Гулчехра Рихсиева, ректор ТашГИВ

Раҳбар бўлиш осонми? Ўзбекистондаги ягона аёл-ректор билан интервью

2559
Гулчеҳра Рихсиева интервью давомида аёл-раҳбар бўлишнинг ўзига хос жиҳатлари, илм йўлини танлаган хотин-қизлар учун яратилажак қулайликлар ҳамда мамлакатда авж олган «рейтинг пойгаси» ҳақида тўхталди.

Халқаро хотин-қизлар куни айёми арафасида Sputnik Ўзбекистон мухбири Ўзбекистондаги ягона аёл-ректор – Тошкент давлат Шарқшунослик институти раҳбари Гулчеҳра Рихсиева билан суҳбатда бўлди. Ректор интервью давомида аёл раҳбар бўлишнинг ўзига хос жиҳатлари, илм йўлини танлаган хотин-қизлар учун яратилажак қулайликлар ҳамда мамлакатда авж олган «рейтинг пойгаси» ҳақида тўхталди.

Гулчехра Рихсиева 1971 йил Тошкент вилояти Зангиота туманида шифокорлар оиласида таваллуд топган. Маълумоти олий, 1993 йилда Тошкент давлат университетини тамомлаган. Шарқшунослик институтида 2000 йилдан буён фаолият юритиб келади. Филология фанлари номзоди, доцент.

2019 йилда Ўзбекистон Олий Мажлиси Сенатининг Фан, таълим ва соғлиқни сақлаш масалалари қўмитаси раиси ўринбосари лавозимида фаолият кўрсатган. 2019 йил июль ойидан ТошДШИ ректори. Шунингдек, Республика гендер тенгликни таъминлаш комиссияси аъзоси. Республика Олий таълим кенгаши аъзоси.

- Гулчеҳра Шавкатовна, Ўзбекистонда аёл-ректор ҳам тайинланганига тўққиз ой бўлибди...

- Бу менга нисбатан билдирилган катта ишонч, катта масъулият, ҳатто чақириқ, дейиш мумкин. Лекин мен Ўзбекистондаги биринчи аёл-ректор эмасман. Мустақилликнинг дастлабки йилларида текстил институтини аёл-ректор бошқарган. Охирги йилларда мамлакатимизда ҳар бир соҳада жадал ислоҳотлар амалга оширилмоқда ва бу ислоҳотларни аёлларнинг иштирокчисиз ҳеч ҳам тасаввур этиб бўлмайди. Президентимиз томонидан аёлларга кўрсатилаётган эътибор – уларнинг ижтимоий ҳаётдаги ўрнини фаоллаштиришга йўналтирилган.

Мисол учун, Парламентимиз раиси этиб аёл киши – Танзила Камаловна Нарбаева тайинлангани ёки шу кунларда гувоҳи бўлаётганингиз – бир гуруҳ аёлларимизнинг ҳоким лавозимига тайинланаётганликлари, ёки бўлмаса, Мактабгача таълим вазирлигига аёл раҳбар тайинлангани -  мамлакатимизда, биз, аёлларга ишонч ортиб бораётганини кўрсатади.

Глобаллашув жараёнлари бутун дунёда қийин муаммоларни келтириб чиқараётган бир пайтда, айниқса, ижтимоий муносабатларда турли қийинчиликлар билан ривожланиш рўй бераётган бир пайтда, бизнинг мамлакатимизда аёлларга нисбатан бундай эътибор катта демократик жараёндан далолат беради.

Фикримча, умуман таълим жараёнини аёлларсиз тасаввур этиб бўлмайди ҳам.

- Таълим жараёнида аёллар кўпчиликни ташкил этиши бу яхшими ёки ёмон?

- Албатта, бу иккиёқлама қарашларни келтириб чиқаради. Мактаб ва олий таълим ўртасидаги боғлиқликни ўрганиш мақсадида вилоятларга уюштирган сафарларимиз давомида гувоҳи бўлдик-ки, мактаб тизимида аёллар ҳақиқатан ҳам охирги йилларда жуда кўп бўлган. Лекин охирги икки йил давомида давлат раҳбаримиз томонидан ўқитувчилар мавқеини ошириш масаласига жуда катта эътибор қаратилди ва ўқитувчиларнинг ҳам молиявий жиҳатдан, ҳам уларнинг шарт-шароитларини яхшилаш жиҳатдан амалга оширилган ишлар натижасида эркак ўқитувчилар ўз фаолиятига қайтаётганликларини кўряпмиз. Ўғил-қизларимиз тарбиясида аёллар билан баравар эркаклар ҳам фаол иштирок этишлари лозим. Чунки гап шахсни шакллантириш жараёни ҳақида бормоқда.

