Тотальный диктант в Нукусе

Нукуслик диктатор иқрори: рус тилига қизиқиш, "ўлик жонлар" ва айёр тиниш белгиси

700
(Янгиланган 11:27 16.04.2019)
Қорақалпоғистон Республикасида илк бор "Оммавий диктант" бўлиб ўтди. Нукусдаги асосий майдонлардан бири - ТАТУ филиалида ёзувчи Павел Басинский томонидан тузилган матнни Sputnik Ўзбекистон бош муҳаррири Дмитрий Ключевский ўқиб эшиттирди.

ТОШКЕНТ, 16 апр — Sputnik, Дмитрий Ключевский. Новосибирскда илк бор ташкил топган ва аллақачон ўнлаб давлатларда оммалашган "Оммавий диктант" акцияси 2019 йил 16-бор ўтказилди. Қорақалпоғистон Республикаси ушбу халқаро тадбирда илк бор иштирок этди, дарвоқе, ташкилотчиларнинг тан олишича, рус тилига қизиқиш бу қадар кучли бўлишини ва диктант ёзиш истагида бўлганлар сони бу қадар кўп бўлишини улар очиғи, кутмаган.

Sputnik Ўзбекистон агентлиги Ўзбекистоннинг ушбу регионида ахборот ҳамкор сифатида иштирок этди, камтарин қулингиз эса ўзини диктатор ролида синаб кўрди.

Оммавий истак

Ўзбекистон "Оммавий диктант"да биринчи йил иштирок этаётган эмас – Тошкент ва Наманганда мана бир неча йилдан буён юзлаб одамлар "буюк ва қудратли" тил бўйича ўз билимларини синаб кўриш учун белгиланган вақт ва жойда тўпланадилар. Бу акцияга бефарқ бўлолмаган қорақалпоғистонликлар ташаббус кўрсатим, республиканинг энг катта регионида "оммавий диктант" тадбирини ўтказишга қарор қилдилар. Бу истакни аҳоли ҳам қўллаб-қувватлади – "сарафан радиоси" Қорақалпоғистонда халқаро маданий-оммавий грамматика акцияси бўлиб ўтиши ҳақидаги хабарларни интернет-тармоқлариданда катта тезликда тарқатди. Фуқаролардан бўлаётган телефонлар қўнғироқларининг чеки йўқ, уларни тадбир икир-чикирларидан тортиб, иштирокчиларга қўйиладиган талабларгача қизиқтирар эди.

Табиийки, бундайин кўламдаги ташкилий жиҳатдан кичикроқ референдум ёхуд муайян ҳудуддаги аҳолини рўйхатдан ўтказишга янглиғ диктантни ўтказиш давлат органлари кўмагисиз амалга оширилмайди. Қорақалпоғистон Республикаси халқ таълими вазирлиги, маҳаллий Рус маданий маркази, шунингдек, диктант ўтказиш учун ўз майдонини тақдим этган ТАТУ филиали администрацияси ва ўтган шанбада барча хоҳловчиларни очиқ чеҳра билан кутиб олган бошқа таълим даргоҳлари бу ишда бош ёрдамчилар сифатида иштирок этишди.

Тотальный диктант в Нукусе
Оргкомитет тотального диктанта в Каракалпакстане
Тотальный диктант в Нукусе

"Интернет орқали рўйхатдан ўтганлар сони кўп бўлмади, лекин бу асосий кўрсаткич эмас. Интернетга юкланган ҳужжатни тўғри тўлдиришни ҳамма ҳам бирдек уддалай олмайди, одамлар аниқ жойга паспорт билан келишни ва аввалгидек рўйхатдан ўтиш орқали иштирокчига айланишни маъқул кўрадилар. Биз Нукусда 500 га яқин иштирокчилар бўлишини кутяпмиз", - деди бир кун аввал региондаги лойиҳа координатори Муҳаммад Каипбергенов.

Тиббиёт коллежининг охирги курс талабаси Муҳаммад, тиббий таълимга эга бўлганлиги ва келажакда бу соҳада ўқишни Россияда давом эттириш истагида эканлигига қарамай, рус тили ва адабиёти, журналистикага меҳри ҳамиша бўлакча бўлган. У анча вақтдан буён ўз она шаҳрида диктантни ўтказишни хоҳлар ва бу ишни ниҳоят амалга оширганидан бугун ниҳоятда мамнун эди.

Координатор Тотального диктанта в Каракалпакстане Мухаммед Гаипбергенов
Konstantin Kmit
Координатор "Тотального диктанта" в Каракалпакстане Мухаммед Гаипбергенов

Нукусга авиапарвозим осон кечмади - самолёт аввал Тошкентга қўнди, сўнг Нукусга учдик, йўлга деярли 10 соат вақтим кетди. Аммо Муҳаммад худди шу куни эрталаб Тошкентдан Нукусга келганини ва минг километрдан ортиқ масофани 16 соат ичида босиб ўтганини эшитгач, логистик мушкулотларим менга шунчаки енгил сайрдек туюлди.

"Кутишимиз бўйича иштирокчилар кўп бўлади. Шу боис ҳаяжон ҳам йўқ эмас, ҳаммага жой етармикин, бланка ва ручкалар билан барчани таъминлай олармикинмиз деган ҳавотир ҳам бор, аслида. Бизда бундай тадбир илк маротаба ўтказилмоқда, бу биз учун шарафли ва масъулиятли иш.  Регионлардан бутун бошли синф билан ёки гуруҳ-гуруҳ бўлиб келиш истагини билдирганлар бор", — дейди координатор. Унинг сўзларидан у бу ишдан ниҳоятда фахрланаётганини ҳис этаман. Айтганча, "Оммавий диктант" иштирокчилари бўйича прогнозлар икки карра ортди, майдонлар сони эса 3 баробардан ошди.

