаш"га имкон беради.

Минскда, стратегик манёвралар "кучли иттифоқчилик муносабатлари ва Беларусь ва Россиянинг мудофаа идораларининг Иттифоқ давлат ҳарбий хавфсизлигини таъминлаш бўйича қарашлари бирлигини" акс эттиришини қайд этишди.

Кучни кўз-кўз қилиш

Иккала томон ҳам маневралар бирон бир давлатга ёки ҳарбий блокга қарши йўналтирилмагани тўғрисидаги одатдаги дипломатик иборалардан фойдаланмадилар. НAТО кучлари томонидан Калининградга ҳужум саҳнасини машқ қилиш ва рус ҳарбий хизматчиларининг шаҳарда кечадиган жангларга тайёрланишлари, ким кимга қарши жанг қилишини аниқ намоён этиб турибди. Aлбатта, кенг кўламли қуролли тўқнашув эҳтимоли жуда кичик, аммо реал.

Мутахассислар фикрига кўра, НАТОнинг 2021 йилдаги ҳаракатлари АҚШдаги ҳукумат алмашувига бевосита таъсир кўрсатади. Дональд Трамп президентлигининг тўрт йилида Шимолий атлантика блоки бирлиги сезиларли кучсизланди. Оқ уй эгаси биринчи галда америка манфаатларини кўзлашини яширмас, ва ҳатто альянсдан чиқиш имконияти борлигини ҳам истисно этмасди. Бундай оҳанг Европада кучли ташвишни келтириб чиқарди, яна бир бор ЕИ армияси ҳақидаги масала кўтарилди. Янги президент, кўриниб турибдики, ҳаммасини тўғрилашга ҳаракат қилади.

"Россия ва НАТО ўртасидаги муносабатлар бу йил ёмонлашиб боради, — деб ҳисоблайди Геосиёсий масалалар Академиясининг биринчи вице-президенти Константин Сивков. — Байден альянсни қайта тикламоқчи ва сафарбар шай ҳолатга келтирмоқчи. Бунинг учун эса ташқи душман керак. Хитой жуда узоқ бўлгани учун, Россия бу рольга ҳаммадан яхши мос келади. Вашингтонга ташқи душман образи америка жамиятини жипслаштириш учун ҳам керак".

Пул ишлаш

Бироқ, мутахассисларнинг фикрича, аслида НAТОнинг Россияга қарши аниқ тажовузкор режалари йўқ. Aмерикаликлар учун альянснинг кейинги кенгайтирилиши - бу пул ишлашнинг ва Европани ўзига янада кучлироқ боғлашнинг усулидир. Вашингтон Трампгача бўлган даврга қайтади ва Кўхна дунё ишларига аралашувни кучайтиради.

"Мени наздимда, 2021-йилда НАТО ҳарбий ташкилотдан аллақандай глобал корпорацияга айланаётганини намойиш этади, — дея тушунтиради америкачи-сиёсатшунос Сергей Судаков. — Альянснинг муҳим масаласи аввалгидек ҳамон долзарб — бу молиялаштириш. Мусиқани пулини тўлаган буюради. Бюджетнинг учдан икки қисмини АҚШ таъминлайди, ва бу ҳеч кимга сир эмас. Биз ҳаражатлар уч миллион доллардан ошиб тушганини яхши биламиз. Ва энг аввало - Вашингтон туфайли. Европа давлатлари АҚШдан поставкаларга умид қилишади - ҳатто сухой паёкларгача. Буни американинг улкан мудофаа бюджети қўллаб-қувватлайди — НАТО манфаатларида ҳаракат қиладиган корпорациялар жуда улкае миқдорда даромад кўришади".

Эксперт Шимолий Aтлантика альянсининг бугунги фаолиятини бир чўнтакдан бошқасига пул ўтказишга қиёслади. Вашингтон НAТОга пул ажратади, иттифоқчилар бу маблағларга Aмерика техникаси ва қуролларини сотиб олиш учун фойдаланади ва шу билан доира ёпилади.

Байден давридаги AҚШ Европа учун ҳарбий маҳсулотлар учун асосий бозорлардан бири бўлиб қолади. Демак, океан ортидан Россияга қарши риторика кучайишини кутишимиз керак. Aммо аксарият мутахассислар шунга аминки: Вашингтон ва Брюссел дунёда қудрати бўйича иккинчи ўринда турадиган армия кучини синаб кўришга журъат этолмаса керак.