- Русларда бир мақол бор: “Новая метла метет по новому”, деган. Яъни ҳар бир янги раҳбарнинг ўзига хос бошқарув усули, принциплари бўлади. Ўтган 9 ой давомида институтда ўз тартиб-қоидаларингизни жорий этишга улгурдингизми?

- Ректор этиб тайинланишим мамлакатимизда тубдан ўзгаришлар бўлаётган пайтга тўғри келди, буни биласиз. Аммо амалга оширилаётган ишларни фақатгина ўз фаолиятим туфайли, деб баҳолай олмайман. Тошкент давлат шарқшунослик институти ўзига хос анъана ва тажрибага эга бўлган даргоҳ. Жамоамиз жудаям ахил, жипс. Шахсан мен бу билан фахрланаман ва фақат жамоа билан нимагадир эришиш мумкинлигига ишонаман. Қаерда ахиллик бўлса, коллектив жипс бўлса, қандай режа қўйманг, уни бажаришга кўпроқ имконият бўлади.

Улкан истиқболли режаларни ўз ичига қамраб олган 2030 йилгача Олий таълим тизимини ривожлантириш концепцияси тасдиқлангач, биз ҳам ўз навбатида жамоамиз билан Шарқшунослик институти келажаги қандай бўлади, янги кун талабларидан келиб чиққан ҳолда қандай қилиб рақобатбардош кадрларни тайёрлаш мумкин, деган масалани  ўз олдимизга қўйдик. Ўтган 9 ой давомида талабалар учун шарт-шароитларни яхшилаш, ўқитувчилар илмий салоҳиятини ошириш, замонавий ўқув методикаларини олиб кириш, янги таълим йўналишларини очиш, докторантурада қамровни кенгайтириш жамоамизда яратилаётган илмий ишлар натижаларини кенгроқ тарғиб этишга эътибор қаратдик.

- Олий таълим тизимидаги янгиликлардан бири, бу шубҳасиз, миллий рейтинглар эълон қилиниши бўлди. Нима деб ўйлайсиз, мана шу рейтинглар олий таълим масканидаги таълим сифатини қай даражада объектив баҳолайди?

- Институтимиз 2017 йил энг кучли бешталикда бўлган. Иккинчи ўринда эдик. Унга қадар бешинчи ўринда келганмиз. 2018 йилда иккинчи ўринда эдик.

Аммо охирги рейтингда 10 ўринга тушиб кетдик. Шахсан мен учун бу рақобат кучайганини англатади. Биласизми, илгарилари ҳамма ОТМлар ҳам бундай рейтинглар мазмунини тушунмас эди, шу боис ўша вақтларда рақобат бугунги кундагидек бўлмаган. Энди эса бошқа олий таълим даргоҳлари ҳам кўрсаткичлар юқори бўлгандагина, жаҳонга чиқа олишини, бундан кейин бефарқ бўлиш мумкинмаслигини тушунгандек.

- Ўзбекистон ўз олдига Марказий Осиёда таълим хабига айланиш каби улкан вазифани қўйган. Аммо яна бир ҳолат бор, кўпгина ўзбекистонлик ёшлар ушбу минтақадаги бошқа давлатлар ОТМларини танлаб чиқиб кетмоқда.

- Ҳақиқатан Марказий Осиёда хаб бўлиш муҳим вазифа қилиб белгиланган. Бунинг учун, айнан, ҳар битта олий таълим муассасасида таълимни интернализацияси масаласи юзасидан йўл харитасини ишлаб чиқиш вазифаси қўйилган. Хаб бўлиш учун икки томонлама шартномаларни кучайтириш, ҳамкор университетларда малака ошириш, у ердаги яхши тажрибани олиб келиб, ўзимизда жорий этиш жуда муҳим. Шу билан бирга у ердан профессор-ўқитувчиларни олиб келиб талабалар учун маъруза дарслари, ўқитувчи, магистр ва докторантлар учун эса мастер классларни ташкил этиш ҳам яхши самара беради.

Талабаларни қисқа ва узоқ муддатли стажировкага юбориш, чет эллик талабаларини бизнинг институтимизга жалб қилиш масаласи ҳам бор. Aгар мана шу ишларнинг ҳаммасини амалга оширадиган бўлсак, ҳақиқатдан Ўзбекистон ҳабга айланиши мумкин. Бунинг учун бизда салоҳият мавжуд.

- Шарқшуносликда хорижий талабалар сони қанча?

- Ҳозир 43 нафар талаба бор. Хитой, Япония, Кореядан шартнома ёки ўзаро алмашинув асосида келиб ўқувчи стажёр талабалар бор. Улар ўзбек ва рус тилларини ўрганишади.

- Аёл ректорнинг тайинланиши илмга чанқоқ хотин-қизларда умид туғдиради. Яъни улар эндиликда сиздан аёллар учун шарт-шароитлар яратилишини кутишади. Институт ҳудудида ёш болали аёллар учун шароитлар мавжудми?