Дастлабки ҳисоб-китоблардан сўнг ойдинлашдики, Қорақалпоғистон Республикасида ушбу акцияда 14та аҳоли пункти ва 18та майдонларда 1035 киши қатнашди. Бундай дебют билан пойтахтдаги "Оммавий диктант" тадбири миқёсига тезда етиб олиш мумкин.

Акция Тотальный диктант в нукусском филиале ТУИТ, Республика Каракалпакстан
Konstantin Kmit
Акция "Тотальный диктант" в нукусском филиале ТУИТ, Республика Каракалпакстан

Оддий юрак ҳақидаги мураккаб матн

13 апрель куни, яъни "Оммавий диктант" ўтказиладиган кун Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот ва технологиялар университети филиали биносига белгиланган вақтдан эртароқ келдим. Бугун камина бу ерда россиялик ёзувчи ва адабий танқидчи Павел Басинский томонидан акция учун махсус ёзилган матнни диктант ёзувчиларга ўқиш билан машғул бўлади.

Регламент бўйича диктаторлар - акцияда матн ўқувчиларни худди шундай аталади — тадбир бошланишига бир соат қолганда тайёр диктант матни билан танишиб чиқадилар. Бир қарашда, Николай Васильевич Гоголь ижодига бағишланган матн фрагменти оддийдек кўринади. Лекин уни бир неча бор ўқигач, у ер-бу ерида муайян нозик сўз маънолари, грамматик конструкция ва мураккаб формалар борлигини илғай бошлайсиз. Шу тариқа, "Оддий юрак" деб номланган матн унчалик оддий эмаслиги маълум бўлиб қолди.

ТАТУ филиалида барча хоҳловчиларни жойлаш учун жами тўртта майдон ташкил этилган эди. Энг катта гуруҳ юз кишини сиғдирадиган актив залда ўрин олди. Қолган иштирокчилар диктантни бундан анча кичик аудиторияларда ёзишди. Хоҳловчилар оқимининг кескин ортиб кетгани кутилмаганда диктаторлар билан боғлиқ муаммони юзага келтирди. Шу боис, матн ёзиш учун акцияга ташриф буюрган филолог ва ўқитувчиларни диктант ўқувчи ролига таклиф этдилар.

Акция иштирокчилари таркиби ҳар доимгидек турфа эди — бу ерда бешинчи синф ўқувчиларидан тортиб, педагоглар, амалдорлар, истеъфодаги пенсионерларнида кўриш мумкин.

Мисол учун, Қорақалпоғистон халқ таълими вазирлиги ўринбосари Азат Худайбергенов, Республика ўқув-методик маркази раҳбари Кууанч Жубанов ва Республика ўқув-методик маркази раҳбари ўринбосари Айбек Даулетбаев "Оммавий диктант"ни масофадан туриб ёздилар. Залда бошқа иштирокчилар қаторидан, худди тиришқоқ ўқувчи сингари Қорақалпоғистон Рус маданий маркази раҳбари Галина Александровна Зоркина ҳам жой олган эди.

Глава РКЦ Каракалпакстана Галина Зоркина, координатор проекта Мухаммед Каипбергенов и шеф-редактор Sputnik Узбекистан Дмитрий Ключевский
© Sputnik /
Глава РКЦ Каракалпакстана Галина Зоркина, координатор проекта Мухаммед Каипбергенов и шеф-редактор Sputnik Узбекистан Дмитрий Ключевский

Барча маъмурий ва ташкилий масалалар ҳал этилгач, тўпланганларга видеоёзув орқали муаллифнинг ўзи матнни ўқиб берди. Аудитория янги синов олдидан жим қолди.

— В поэме Гоголя "Мертвые души", — дея диктантни ўқий бошладим мен…

— Ие, ахир бу роман эмасми? — дея қўққисдан савол берди биринчи қаторда ўтирган катта ёшдаги иштирокчилардан бири.

— Фикримча, терминология бўйича муаллифнинг ўзига мурожаат қилган маъқул, — табассум қиламан мен филологик мунозарага эҳтиётлик билан чап берар эканман.

Аудитория темпини жуда тез пайпаслай олдим, фақатгина узун қўшма гапли жумлалар бўлгандагина улгурмаётганлар топилар эди. Мен ифода билан керакли фрагментларни ажратиб ўқишга интилдим. Бир марта ҳатто ўқувчиларга ёрдам беришга ҳаракат ҳам қилдим, аммо кейин маълум бўлдики, бу ишим уларга кўпам фойда бермаган эди.

Диктант матнини ўқиш бир соатдан ортиқ вақт олмади, шундан сўнг, ҳар қандай назорат иши ёки тест якунидан кейин сингари "имтиҳончилар" орасида ғала-ғовур бошланди. Улар хатога йўл қўйган-қўймаганликларини, тўғри ёзганликларини билиш учун диктантдаги у ёки бу шубҳали жойларни қизғин муҳокама қилишга киришиб кетган эдилар.

Аудиториядаги суҳбатлардан билдимки, кўплар "новых чичиковых" деган жойини қаҳрамон номини катта ҳарф билан ёзиб, хатога йўл қўйган бўлса, яна кимдир "мертвые души"ни қўштирноққа олмаган, ёки аксинча, "ловец душ" деган сўзни қўштирноққа олиб хатога йўл қўйган эди.