279
Медработник демонстрирует вакцину ЭпиВакКорона в процедурном кабинете

"ЭпиВакКорона"дан нимани кутса бўлади. COVID-19га қарши пептидли вакцина ҳақида

159
(Янгиланган 19:06 22.01.2021)
Ҳозирда вакцина 3 мингдан зиёд кўнгиллиларда синовдан ўтказилмоқда. Хабар беришларича, унинг салбий таъсирлари жуда кам, шу боис, вакцина, катта ёшдаги инсонларга ҳам тўғри келади. У ҳақда нималарни билиш лозим, кимлар вакцина билан эмланмоқчи - РИА Новости материалида.

ТОШКЕНТ, 22 янв — Sputnik, Татьяна Пичугина. "ЭпиВакКорона"нинг иммунологик самарадорлиги юз фоиз, дея таъкидлашмоыда Новосибирскдаги "Вектор" марказида. Бу - COVID-19 қўзғатувчиси - SARS-CoV-2нинг оқсил-тиканли майда фрагментларидан иборат синтетик препаратдир. Ҳозирда вакцинани уч мингдан зиёд кўнгиллиларда синовдан ўтказишмоқда. Шу билан бирга у фуқаролик оборотига киритилган. Хабар беришларича, унинг салбий таъсирлари жуда кам, шу боис, вакцина, катта ёшдаги инсонларга ҳам тўғри келади. У ҳақда нималарни билиш лозим, кимлар бу вакцина билан эмланмоқчи - РИА Новости материалида ўқинг.

"ЭпиВакКорона"нинг таркиби нимадан иборат?

SARS-CoV-2 коронавирусининг учта қисқа ташувчи-оқсилга уланган оқсил-тиконли фрагментларидан. Ушбу фрагментларни пептидлар деб аташади, шу туфайли вакцина ҳам пептидли-вакцина номини олган. Оқсил-ташувчи коронавирус РНКасини ўраб олган нуклеокапсидли оқсилни ўз ичига олган. Иммун жавобни кучайтирувчи модда — адъювант сифатида — алюмин гидроксиди ўртага чиқади. Шунингдек, ёрдамчи бирикмалар ва сув ҳам бор. Барча таркибий элементлар синтетикдир.

Вакцина таркибига қандай пептидлар кирган?

РИА Новостига "Вектор" давлат илмий марказида хабар беришларича, вакцина пептидлари энг аввало В-ҳужацрали эпитопларни ўз ичига олган, Т-хелперли эпитоплар манбаси сифатида оқсил-ташувчи хизмат қилади. Бу нимани англатишини тушунтирамиз.

SARS-CoV-2 бу - нуклеокапсид - қобиққа ўралган РНК молекуласи кўринишига эга. Буларнинг барчаси ташқи томондан корона сингари йирик оқсил-тиконлар билан безатилган липид халтачасининг ичида жойлашган. Коронавирус ҳақида шу туфайли ҳам гапирилади.

Оқсил-тиконлар вирус бўлакчасига инсон ҳужайрасига ёпишиб олишга ва ичкарига киришга ёрдам беради. Кўпсонли тадқиқотларда, ушбу тиконлар организмда энг кўп иммун жавобни чақириши ўз исботини топган. Биологлар атамасида оқсил-тинкон - бу антигендир.

Ушбу оқсил молекуласи жуда йирик бўлиб, уларда алоҳида участкалар - эпитоплар мавжуд. Иммун тизим ҳужайралари уларни танийди ва инфекцияга қарши кураш механизмини фаоллаштиради.

"В-эпитоплар ва Т-эпитоплар мавжуд. Биринчилари антиген детерминантлар деб аталади. Бу антитаначалар билан боғланувчи антиген молекулалар участкаларидир. Аммо бу участкалар даставвал В-лимфоцитлар рецепторлари билан боғланади ва уларни антитаначаларни ишлаб чиқаришга қодир бўлган плазма ҳужайраларга айлантириш жараёнини ишга туширади", - деб ҳикоя қилади профессор Екатерина Колесанова, В.Н.Орехович номидаги биотиббий кимё ИТИ пептидли инженерия лабораторияси раҳбари.

Аммо ҳаммаси ҳам бу қадар оддий эмас. Антиген пуфак-эндосома таркибида В-лимфоцит ичига кириб, у ерда қисқа фрагментларга ажралади. Эндосомалар билан иккинчи синф гистомослик бош комплексини ташкил қилувчи оқсиллар боғланади. "Бу оқсиллар антигеннинг айрим фрагментларини ушлайди, улар хўжайин-организми оқсиллари фрагментларига ўхшамайдиган, одатда узунлиги 14-20 аминокислота қолдиқлари кўринишида бўлади. Ўзимизники-бегонага ажратиш жараёни шу ҳолатда рўй беради", - деб давом этади эксперт.