- Албатта, бизнинг минтақада оилага жамият таянчи сифатида қаралади. Бунда аёлнинг ўрни, албатта, катта. Институтимиз битирувчилари ичида докторонтурага кириш, аёл сифатида ҳам жамиятда ҳам оилада ўз ўрнига эга бўлишни хоҳловчи қизларимиз жуда кўп. Ёш болали талабаларимиз ҳам кўп. Боласи ёш бўлишига қарамасдан, бизда мустақил тадқиқотчиликка кирган ва устози билан бирга ишлайди. Улар билан масофавий алоқа ўрнатилган.

Владимир Соколов
© Foto : Из личного архива Владимира Соколова

Аммо яқин келажакда институт ҳудудида она ва бола хонасини жорий қилмоқчимиз. Сиз билан учрашиб турган мана шу бино реконструкцияси бўйича талабнома тайёрланган. Aгар бу амалга ошадиган бўлса, она ва бола хонаси, социал зоналар ташкил этиш мўлжалланган. Режалар кўп ва катта. Умуман, она ва бола хоналарининг олий таълим муассасасида жорий қилиниши аллақачон бошлаб юборилган. Чунки талабаларнинг кўпи турмушга чиққан ва ёш болали.

- Aёл-ректор ва оила, оиладаги мажбуриятлар тушунчаси қанчалик бир-бирига тўғри келади? Сўрамоқчи бўлганим, қандай қилиб ҳам раҳбарликни ҳам уй юмушларини уддасидан чиқяпсиз?

- Фарзандларим улғайиб, ўз йўлини топган. Шу боис менда ҳозир имконият кенг (жилмаяди). Лекин мен ҳам ҳозирги кунга эришгунга қадар оилада бошқа аёллар сингари келин бўлганман. Ўзбек аёли сифатида бошқа аёллар нимани бошдан кечирган бўлса, ўшаларнинг барини бошдан ўтказганман. Aспирантурада ўқиганимда икки фарзандни онаси эдим, аммо бунга қарамай, оиладаги мажбуриятларимни ҳам унитиб қўймаганман. Фарзанд тарбиясига ҳам вақт ажратганман. Шу билан бир қаторда илмий ишимни ёзиш ва ўз устимда ишлаш учун ҳам куч топганман. Биринчи навбатда бу оиладаги муҳитга боғлиқ. Оилангиз сизни қўллаб-қувватласа ҳаммасини уддаласа бўлади. Кўпчилик қизлар оилангиздагилар сизга нимадир қилиши, ёрдам бериши керак, деб ҳисоблашади. Мен учун муҳими мен эришган ютуқлардан хурсанд бўлишгани ва шу иш билан шуғулланишимга рози бўлишганлиги. Бунда қайнонамнинг хизматлари катта. У киши менинг фан номзоди бўлишимни жуда ҳам хоҳлаганлар. Мени ютуқларимдан фахрланганлар. Бу нарса менга мотивация бўлган. Aммо бу нарса менда уй ишларига кимдандир ёрдам олишга, болаларимга энага ёллашга сабаб бўлмаган. Доим барчасига ўзим улгуришга ҳаракат қилганман. Aёллик вазифамни тўлиқ бажарганман. Ҳозирги кунда қизим ҳам, келиним ҳам ҳудди шунга ўрганишган.

- Аёл раҳбарни эркаклар тан оладими, улар билан ишлаш қийин эмасми?

-     Бу жараёнда фақат ҳамкорлик орқали ишлаш мумкин. Албатта ўз принцпим бор, аммо жамоада, “мен раҳбарман” деб эмас, команда аъзосиман деб ишлашни маъқул кўраман. Жамоада авторитар эмас, демократик тизим асосда иш олиб борамиз. Ёши улуғ устозлар билан ота ёки онамдек, ўз тенгқурларим билан дўстдек, кичиклари билан синглим ёки укамдек муомала қиламан.

- Ижтимоий тармоқларда фаолмисиз?

- Албатта, Facebook, Телеграм"да саҳифаларим бор. Қолаверса, виртуал қабулхонам ҳам бор. Талабалар исталган вақтда менга мурожаат билан чиқа олишади.

- Сиз учун энг катта ютуқ нима?

- Институт талабалари тўғрисида айтилган икки оғиз яхши сўз. Чунки бу даргоҳни иккинчи оилам, талабаларни эса фарзандларимдек қабул қиламан. Ота-она ўз фарзандлари ютуқларидан қувонгани сингари, мен ҳам талабаларимиз ютуқларидан шундай фахрланаман.