Аммо энг мураккаби - диктантнинг иккинчи ярмидаги гап бўлиб, бу ерда уч қатор гапда иккита икки нуқта қўйилиши талаб этиларди. Кўпчилик эса равишдошли оборотга чалғиб, айёр белги ўрнига оддий вергул қўйган эди.

Тотальный диктант в Нукусе
Оргкомитет тотального диктанта в Каракалпакстане
Тотальный диктант в Нукусе

"Диктант нега "Оддий юрак" деб номланган? Бунга изоҳ берилмади, аслида эса бу ҳаммага қизиқ эди", - деди Қорақалпоғистон Рус маданий маркази раҳбари Галина Зоркина, тортиниб ўз ишини текширишга топширар экан.

Тотальный диктант в Нукусе
Оргкомитет тотального диктанта в Каракалпакстане
Тотальный диктант в Нукусе

Аммо мураккаб пунктуацияга қарамай, ўз натижасига ишонган иштирокчилар ҳам оз эмас эди. Нима ҳам дердик, диктантдан олинган баҳолар тез орада маълум бўлади - апрель ойи охирида ҳар бир иштирокчи шахсий маълумотлари ёки код сўзни киритиб, сайтда ўзи ёзган ишни топиши ва неча балл олганини кўриши, шу билан бирга айнан қаерда хатога йўл қўйганини билиши мумкин.

Здание Русского культурного центра Республики Каракалпакстан
© Sputnik /
Здание Русского культурного центра Республики Каракалпакстан

Диктант якунида Қорақалпоғистондаги рус маданий маркази раиси Галина Зоркинани суҳбатга чорлайман.

Галина Александровнанинг сўзларига кўра, Қорақалпоғистондаги "Оммавий диктант" сўнгги ўн йилликларда бироз унутила бошлаган анъаналарнинг қайта жонлангани белгиси бўлиб, у чинакам байрамга айланди. Одамлар рус тили ва маданиятини соғиниб қолишди, сўнгги йилларда ўз фарзандларини русийзабон боғчалар ва рус тилида дарс бериладиган мактабларга бера бошладилар.

"Ҳозир Ўзбекистоннинг янги президенти мамлакатда рус тилини қўллаб-қувватлаш учун кўп ишларни амалга оширмоқда: рус синфлари очилмоқда, кўплаб маданий тадбирлар ўтказилмоқда. Бу ҳам хурсандчилик бағишласа, ҳам умид беради, демак, тил билиш - ҳаёт сари йўл эканига шубҳа қолмайди", - дейди хурсандчилигини яширмай марказ раҳбари.

Председатель Русского культурного центра в Каракалпакстане Галина Зоркина
© Sputnik /
Председатель Русского культурного центра в Каракалпакстане Галина Зоркина

Аёлнинг сўзларига кўра, бундай таъсирли дебютдан сўнг, "Оммавий диктант" Қорақалпоғистон ва Ўзбекистоннинг бошқа регионларида ҳам жадаллик билан оммалашишда давом этади. Галина Александровна ва унинг ҳамкасбларидаги Пушкин, Лермонтов ва Толстойлар тилига бўлган кучли муҳаббати кучини кўриб, аёл сўзларига ишонаман, худди шундай бўлишига шубҳам қолмайди.

700
Президент РФ В.Путин вручил государственные награды в Кремле

Александр Бастрыкин: неонацизм ва реваншизм ҳозирча, афтидан, Европани чўчитмаяпти

561
Сентябрь ойида Россия Тергов қўмитасида нацизмни оқлаш ва тарихни сохталаштириш билан боғлиқ бўлган жиноятларни тергов қилиш бўлими ташкил этилди

Алоҳида бўлинмага нима сабабдан эҳтиёж туғилди, бу сингари ишларни тафтиш қилишнинг қийин томонлари нимада, терговчилар қандай билимларга эга бўлишлари керак ва нега Россия чет элдаги ҳарбий шараф рамзлари таҳқирланишига муносабат билдиришга мажбурлиги ҳақида Тергов қўмитаси раиси Александр Бастрыкин РИА Новостига берган интервьюда гапириб ўтди.

— Александр Иванович, яқинда Тергов қўмитасида нацизмни реабилитация қилиш ва Ватан тарихини сохталаштириш билан боғлиқ жиноятларни тергов қилиш билан шуғулланувчи янги бўлинма ташкил этилди. Бу хабар ОАВ ва ижтимоий тармоқларда қизғин муҳокамаларни юзага келтирди. Айтингчи, бундай бўлинмани ташкил этиш зарурати нега юзага келди?

— Барчага маълумки, Нюрнберг ҳарбий трибунали ҳукми Иккинчи жаҳон уруши сабабларига баҳо беришда муҳим босқич бўлган эди. Иккинчи жаҳон урушини бошлашда ва олиб боришда жавобгар бўлган нацист жиноятчиларининг кирдикорлари жиноий деб тан олинганини барча ёдда сақламоғи лозим. Шунга қарамай, бугун давом этаётган ахборот уруши шароитида мамлакатимиз ичида каби, чет элда ҳам нацизмни реабилитация қилишга бўлган уринишлар сони ортиб бормоқда, шунингдек, биз фашизм устидан қозонилган ғалабада бизнинг мамлакатимиз ўйнаган ролга сохта баҳолар берилаётганига гувоҳ бўляпмиз. Адолатни қайта тиклаш мақсадида бу сингари ҳолатларга қарши кураш фаолиятини фаоллаштириш лозим. Шунингдек, жамиятимизнинг Ватан ҳимоячилари хотирасига ҳурмат бажо келтириш ва тарихий ҳақиқатни ҳимоя қилишга бўлган интилиши ўзининг қонуний аксини топди ва эндиликда Россия Федерацияси Конституциясида мустаҳкамлаб қўйилган.