Сўнгра гистомослик бош комплекси оқсиллари антиген фрагментлари билан биргаликда В-лимфоцитлар сатҳида пайдо бўлади. Ва бу ерда уларни махсус иммун ёрдамчи-ҳужайралар Т-хелперлар таниб олади. Улар В-лимфоцитлар билан боғланади ва уларни фаоллаштиради. "Вакцина антитаначалар ишлаб чиқилишини чақириши учун, унда антиген қўзғатувчининг В- сингари, Т-хелпер эпитоплари бўлиши керак", - дея қайд этади профессор Колесанова.

Вакцина қандай ишлайди?

Эмлаш натижасила оқсил-ташувчи барча учта пептидни инсон В-лимфоцитига етказиб беради. Улар В-лифоцитни фаоллаштиради ва ҳимоя антитаначалари - иммуноглобулинлар ишлаб чиқила бошлайди. Ҳар бир В-эпитоп ноёб иммуноглобулин синтези учун жавоб беради. Биринчи галда M (IgM) синфидаги антитаначалар ҳосил бўлади, кейинроқ - IgG синфидаги, аммо охиргилари қонда энг узоқ қолиш ва иммунитет борлигини далиллаш хусусиятига эга.

"Вектор"да эмлаш туфайли пайдо бўладиган антитаначалар коронавирус оқсил-тиконига ўхшашлигини тасдиқлашмоқда. Иммунлашган кўнгиллилардан олинган қон зардоблари вирусни йўқ қилувчи фаолликни намоён этмоқда. Бу эса, антитаначалар коронавирусни нафақат таниш, балки уни йўқ қилишга қодирлигини англатади.

"ЭпиВакКорона" таркибидаги коронавирусми ёки қандайдир бошқа вирус?

У ерда ҳеч қандай вирус ёки уларнинг қисмлари йўқ. У аденовирусли "Спутника V" вакцинасидан шуниси билан фарқ қилади. "ЭпиВакКорона"да РНК, ДНК, ҳеч қандай тирик компонентлар, консервантлар ва антибиотиклар ҳам йўқ. Таркиби Роспотребнадзор сайтида, шунингдек, интернетда жойлаштирилган вакцина кўрсатмасида батафсил ёзилган.

"ЭпиВакКорона"да коронавирус оқсилларига ўхшаш оқсиллар фрагментлари - пептидлар мавжуд. Уларни сунъий равишда синтезлашган ва ташувчи-оқсилга улашган. "Вектор" томонидан рўйхатга олинган RU2738081 патентга мувофиқ, уни синтезлашга ичак таёқчаси ёрдам беради.

Эмлаш қандай амалга оширилади?

Вакцина суспензия кўринишида чиқарилади ва шприц ёрдамида елка мушакларига киритилади. Пептидли препаратлар тезкор ва кучли иммунитет жавобини ҳосил қилмайди, шу боис, "ЭпиВакКорона"ни икки марта 21 кунлик орқалиқ билан тенг дозаларда киритишади.

Салбий таъсирлари қандай?

I-II фаза синовларида қатнашган кўнгиллилар укол жойида тез ўтиб кетувчи камроқ оғриқ бўлгани ҳақида айтишган. Бошқа салбий таъсирлар кузатилмаган.

Рўйхатдан олингандан кейинги синовлар (III фаза) иштирокчилари томонидан ташкил этилган #ЭпиВакКорона норасмий Telegram-каналида оз миқдордаги салбий ҳолатлар ҳақида айтилади: булар ноқулайлик, укол қўйилган жойнинг бир сутка давомида қизариб туриши, елкадаги кучли оғриқ. Юқори ҳарорат, кучли тана оғриғи ҳеч кимда кузатилмаган, ёки бу оғриқлар ва эмлаш ўртасидаги боғлиқлик тасдиқланмаган.

"ЭпиВакКорона" самарадорлиги қандай?

"Иммунологик ва профилактик самарадорлик бор. Биринчиси - бу ўзига хос антитаначаларнинг ишлаб чиқилиши. I-II фаза клиник синовлари якунига кўра, ўзига хос антитаначалар барча кўнгиллиларда ҳосил бўлган. Профилактик самарадорлик — бу эмланганларнинг касалликдан ҳимоясидир. Вакцина рўйхатдан олингандан кейинги клиник синовлар устидан тадқиқотлар давом этмоқда, маълумотлар февралда чоп этилади", — дея изоҳ беради Роспотребнадзор матбуот-хизмати.