2559

"Руслар буни уддалади": жаҳон тоталитар державаси барпо этилди

593
"Россия сегодня" Халқаро ахборот агентлиги Америка Қўшма Штатлари бизни яқин тўрт йил ичида нима учун жазолайди, деган саволга жавоб топди

Виктор Мараховский
Бу - гарчи тўғридан-тўғри бўлмаса-да, аммо жуда тушунарли жавоб. Агентлик мутахассислари олти ой давомида ўнлаб америка ОАВларида чоп этилган мақолалар бўйича ("Саккизоёқ 3" коди билан) тадқиқотлар ўтказдилар, унда бизнинг давлатимиз номи ҳам келтирилган.

Хулоса: Америка медиа-соҳасида (демакки америка сиёсатида ҳам) бизнинг сиз билан мавжудлигимиз контексти энди анча ойдинлашди (ва шунинг учун Америка сиёсати учун) аниқ. Шунингдек, унда бизга қандай роль ажратилгани ҳам.

Демакки, бизга бўладиган, Россияга нисбатан кутилаётган тахминий муносабатлар ҳам тушунарлидек.

Яхши хабар: америка ОАВлари бизни эслашади, яхши кўришади, ва ҳатто 2016 йилгидан, яъни "руслар борасидаги жазава" ўз чўққисида бўлган вақтдагиданда кўпроқ эсга олишар экан (эсга олишлар чорак кўрсаткичга ортган).

Нохушроқ хабар: ўтган йилги обзордан тахминан бир йил ўтиб ҳеч вақо ўзгарган эмас.

Жорий йилнинг 1 августидан 15 ноябрига қадар Россия ҳақида чоп этилган 1227 мақола орасида — нольтаси позитив ёзилган. Нейтрал, дея баҳолаш мумкин бўлган мақолалар ("йўқ, руслар Трамп ғалабаси ҳақидаги заҳарли хештегни ишга туширмади", "йўқ, руслар сайлов натижаларига таъсир кўрсатишмади"; "руслар сайловларга аралашувини инкор этишмоқда" каби), - 46 та, ёки умумий ҳажмдан тўрт фоизни ташкил этади.

Қолган 96 фоизи — бу ҳаттоки такрорий эмас, балки мақсадли аудиторияга бир хил мантрани аҳмоқона тарзда сингдиришдан иборат: руслар сайловларга аралашишмоқда, руслар ижтимоий тармоқларда сизнинг онгингизни бузмоқда, руслар Трамп учун, руслар фейкларни тарқатишмоқда.

Габриэлнинг Россия АҚШ сайловларига аралашмаслиги ҳақидаги сўзлари ортида нима турибди? Германияда Россия АҚШда ўтказилган 2016 йилги сайловларга аралашмагани ҳақида гапира бошлашди. Sputnik радиоси эфирида сиёсатшунос Юрий Почта немислар Қўшма Штатлар томонидан, шу жумладан ўз номларига ҳам қарши айтилаётган айбловларнинг асоссизлигини тан олишни бошлашгани ҳақида таъкидлади.

Ушбу сингдиришлар шу даражада умидсиз ва зерикарли эдики, бу ерда ҳатто ҳазм этиладиган нарсанинг ўзи йўқ эди: кабинетларда ёки масофадан иш билан банд бўлган, ўз ҳаётида ҳеч нарса билан ҳақиқатда қизиқмайдиган журналистлар ва муҳаррирлар ўтиришар, улар ҳафтасига беш марта (мисол учун CNN — 106 кунда 570 та мақола чоп этган) қуйидагилардан бизни хабардор этиш учун оғиз очишарди:

— Путин ўз броси Трампни бизнинг сайловларга аралашиш учун қўллаб-қувватлаш ҳақида орзу қилмоқда,
— Россия сайловларимизни синдиришга ҳаракат қилишда давом этмоқда,
— Россиялик троллар аудиторияга таъсир кўрсатмоқда,
— Ижтимоий тармоқлар рус хакерлари ва троллар фаолиятини лозим тарзда назорат қилмаяпти,
— Трамп учун овоз бериб, сен соядаги қора лорд Путиннинг кўрсатмаси бўйича овоз бермоқдасан.
Буларнинг барчасининг, табиийки Россияга нисбатан ҳеч қандай алоқаси бўлмаган ва бўлмайди ҳам. Бу АҚШ медиа-ҳаётининг ички бир элементи - онги суст омма ва узлуксиз сайловлар цикллари кечадиган мамлакат.

Бу шундай бир давлатки, бу ерда ички душманлар бўйлаб зарба берадиган медиапушкаларнинг асосий вазифаси оммага узлуксиз равишда - бир хилдаги суггестив мантраларни, яқин қолган сайловларда қатнашиб, лозим бўлган номзодга овоз беришга даъват қилувчи (бу, агар ёдингиздан кўтарилган бўлса, демократия деб аталади) гипнос-мантраларни етказишдан иборат.