— Бу сингари ҳаракатлар ҳозир қандай жазоланмоқда?

— Россия Жиноят кодексининг нацизмни реабилитация қилиш тўғрисидаги моддаси нормалари (Россия ЖК 354.1-моддаси) ҳозирда нацизм рамзлар ва фашизм мафкурасини тарқатишга уринмоқчи бўлганларга нисбатан қўлланилмоқда. Сўнгги мисоллар сифатида "Ўлмас полк" онлайн акциясида содир бўлаётган воқеаларга муносабатимиздир: Россиянинг бир қанча субъектлари аҳолиси интернет-сайтда нацистлар ва Ватан хоинлари фотосуратларини жойлашган. Жиноят ишларининг бир қисми якуний босқичда, айрим фигурантлар судга тортилган, улардан бири, Пермьда яшовчи Даниил Симанов устидан аллақачон суд ҳукми ўқилди ва у 200 соатлик мажбурий ишларга жалб этилиши кўринишидаги жазони олди. Суд томонидан тайинланган жазо жиноятнинг ижтимоий хавфлилигига тўлиқ жавоб беради, деб ҳисоблайман, Симановга нисбатан эълон қилинган ҳукм ҳам шундан далолат беради. Шу сабабли, жиноят қонунининг ушбу нормасини жазолаш инструменти сифатида қўлланилаётгани тўғрисидаги айрим луқмалар ва концлагерлар билан боғлаб унчалик тушунарли бўлмаган чизиқларни ўтказилиши фақатгина таажжубни келтириб чиқармоқда.

— Бундай тергов ишларининг қийин томонлари нимада?

— Бир қарашда жиноятнинг бу таркибида ҳаммаси равшан ва оддийдек. Аммо бу ундай эмас, бу оддийликнинг ҳам ўзига хос хусусияти бор. Жиноят содир этиш ҳолатларини аниқлашда шунчаки у ёки бу гапнинг тарихий воқеаларга мос келмаслиги фактини аниқлашдан иборат эмас. Маъно айнан шахс ноқонуний ҳатти-ҳаракатларининг мотиви ва мақсадини аниқлашдир, ва бу ҳаракатлар СССР фаолияти ҳақида қасддан ёлғон маълумотларни тарқатишда ўз ифодасини топади.

Шу нуқтаи-назардан, нацизмни реабилитация қилиш тўғрисидаги модда бўйича дастлабки терговнинг баъзи хусусиятлари, унинг ўзига хослиги, шунингдек, орттирилган тергов тажрибаси Тергов қўмитаси тузилмасида алоҳида бўлинма таркиб топишига олиб келди.

Аммо, алоҳида тергов қилинадиган фактлар ҳам кўникма ҳамда билим ўзаро уйғунлигини талаб этади. Ахир бу муаммонинг аҳамияти, бу қанчалик қайғули бўлмасин, ўсиш тенденциясига эга.

— Лекин тарихнинг чуқур таҳлилини талаб қилувчи бошқа бунданда мураккаброқ жиноятлар бўлиши мумкин-ку. Ходимларингиз бундай ҳолатларни ҳам тергов қила оладими?

— Янги бўлинма таркибига бу сингари жиноятларни тергов қилишда тажрибага эга Тергов қўмитаси терговчилари киритилади. Бу ходимлар, ўз навбатида, нафақат юриспруденция, халқаро ҳуқуқ, балки тарих бўйича ҳам кенг билимларга эгалар. Улар нациятлар жиноятлари ҳақидаги ишларни текшириш давомида уруш ва урушдан кейинги даврдаги кўплаб миқдордаги архив материалларини таҳлил қилганлар, зарурат туғилганида олимларни ҳамкорликка чорлаганлар.

Бундан ташқари, бундай ишлар бўйича биз томонимиздан зарур суд экспертизаларини, жумладан, тарихий экспертизаларни ўтказиш таъминланади. Дунё миқёсида ўрнатилган ва тан олинган тарихий фактларнинг лексик конструкцияларига баҳо беришга алоҳида эътибор қаратилади. Ушбу ишнинг бутун ҳажми жиноятни малакалаш белгиларини аниқлашга қаратилган бўлиб, уларсиз жиноий жавобгарликка тортиш мумкин эмас. Терговчи, шу жумладан, Нюрнберг ҳарбий трибунали қарорига асосланган халқаро ҳуқуқнинг амалда мавжуд нормаларига таянади. Ва албатта, бу йўналишдаги ишлар, фуқаролар томонидан амалга ошириладиган илмий-тарихий фаолиятга ўз таъсирини ўтказиши мумкин эмас. Нацистларни қаҳрамонлаштириш, уларнинг инсониятга қарши жиноятларини оқлаш, халқимиз хотирасини таҳқирлаш бу бошқа, бу учун жиноий жавобгарлик бор, буни пухта илмий фаолият билан таққослаб бўлмайди. Янги бўлинма жиноятларни бевосита тергов қилишдан ташқари мувофиқлаштириш маркази ролини бажаради, у минтақавий тергов органларига жиноий ишларни текширишда услубий-таҳлилий ёрдам кўрсатади.