I-II фаза клиник тадқиқотлари ҳали якунланмаган, дея аниқлик киритишди "Вектор" ДММда. Фақатгина оралиқ натижалари бор.

Ҳозирда плацебо гуруҳи билан иккиламчи кўр-кўрона рандомизирлашган тадқиқот ўтказилмоқда. Одамларни тасодифий тарзда гуруҳларга бўлишмоқда. Ким вакцина оляпти, ким — физэритма - на кўнгиллилар, на шифокорлар билади. Уч минг нафар иштирокчидан 2897таси вакцина қилинди, чорак қисми плацебо олган. Синовлар энг сўнгги кўнгилли эмлангандан сўнг 180 кундан кейин якунланади.

Бир вақтнинг ўзида ёши 60дан катта 150 кўнгиллиларда синовлар ўтказилмоқда. Бу гуруҳ бўйича дастлабки маълумотлар феврал ойида эълон қилинади.

Коронавирусга қарши пептидли вакцинани яна ким ишлаб чиқади?

Пептидли вакциналар бутун дунёда тажриба босқичида турибди. Уларни ишлаб чиқиш ва текшириш жуда машаққатли, шу боис, улар мРНК, векторли ва инактивирланган/ўлдирилган вакциналардан ортда қолмоқда. Россия бу масалага ўз кучи билан ечим топиш учун етарлича ресурс ва малакали кадрларга эга.

БССТ рўйхатида 19 январь ҳолатига, "ЭпиВакКорона"дан ташқари, — яна иккита пептидли номзод-вакциналар бор.

Уларни одамларда синашмоқда.

159
Мавзу:
COVID-19 умумжаҳон пандемияси
Шавкат Абдукамилов, начальник управления науки, инновации и подготовки кадров агенства УзАтом

Абдукамилов: битирувчи-атомчилар дарҳол ўзбек АЭСи пультига яқинлаштирилмайди

22
"Ўзатом" агентлигининг Илм-фан, инновациялар ва кадрлар тайёрлаш бўлими бошлиғи Шавкат Aбдукамилов атом энергетикаси бошқаруви тизимига тўлиқ кириш имкониятига эга бўлишидан олдин атом соҳасидаги ёш мутахассисларни нималар кутиши ҳақида гапирди

Ўзбекистонда 2028 йилга қадар Марказий Осиёда биринчи атом электр станциясини барпо этиш режалаштирилган. Бироқ, кадрларни тайёрлаш жараёни анча олдин бошлаб юборилган. Хусусан, кадрлар нафақат Тошкентдаги НИЯУ МИФИ томонидан, балки республика олийгоҳларидаги алоҳида мухсус факультетлар томонидан ҳам тайёрланмоқда.

Шавкат Абдукамиловнинг сўзларига кўра, атом энергетикаси сингари энг муҳим соҳада мутахассисларни тайёрлаш олий таълим муассасасида олинган таълим билан чегараланмайди - бу тайёргарликнинг биринчи пиллапоясидир, холос.

"Бу, зинҳор, атомчи-битирувчилар дипломларини олганларидан сўнг дарҳол AЭС энергия блокларини бошқариш имкониятига эга бўлишларини англатмайди. Кадрларни тайёрлаш - узлуксиз жараёндир. Шу тарзда, ёш мутахассислар қурилиш жараёнида ва ишга тушириш босқичларида фаол иштирок этишади ва иш моҳиятини ўрганадилар. Бундан ташқари, Россиядаги шунга ўхшаш АЭСларда, хусусан, Нововоронеждаги АЭСда мажбурий стажировкалар режалаштирилган. Булардан ташқари, биринчи блок ишга туширилгандан сўнг, қурилаётган иккинчи блокнинг мутахассислари ўқув машғулотлари мақсадида ишлаётган реакторда ҳамкасблари билан биргаликда барча ҳаракатларни машқ қиладилар", - дея изоҳ берди "Ўзатом" вакили.

Aйтганча, Ўзбекистондаги бўлажак АЭСнинг биринчи объекти бошқарув панелининг тўлиқ ўлчамдаги моделига эга ўқув мажмуаси бўлади. Aйнан ушбу тренажерда станциянинг бўлажак операторлари тажрибали ҳамкасблари ва муҳандислар раҳбарлигида ҳар қандай фавқулодда вазиятларда ўз ҳаракатларини машқ қилиб, маҳоратларини оширишади.

Мамлакат атом саноати фаолияти учун кадрлар тайёрлаш методикаси ҳақида Sputnik Ўзбекистон радиоподкастида рус тилида тингланг.

Абдукамилов: выпускников-атомщиков никто сразу не допустит к пульту АЭС
22
Теглар:
АЭС