Икки минг йигирма иккинчи йил ушбу тетик демократияга фақат битта янгилик олиб келди: ижтимоий платформалар-гигантлар Facebook ва Twitterда ўз назоратида бўлган медиа-майдонни демократлардан бўлган номзод Жо Байден фойдасига цензура қилди.

Яъни:

— Трампни "бузғунчи мафияга қарши курашувчи" сифатида улуғлайдиган коллектив онгларни бостириш (Qanon тақиқига қаранг) - бунда Трамп Путиннинг қўғирчоғи ва оқ ирқчилар ҳомийси сифатида иблисона бир қиёфада гавдалантирилди,

— Трамп ҳар сафар оғиз очганида "ижтимоий тармоқлар томонидан жалб қилинган мустақил экспертлар" томонидан унинг гаплари ёлғон сифатида баҳоланган тақдирда, уни мум тишлашга мажбурлаш (19 октябрдаги маълумотларни топишга муваффақ бўлдим: Трамп 65 марта "мум тишлатилган", аммо Трамп оғзини оммавий равишда ёпиш кўринишидаги ҳақиқий разолат ҳали олдинда эди),

— Байден ва унинг оиласи Украинада қандай ўйнаганлари мавзусига бағишланган энг мейнстрим матбуот суриштирувларини ҳам оғзини ёпиб ташлаш (бу ерда Twitter ва Facebook ўта натижадор бўлди — New York Postда ёритилган кичик-Байденнинг саргузаштлари ҳақида демократ-сайловчиларнинг каттагина қисми бехабар қолиб кетди).

Биз ахборот асри XXI асрнинг тоталитар державаси барпо этилиши саҳнасини кузатдик, ва у деярли кўз ўнгимизда тамом бўлди.

Медиа-майдонларга эгалик қилувчилар бир вақтнинг ўзида фантомларни реклама қилиб (масалан, худди ўша рус аралашуви, холбуки 5 ноябр куни АҚШ киберхавфсизлиги ва инфратузилма хавфсизлиги агентлиги бўйича раҳбари Кристофер Кребс айтганидек, умуман бўлмаган) , унга айтиладиган эътирозларни блоклашмоқда, демократларга берилган овозлар сеҳрли тарзда 14 миллион овозга кўпайиб, иккиланаётганлар овози йўқ қилинди ва худди ўша "ҳеч қандай алдашлар бўлмади, Трамп алдаяпти, трампистлар ҳам" ритмидаги гипнос-мантраларни илгари сурмоқда.

...Бу ерда нимани қайд этиш лозим?

Биз, албатта, АҚШ маъмуриятининг кейинги ҳаракатларига таъсир кўрсатишга қодир эмасмиз. Биринчидан, чунки Америкада "Россияпарастлар лоббиси" йўқ ва бўлмаган ҳам (айтганча, айниқса у ҳеч қачон республикачилар орасида бўлмаган: АҚШдаги "россияпараст" сиёсий арбоб аслида Демпартиядан президентликка маргинал номзод Тулси Габбард бўлган, у бизни жазолашга даъват қилмагани учун "рус активи" деган ном орттириб олганди).

Иккинчидан — ва энг асосийси — биз битта оддий нарсани ёдда сақлашимиз керак: мана ўн йилдирки АҚШ элитаси (сиёсий, медиа, ва бошқа исталган) Россия ҳақида ҳеч вақо билмайди. Американинг ҳеч бир сиёсатчиси бизнинг заҳарли мамлакатимизга келишмайди, уларнинг ҳеч бири Москва, Питер, Екатеринбург, Сибирь ва Камчаткани кўрмаган; уларнинг ҳеч бири руслар билан учрашмаган, албатта, БМТда тайёрлаб қўйилган навбатдаги ўзаро "батлл"ларда иштирок этадиган рус дипломатларидан ташқари; Россия ҳақидаги барча маълумотлар уларга, ҳар сафар Путин томонидан заҳарланадиган ва мўъжиза туфайли омон қоладиган трансмиллий сиёсий-лесбиянкалар ва ўта бадқовоқ мухолифатлардан иборат патологик кадрлар орқали етказиб турилади.

Аммо, буларнинг барчаси ҳам улар эътибори перифериясида: барча асосий душманлар уларнинг ўз миллати ичида мужассамлашган ва айнан уларни биринчи ўринда забт этишади.

Бундаги яхши хабар нимада дейсизми?

Юқорида санаб ўтилган сабабларга кўра бизнинг давлатимизга қарши кураш ва жазолашнинг аллақандай ноёб методлари қўлланилади, дея ўйламаслик лозим.

Исталган бир мамлакатга аниқ ва мақсадли ҳаракатларни қўллаш учун уни билиш талаб этилади. Қандайдир отишмада олий даражадаги боссни ўлдиришга ҳаракат қилганлар, билишадики: буни узоқ ўрганишсиз амалга ошириш мумкин эмас.