Бундан ташқари, ушбу фаолият йўналишида терговчиларнинг мавжуд тажрибаси умумлаштирилади ва бундай фактларни баҳолашда бирлаштирилган ҳуқуқий ёндашув таъминланади. Шуни таъкидлашни истардимки, ишнинг бу йўналиши билан бир қаторда бизнинг бошқа жиноятларни тергов қилиш билан боғлиқ устувор вазифаларимиз доимо диққат марказда бўлиб қолмоқда.

— Бошқа мамлакатларда бу сингари жиноятлар ёки нацистлар мафкурасини тарқатиш билан боғлиқ жиноятлар учун жиноий таъқиб борми?

— ГФР Жиноят кодексида аксил-конституциявий ташкилотларнинг тарғибот материалларини тарқатганлик учун жавобгарлик кўзда тутилган, "мазмуни миллий социализм мафкураси билан боғлиқ бўлган" материалларни тарқатганлик учун малакалаш белгисига кўра кучайтирилган жавобгарлик белгиланади. Исроилда холокостни рад этганлик учун жиноий жавобгарлик мавжуд. Беларус Республикасида ҳам нацизм реабилитацияси учун жиноий жавобгарлик бор. Айтганча, ҳозирда ГФР ерлар адлия бошқармаси Марказий идораси билан Людвигсбургдаги национал-социализм жиноятларини тергов қилиш бўйича ҳамкорлик алоқаларини ўрнатмоқдамиз.

Шу билан бирга, биз Литва, Латвия ва Эстонияда фаолияти Нюрнберг трибунали томонидан жиноий деб топилган СС бўлинмалари собиқ ҳарбий хизматчилари ташкилотлари қай тарзда рағбатлантирилаётганини кўряпмиз. Украинада ўқувчиларни тинч аҳолининг оммавий қатл этилишига алоқадор бўлган нацистлар қабрига гулчамбарлар қўйишга олиб боришади, гитлер Германияси билан ҳамкорлик қилганлар қаҳрамонлар сифатида кўрсатилмоқда. Европада реваншистлар ва неонацистлар бош кўтармоқда, жумладан, улар Австрия, Италия, Испанияда фаоллашмоқда. Ҳозирча бу сингари ҳолатлар, чамаси, бу давлатлар раҳбариятини чўчитмаяпти, аммо келгусида улар жамоатчилик онгига зарарли таъсир кўрсатиши мумкин.

— Чет элдаги воқеалар қайсидир маънода Россияга тегадими?

— Нацизмни реабилитация қилиш ва Россиянинг ҳарбий шон-шарафи рамзларини таҳқирлашга уринишлар чет элларда қайд этилмоқда. Амалдаги жиноий қонунчилик бизни бу сингари жиноятларга муносабат билдиришга мажбур этади. Тергов қўмитаси томонидан Украина миллий хотира институти раиси Владимир Вятровичга нисбатан очилган жиноий иш бўйича текширувлар давом этмоқда - у Халқаро ҳарбий трибуналнинг "ўқ мамлакатлар" асосий ҳарбий жиноятчиларини суд қилиш ва жазолаш тўғрисидаги ҳукмида белгиланган фактларни мунтазам равишда рад этишда айбланади, Латвия Республикаси фуқароси, "СС Латвия легиони" ветерани Висвалдис Лацисга нисбатан дастлабки тергов олиб борилмоқда. Маълум бўлишича, 2017 йилнинг ноябрида Ригада унинг муаллифлиги остида "Латвия легиони ҳақиқат нури шуъласида" китоби чоп этилган бўлиб, матнда у "СС Латвия легиони" полиция батальони томонидан тинч аҳолига қарши амалга оширилган ҳарбий жиноятларни маъқуллаган. 2020 йилнинг апрелида Лацис вафот этди, аммо фигурантнинг вафоти муносабати билан жиноий ишнинг тўхтатишга фақатгина унинг яқин қариндошлари розилиги мавжуд бўлганидагина йўл қўйилади. Яъни уни оқламайдиган асослар бўйича. Шу боис, жиноий иш бўйича текширув давом эттирилмоқда.

Жорий йил Чехия Республикасида Россиянинг ҳарбий шон-шарафининг рамзи бўлган Совет Иттифоқи маршали Иван Конев ёдгорлиги бузилиши бўйича жиноий иш қўзғатилди ва тергов қилинмоқда.

Яқинда Литва Республикасининг Жежмаряй шаҳрида қизил аскарлар биродарлар қабристони яқинида жойлашган, шаҳарни озод қилишда ҳалок бўлган Қизил Армия аскарлари ёдгорлиги таҳқирланиши бўйича яна бир ҳолат қайд этилди. Шубҳасизки, ушбу ҳолатлар Россия ТҚ терговчилари учун муносабат билдиришга асос бўлди - айни вақтда ушбу ҳолат юзасидан процессуал текширув ўтказилмоқда.

— Пировардида нимага эришмоқчисизлар?

— Бизнинг вазифамиз — тирик ва жон фидо қилган халоскор-жангчилар, тинч аҳоли, нацистлар қурбонларининг эзгу номини ҳимоялаш. Уруш сабоқларини ёдга олиш ва билиш - айни ҳозир фожиалар ва хатоларнинг олдини олиш имконига эга бўлиш демак. Шуларни ҳисобга олган ҳолда биз томонимиздан яқинда Тергов қўмитасининг қидирув ва архив ишларини мувофиқлаштириш бўйича штаби ташкил этилди, унинг таркибига ҳудудларида "Муддати йўқ" лойиҳаси бўйича архив, тарих-разведка ва  қидирув ишлари ўтказилиши режалаштирилган бошқа идоралар ва жамоат ташкилотлари вакиллари, Россия Тергов қўмитаси марказий аппарати ва тергов органлари бўлинмалари раҳбарлари ва ходимлари киради.

Уруш очишда масъулиятни нацист жиноятчилари ва антигитлер коалицияси давлатлари зиммасига бирдек ағдариш, Нацист жиноятчилари ва уларнинг шерикларини оқлашга уриниш - бу шунчаки тарихни сохталаштириш, деб бўлмайди. Бу ҳаракатлар ғайриқонуний ва бир вақтнинг ўзида ахлоқ чегараларидан чиққан, бу дунёни бир қарашда аён бўлган ва юридик жиҳатдан ўз исботини топган ёвузликдан халос этганлар хотирасини таҳқирлашдир. Айнан шу учун ҳам бих тарихий ҳақиқатни бузиб кўрсатилишига, хусусан, жиноий-ҳуқуқий чоралар билан ҳам қаршилик кўрсатишимиз шарт.

561
Лаборатория имени Ричарда Лугара в Грузии

Ҳимоями ёки тажриба. Америкаликларга Россия чегараларидаги биолабораториялар нега керак

455
(Янгиланган 15:13 17.09.2020)
Америкаликлар Марказий Осиё ва Кавказда биолабораторияларни СССР барҳам яратишни бошладилар. Эллигинчи йилларга келиб улар юқумли касалликларга ихтисослашди ва ўлат, тиф ва вабога қарши вакциналарни ишлаб чиқара бошладилар

ТОШКЕНТ, 17 сен — Sputnik, Галия Ибрагимова. "Вашингтон Шанхай ҳамкорлик ташкилотига ёрдам баҳонасида биомаълумотлар тўплаш билан шуғулланмоқда", — деб баёнот қилди Хавфсизлик кенгаши котиби Николай Патрушев ШҲТ бўйича ҳамкасблари билан учрашувда. Қўшни давлатлардаги биологик хавфсизлик Москвани анчадан буён ташвишга солиб келади. Америка лабораторияларининг Грузия, Қозоғистон, Тожикистон ва Ўзбекистондаги фаолияти кўплаб саволларни туғдирмоқда. Бу лабораторияларда қандай тадқиқотлар ўтказилади, РИА Новости материалида ўқинг.

Ҳарбийдан фуқароликка

Америкаликлар Марказий Осиё ва Кавказдаги биолабораторияларни СССР барҳам топганидан сўнг яратишни бошлашган. Янги қурилишга ҳожат йўқ эди: аксарият тадқиқот марказлари совет институтлари негизида ташкил этилди. титутов. Эллигинчи йилларга келиб улар юқумли касалликларга ихтисослашди ва ўлат, тиф ва вабога қарши вакциналарни ишлаб чиқара бошладилар.

Москва ва Вашингтон ўртасидаги қурол-яроғ пойгаси етмишинчи йилларга келиб биологик ва кимё уруши билан тўлдирилди. Ижтимоий блок давлатларидаги лабораториялар совет ҳукумати Ғарбга қарши қўлламоқчи бўлаётган қуролни синовдан ўтказаётгани ҳақида миш-мишлар юрарди. Аммо бундай таъкидларга қарши аниқ бир далиллар топилмади. Аммо, СССР барҳам топгач, тадқиқот марказларидан сизишлар рўй бермаслигининг олдини олиш муҳим эди.

Америкаликлар ўз ёрдамини таклиф этишди. Тўқсонинчи йиллар бошида улар Москвага собиқ иттифоқ давлатларидаги ядро, кимё ва биологик қуроллар захираларини йўқ қилишга ёрдам беришди. Сенаторлар Сэм Нанн ва Ричард Лугар томонидан бунинг учун махсус "Таҳдидни биргаликла камайтириш дастури" ишлаб чиқилди — ва айнан унинг доирасида Марказий Осиё ҳамда Кавказдаги биолабораторияларнинг модернизацияси амалга оширилди.

Ушбу, келиб чиқиши, аслида ҳарбий объектлар америкаликлар қўллаб-қувватлаши натижасида фуқаролик илмий-тадқиқот марказлари сифатида қайта жиҳозланди. Аммо Қозоғистон, Ўзбекистон, Тожикистон, Грузиядаги эпидемиологик ҳолат мураккаблигича қоларди. У ерларда тез-тез вабо, гепатит, тиф касалликлари эпидемияси қайд этиларди.

Вашингтон хавфли касалликларни ўрганиш учун маблағ ажратди, бироқ бир шарт билан - лабораторияларда америкалик мутахассислар ҳам ишлаши керак эди. Минтақаларда тўпланган штаммлар ғарб тадқиқот марказларига олиб чиқиб кетилди. Америкаликлар бу ҳолатни Европа ва АҚШда вирусни ўрганиш ва вакцинани яратиш учун имкониятлар кўплиги билан изоҳлардилар.

Москванинг лабораториялар учун грантлар нега Пентагон ва НАТО бюджетидан ажратилиши ҳақидаги саволларига америкаликлар жавоби ҳамиша бир хил янграрди: тадқиқотлар тинчлик мақсадларида ўтказилмоқда.

Пентагон буюртмасига кўра

Ушбу мавзу айниқса 2018 йилда, Грузия собиқ давлат хавфсизлиги вазири Игорь Гиоргадзе Ричард Лугар номидаги жамоат саломатлигини тадқиқ қилиш марказида даволанишдан сўнг ўнлаб одамлар вафот этишгани ҳақида гапирганидан сўнг, айниқса ўткир тус олди. Собиқ амалдор лабораторияда одамларга устида тажрибалар ўтказилганлигини истисно қилмаган эди.