Хуллас: гап АҚШ Россиянинг оғрийдиган жойига зарба беришга унчалик қодир эмаслигида ҳам эмас (отиладиган нарсанинг барчаси кўп йиллар олдин отилиб бўлинган). Ҳаммаси бунданда ёмонроқ: улар ҳаттоки бизнинг мамлакатга зиён етказиш масаласида ҳақиқатан диққатни жамлашга қодир эмас.

Биттагина оддий сабабга кўра: айни вақтда у ерда ички оппонентларни ўз асосий рақиби сифатида кўрувчи медиа-сиёсий олигархия ғалаба қозонди.

Бу эса, ушбу фонда қуйидагиларга босим ўтказиш лозимлигини англатади:

— "янги тенглик" ни рад этадиган диний консерваторларга, яъни девиант озчиликларнинг сўзсиз имтиёзли позициясини;
— ўзининг бекаму-кўстлиги ва уларнинг оқланган ҳаёт тарзи ҳақидаги тасаввурлари учун оқ танли эркакларни;
— "яшил" энергетика фойдасига анъанавий энергетикага, —
олдиндан шуни айтиш жоизки, Россия таҳдиди ҳақидаги фантом маргинал сифатида қаралади. Ва шовқинли, аммо самарасиз методлар билан ғолиб чиқиши керак.

Аммо бу Россиянинг "Шимолий оқим - 2" каби макролойиҳаларига ҳеч нарса хавф солмаётганини англатмайди. Аммо, ушбу таҳдид кучаймоқда, деб таъкидлаш учун ҳам ҳеч қандай асос йўқ.

Бизни, табиийки, яхши кўришмайди (ҳатто, нафратланишади, деб айтиш мумкин — ахир ҳар не рўй берганда дунёдаги гегемонни ярим соат ичида йўқ қилишга қодир бўлган коинотдаги ягона давлатдан нимани ҳам кутиш мумкин).

Аммо давлатнинг тоталитар тузилмаси, у "раҳнамо" ёки "демократик" бошқарув шаклига эга бўлсин, нормал ҳолатдаги давлат тузилмасидан шуниси билан фарқ қиладики, у ҳамиша бош душманларни ўз ичида излайди ва топади.

Шундай экан, барчамиз сабрли бўлишимизга тўғри келади.

Ёки, попкорн, ёки бўлмаса семичка оволинг.

593
Танки Т-14 Армата

Рус қуроли: 2020 йилнинг дастлабки натижалари

476
Россия мудофаа-саноат комплекси ва РФ Мудофаа вазирлигининг қайта қуролланиш дастури ўтаётган йилда иқтисодий турбулентлик шароити ҳамда глобал чақириқлар ва хатарлар фонида юқори барқарорликни намойиш этди.

2020 йилдаги коронавирус пандемияси билан боғлиқ глобал иқтисодий инқироз Россия давлат қурол ишлаб чиқариш дастури (ГПВ-2020)ни ва РФнинг халқаро қурол бозоридаги позицияларига путур етказа олмади. Россия қўшинлари таъминоти ўтган йилгига нисбатан 11 %га ошди. "Рособоронекспорт" хорижий буюртмачиларга 10 миллиард долларлик ҳарбий мақсадли маҳсулотларни етказиб берди, буюртма портфелини тахминан 50 миллиард долларда сақлаб қолди ва 9 миллиард долларга янги битимлар имзолади.

Қайта қуролланиш пойгасида иштирок этмай, Россия 2019 йилдан армия ва флотнинг қайта таъминоти учун 2019 йилдан 1,5 трлн рублдан кўп сарфламоқда, боз устига маблағларнинг 70%дан кўпи – замонавий серияли намуналарга сарфланяпти. Қўшинлар бир йил ичида 2300 дан ортиқ янги турдаги қурол-аслаҳаларни олган.

Россия флоти 35та субмариналар, сув усти кемалари билан тўлдирилди – фақатгина Болтиқ флотининг ўзи олтита янги ракета кемаларини қабул қилиб олди. Ҳаводан ҳужумга қарши мудофаа ҳам– тўртта С-400 "Триумф" зенит-ракета полк комплектлари ва олтита "Панцирь"  зенит ракета-тўп дивизион комплектлари билан бойиди.

"ГПВ-2020" дастурини амалга ошириш давомида армия ва денгиз флотида замонавий қурол-яроғ даражаси 70 %га, стратегик ядровий кучларда 83 %га, Аэрокосмик кучларда 75 %га етди. Умуман олганда, РФнинг қурол-яроғни ривожлантириш бўйича 2011–2020 йилларга мўлжалланган давлат тўлиқ амалга ошириладиган биринчи дастур бўлди ва қўшинларни катта миқдордаги янги ва замонавий қурол-яроғ ва жиҳозлар билан таъминлади. Тезлаштириш давом этмоқда, янги йилда қўшинлар 3400дан ортиқ янги ҳарбий техникага эга бўлади - ҳарбий қисмларнинг энг сўнгги қурол-яроғ билан доимий жиҳозланиш ҳозирлиги 2022 йил бошига қадар 71 %дан ошади.