Гиоргадзе яна бир деталга - биологик ҳимоянинг олий даражасига эътибор қаратган эди. Унинг сўзларига кўра, марказда "зарарли моддалар ва биологик фаол материалга эга ўқ-дориларни пуркаш учун ускуналар" мавжуд. "Мақсади - аҳолини ҳимоялаш бўлган бундай муассасага бундай нарсаларнинг нима кераги бор?", - дея савол беради собиқ вазир. У шунингдек, марказ ходимлари Пентагон буюртмаларини бажаришларини яширмаганликларини қўшимча қилади.

АҚШ Гиоргадзе айбловларини беъманилик, дея атади ва барча тадқиқотлар - фақатгина тинчлик мақсадларида амалга оширилмоқда, дея яна бир карра ишонтиришди. Аммо Россия ўз чегаралари сарҳадларида биологик экспериментларга тоқат қилмайди, дея огоҳлантиради ТИВнинг қуролни тарқатмаслик ва назорат қилиш масалалари бўйича департаменти раҳбари Владимир Ермаков.

Грузия ҳукумати барча гумонларга нуқта қўйиш учун россиялик мутахассисларни таклиф этганди. Аммо Москва ва Тбилиси ўртасида ўтган йили юз берган инфироз туфайли ташриф амалга ошмади.

Қозоғистон штаммлари

Москвани Қозоғистондаги биолабораториялар ҳам ташқишга солади. Май ойида бўлиб ўтган ОДКБга аъзо давлатларнинг ТИВ раҳбарлари учрашувида Сергей Лавров Россия ўз чегаралари бўйлаб биолабораториялар барпо этилишига қарши эканлиги ҳақида баёнот қилган эди.

Хитой ҳам кескин танқид билан чиқиб АҚШдан Марказий Осиёда Пентагон томонидан молиялаштириладиган барча тадқиқот объектларини ёпишни талаб қилди. Америкаликлар бунга жавобан минтақа мамлакатларини Америка-Хитой зиддиятига аралаштирмасликка чақирдилар.

Биолабораториялар масаласи ШҲТ саммитларида ҳам муҳокама қилинди. Ушбу ташкилот аъзолари бўлган — Қозоғистон, Ўзбекистон, Тожикистон - илмий марказлар америка ҳарбий ишланмалари билан боғлиқ эмаслигини айтиб, ишонтирсаларда, Россия ва Хитойни бу инонтира олмади. ШҲТ аъзолари бундай фаолият турларига эътиборлик билан қарашлари лозим, деган фикрда тўхталдилар.

Танқиддан бир оз вақт ўтиб, Қозоғистон президенти Қосим-Жомарт Токаев биологик хавфсизлик тўғрисидаги қонунни тайёрлашга фармон берди. У лабораторияларда чет эллик эмас, маҳаллий мутахассислар ишлашлари лозим, дея таъкидлади. Аммо давлат раҳбари, гап айнан қайси марказлар ҳақида бораётганига аниқлик киритмади. Аммо қозоғистонлик кузатувчиларнинг аниқлик киритишича: гап Олма-Отадаги Марказий референс-лаборатория ҳақида борган.

МРЛ Қозоғистон учун характерли бўлган вируслар штаммларини ўрганишга ихтисослашган, 2016 йилдан Қозоғистон карантин ва зооноз инфекциялари илмий маркази базасида фаолият юритади, гарчи Пентагон ҳисобидан қурилган бўлса-да, Соғлиқни сақлаш вазирлигига бўйсунади ва республика мулки саналади. АҚШ бу мақсад учун 108 миллион доллар ажратган.

Олма-отадаги ушбу биолаборатория Қозоғистонда кўплаб маротаба ташвишларга сабаб бўлган. 2018-йилда мамлакатда менингит билан оғриш сезиларли ошган. Ўшанда МРЛдан менингокок инфекцияси штамми сизиши юз бергани ҳақида миш-мишлар тарқалган эди. Журналистлар ва блогерлар америкаликлар атайдан - тажриба учун вирус тарқалишига йўл қўйиб берган, деган жиддий фикрларни илгари суришганди.

Аммо Қозоғистон Соғлиқни сақлаш вазирлиги: ҳеч қандай эпидемия йўқ, дея барчани ишонтиришга уринди. "Қозоғистонда 58та менингит ҳолати қайд этилган, улардан 32таси Олма-Отада. Агар нисбий кўрсаткичларни ҳисобга олсак, БССТ ўлчовларига кўра, бу паст даража", - деди идора ўз баёнотида.

Коронавирус билан боғлиқ ҳолат ҳам шунга ўхшаш: интернетда у биолаборатория билан боғлиқлигини таъкидлашмоқда. Ҳукумат ушбу конспирологияни рад этди ва ваҳима солмасликка чақиришди.

Мураккаб эпидемиология

Чет эл биолабораториялари Тожикистонда ҳам бор. Улардан бири 2013-йилда Гастроэнтерология институти негизида, Душанбеда ташкил этилган. Лойиҳа франциянинг Мерьё хайрия фонди томонидан молиялаштирилган. Ушбу фонд бу сингари объектларни Хитой, Мьянма, Бангладеш ва Африка мамлакатларида ҳам барпо этган.