Муаммолар ҳалқасида

Россияга қарши санкциялар ва ғарблик "шерикларнинг" виждонсизларча рақобати туфайли пандемия РФ қурол экспортининг энг катта муаммосига айланди. Ёдга олиш керакки, 2020 йилда жаҳон қурол савдосидаги умумий "ковид" кўрсаткичининг пасайиши 10% даражада бўлиши прогноз қилинмоқда, аммо Россия етакчиликни сақлаб қолди. Рус қуроли жаҳон қурол бозорининг тахминан учдан бир қисмини (АҚШдан кейин иккинчи ўринни) эгаллаган.

Ҳарбий-техник ҳамкорлик тўғрисидаги маълумотлар асосан махфий характерга эга ва шу билан бирга Россия ва Туркия С-400 ЗРКни етказиб бериш бўйича иккинчи битимни имзолашгани, Миср 500та Т-90МС танкларига буюртма бергани, чет эллик буюртмачига Ми-38Т кўпнишонли вертолётларни етказиб бериш бўйича битим имзолангани маълум. Ҳиндистон Россиянинг МиГ-29 ва Су-30 қирувчилари учун 2 миллиард доллар сарфлашга тайёр.

Бешинчи авлод Су-57Э қирувчилари, модернизация қилинган Ми-28НЭ вертолётлари ва Ка-52К кема вертолётлари юқори экспорт салоҳиятига эга. С-300В4 "Антей-4000" зенит-ракета мажмуаси ва "Армата" зирҳли машиналар линияси ҳам талаб кам эмас.

Россия етакчилигининг истиқболдаги баҳосини тушуниш учун, қуйидаги маълумотга эътибор қаратиш жоиз - Россия қуроли экспортининг тахминан 45%ини - авиация ташкил этади. 2020-2023 йилларда эса кўп нишонли қирувчиларнинг жаҳон экспорти ҳажми 110,7 миллиард доллар, жанговар вертолётларники - 65,3 миллиард долларга баҳоланмоқда.

Юқори технологиялар жанговар сафда

Ўтаётган йил рус қуролларининг миқдор (серияли ишлаб чиқариш) ва сифат (жанговар фойдаланиш) кўрсаткичларида катта ютуғи билан эсда қолди. Бир нечта ёрқин штрихларни - хронологик тартибда келтирсак.

Замонавий ва универсал Ка-52 "Аллигатор" разведка-зарба вертолёти Суриядаги жанговар шароитларда синовдан ўтган, бортда 2,8 тонна оғирликка эга арсенални кўтариб юришга қодир ва ҳозирда 100 километргача масофага уча оладиган қанотли ракеталарни ўзида "ўлчаб кўрмоқда" (дунёда аналоги йўқ). Россия ҲКК жанговар сафида - бундай машиналар сони тахминан 140тани ташкил қилади.

"Панцирь" ЗРПК 2020 йилда илк бор вақт талаби туфайли ҳарбий кема палубасига "қадам қўйди". Ҳаво нишонларининг тезлик ва нишонга олиш имкониятлари мунтазам ўсиб бормоқда, уларнинг ўлчами ва кўриниши эса аксинча, камаймоқда. Рақибнинг арзон дронига қарши С-300 ёки С-400 сингари қимматбаҳон ракеталарни қўллашдан наф йўқ. Денгиз амалиётида ихчам тизим барча кўринишдаги ҳаво нишонларини 20 км чегара чизиғидан тортиб кема бортига қадар бўлган масофада оптимал йўқ қилишга қодир. 

Россия ҳаво-космик кучлари Ленинград вилоятида биринчи энг янги "Витязь" С-350 зенит-ракета тизимининг жанговар қўлланилишини бошлашди ва ушбу қурол Ғарбий стратегик йўналишда ҳаводан ҳужумга қарши мудофаани кучайтиришда сифатли сакрашни амалга оширишга имкон беради. Дивизионда 12 та ускуна мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бири 12 тадан ракетага эга. Автоматик режимда 120 километрдан ортиқ масофа ва 30 километргача бўлган баландликда ҳаводаги нишонларга тез ва аниқ зарба беришга тайёр бўлган жами 1728 та ракета.

С-500 "Прометей" зенит-ракета тизими синовлари якунланмоқда, бу синовлар давомида ракета рекорд даражадаги 553 км масофада нишонни урди. Қора денгиз йўналишида С-500 тизимлари, фаразларга кўра, тажовузкорнинг Бухарест, Анқара ёки Киев устидаги қирувчи самолётларини ҳамда стратегик бомбардимончи самолётларини уриб туширишга қодир (буларнинг барчасида нишонгача бўлган масофа 550 км дан кам бўлади).