Францияликларга эса, қоидага кўра, БМТ ва АҚШнинг халқаро тараққиёт бўйича агентлиги (USAID) ёрдам берган. Инвестициялар уч миллион доллардан ошиқни ташкил қилди. Қозоғистон ва Грузия билан боғлиқ ҳолатдаги каби, чет эллик ҳомийлар: Тожикистонга бу мураккаб эпидемиологик вазият туфайли зарур, дея тушунтирардилар.

2019 йилда лабораторияларнинг яна бири сил касаллигига қарши курашиш Республика маркази негизида ташкил этилди. USAID ва Пентагон ҳомийлар сифатида иштирок этди. Маҳаллий биологлар чет эллик ҳамкасблари иштирокида у ерда ўпка касаллиги, безгак, гепатит ва вабони ўрганишади.

Ўтган йили Тожикистон шимоли - Исфара шаҳрида янги объект очилди. У ҳақда маълумот жуда оз, америкаликлар ҳомийлик қилган.

Американча тикланиш

АҚШнинг ҳарбий-биологик дастурида Ўзбекистон ҳам иштирок этади: 2018-йилда бу ҳақда РФ ҚКнинг радиация, кимё ва биологик муҳофаза қўшинлари раҳбари, генерал-майор Игорь Кириллов маълум қилган. Унинг тушунтиришича, Ўзбекистон томони америкаликларга патоген микроорганизмлар ҳақида маълумотлар тўплашда ёрдам беради.

Россия ҳарбийсининг бу сўзларига Тошкентда таажжубга сабаб бўлди. "Тўғрисини айтсак, бу ҳақда эшитмаган эканмиз", - Кирилловнинг бу сўзларига жавобан республика Мудофаа вазирлиги худди шундай изоҳ берди.

Аммо ўзбек ҳукумати 2007 йилда америкаликлар Тошкентдаги вирусология институтида грант ажратганини инкор этмади. Бу маблағларга маҳаллий мутахассислар америкаликлар билан ҳамкорликда минтақада тез-тез авж олиб турадиган бруцеллезни ўрганишга киришдилар. Аммо АҚШ ёрдами ҳолатни ўзгартира олмади — келгуси йилда касалланиш кўрсаткичи бурунги йиллардаги кўрсаткичлардан ошди ҳатто.

Америкаликлар кўп йиллар давомида Орол денгизидаги тикланиш оролида тадқиқотлар олиб бордилар. Совет вақтида у ерда бактериологик қуроллар синовдан ўтказилган биокимёвий полигон бўлган. 2000 йилларда АҚШ полигоннинг мини-омборларида сибир яраси (куйдирги) спораларини излаб топишга уринишган.

Вашингтон бундай фаолликни региондаги экологик ҳолатни яхшилашга интилиш билан изоҳлаган эди. Аммо, аксинча, Ўзбекистонда куйдирги билан касалланиш ҳолатлари қайд этилди. Бу атайдан сиздирилгани ҳақида миш-мишлар тарқалди, аммо инфекциянинг Вирусология институти билан боғлиқлиги ҳақида далиллар ҳозирча йўқ.

455
Бомбардировщик-ракетоносец Ту-160 Владимир Судец Военно-космических сил России

Россия Ту-160 самолётлари янги жаҳон рекордини ўрнатди

47
Ту-160 бомбардимончи самолётлари парвози йўналиши Шимолий Муз океани, Тинч океани, Карск денгизи, Лаптевлар, Шарий-Сибирь, Чукотка, Баренцево денгизларининг нейтрал ҳудудлари бўйлаб ўтган.

ТОШКЕНТ, 20 сен — Sputnik. Россиянинг Ту-160 стратегик бомбардимончи самолётлари 19 сентябрь куни янги жаҳон рекордини ўрнатди. Бу ҳақда РИА Новости хабар қилди.

“Бугун узоқ парвозлар икки экипажи Ту-160 стратегик ракета ташувчиларида узоққа парвоз қилиш ва парвоз давомийлиги бўйича янги рекорд ўрнатишди. Россия ҲКК учувчилари 25 соатдан кўпроқ вақт ҳавода бўлиб, 20 минг километрдан ортиқ масофани учиб ўтишди”, - Россия Ҳаво-космик кучлари узоқ парвозлар қўмондони, генерал-лейтенант Сергей Кобилаш.  

Кобилаш ушбу тоифа самолётларда ҳали ҳеч ким бундан узоққа учмаганлигини қўшимча қилди.

2010 йилдаги аввалги рекордни ҳам Ту-160 ўрнатган. Ўшанда парвоз 24 соату 24 дақиқа давом этган.

Ту-160 бомбардимончи самолётлари парвози  йўналиши Шимолий Муз океани, Тинч океани, Карск денгизи, Лаптевлар, Шарий-Сибирь, Чукотка, Баренцево денгизларининг нейтрал ҳудудлари бўйлаб ўтган.

Америка журнали Россиянинг энг хавфли жанговар самолётини айтди

Парвоз ва қўниш Саратов вилоятидаги Энгельс аэродромида содир бўлди. Тўхтовсиз парвоз пайтида Ту-160 самолёти олти ва Ил-78 самолёти уч маротаба ҳавода ёнилғи қуйишни амалга оширди. Маршрутнинг айрим босқичларида ракета ташувчиларга Су-35 қирувчилари, шунингдек, хорижий давлатларнинг самолётлари ҳамроҳлик қилди. Россия бомбардимончиларининг парвози ҳаво ҳудудидан фойдаланиш бўйича халқаро қоидаларга қатъий риоя қилинган ҳолда амалга оширилган.

47