 

Россия ҲДК 2020 йилда 28 йил деганда биринчи марта олтита сувости кемаларини қабул қилмоқда: тўрттаси 955А ва 885М лойиҳаларидаги атом кемалари ва иккитаси 636.3 ва 677 лойиҳала - дизель-электрик кемалар. Тўртинчи авлодга мансуб ўнта стратегик сув ости крейсерлари (учта "Борей" ва еттита "Борей-А")яқин ўн йилликлар учун Россия ядровий триадасининг денгиздаги асосига айланади ва 160дан кам бўлмаган "Булава" ракеталарини максимал 8000 километргача бўлган ҳаракат радиусида ташийди (бу ҳар бири 100-150 килотоннагача бўлган 1600 та ажраладиган боеголовкалардир). Россия мамлакат манфаатларини Жаҳон океанининг исталган нуқтасида ҳимоя қила оладиган янги сувости флотини шиддатли тезликда яратмоқда.

Бешинчи авлод Су-57 қирувчиларининг оммавий ишлаб чиқарилиши бошланди. Янги қирувчи ер устидаги узоқлик масофаси 400 километргача бўлган нишонларни аниқлашга, 62тагача объектларни кузатиб боришга (ва бошқа самолётларга (зарба дронларига) нишонлар бўйича кўрсатмаларни олиб беришга қодир. Биринчи партияда РФ Мудофаа вазирлиги учун – 76 қирувчилар, истиқболда эса Су-57нинг учта авиаполки Россия ҲКК жанговар имкониятлари барқарор ривожини таъминлайди.

Сайёрамизнинг ҳар иккала қутбидан учиб ўтишга қодир бўлган янги оғир қитъалараро "Сармат" баллистик ракета Стратегик ракета кучларига хизматга киришдан олдин сўнгги синовлардан ўтди. Асосий фарқ шундаки, янги континентлараро баллистик ракетадан юқори аниқликдаги ноядровий қурол сифатида Ю-71 типидаги гипертовушли блоклар билан фойдаланиш имокнияти мавжуд. Атмосферада тахминан 15 Мах (7 км / сек.) Тезликда блокнинг кинетик энергияси ҳудуднинг радиоактив ифлосланишисиз ядровий зарба бериш учун хос бўлган ҳалокатни кафолатлайди. Гипертовушли маневр қилувчи жанговар каллакларининг муҳим устунлиги бу траекторияни жуда аниқ созлаш ва старт жойидан минглаб километр наридаги "қозиқ" га аниқ уриш қобилиятидир.

 

Ядровий энергетика ускунасига эга бўлган "Посейдон" денгиз ости транспорт воситасининг синовлари учувчисиз сузишнинг ноёб хусусиятларни ва чексиз тезлигини тасдиқлади. Бу 1000 метр чуқурликда 10 минг километргача, 100 узел (185 км / соат) тезликда ҳаракатлана оладиган қитъалараро чуқур сувларда ҳаракатланувчи аппаратдир. Узунлиги 24 метр бўлган қурилма одатий ёки мегатоннали термоядровий ўқ-дорилар билан жиҳозланиши мумкин ва самолёт ташувчи гуруҳларни, стратегик сувости базаларини ва душманнинг қирғоқ инфратузилмасини йўқ қилишга мўлжалланган.

Россия дунёнинг бошқа ҳеч бир мамлакати билан ўхшаши бўлмаган, юқори аниқликдаги самарали қурол бўлган "Циркон" гипертовушли ракета синовларини муваффақиятли якунламоқда. Октябр ойида Оқ денгиздаги "Совет Иттифоқи флоти Адмирали Горшков" фрегатидан учирилган "Циркон" тўрт ярим дақиқада 450 км масофадан туриб Баренец денгизидаги нишонни урди ва РФнинг Арктика чегаралари ва Шимолий денгиз йўли мудофааси ишончлилигини тасдиқлади. Тезлик 8 Махдан ошди, парвоз максимал баландлиги 28 километрга етди. Лойиҳага кўра, ракета тезлиги 9 Махга қадар (10789 км / соат дан юқори)  ва парвоз масофаси 1000 километрдан ортиқ бўлиши назарда тутилган.

Россия Мудофаа вазирлиги қўшинларида қўшинларни миналардан тозалайдиган "Уран-6" роботлари билан таъминлаш тўғрисида қарор қабул қилинган. Кўп функцияли роботлар комплекси миналаштирилган майдонларда ўтиш жойларини ўтказиш ва катта майдонларни миналардан тозалаш учун мўлжалланган (илгари Сурияда синовдан ўтган).

476