Сельхозугодья в Узбекистане

"Пул пулни топади, кетмонни аҳмоқ чопади". Қишлоқ хўжалигига танқидий назар

3162
(Янгиланган 00:08 16.04.2020)
Халқнинг бир матали бор: пулни пул топади, кетмонни аҳмоқ чопади! Бу халқ англаган аччиқ ҳақиқат ва унинг асрлар ошган армони. Ўзбекдай меҳнаткаш халқ аслида бундай матални тўқимаслиги керак эди, лекин уям чарчаган кўринади.

Коронавирус пандемияси касбларга бўлган эҳтиёж ва муносабатниям бир силкитиб олди. Ўзбекистонда врачларга бўлган эътибор жиддий ўзгарди. Бугун уларнинг, кўча ибораси билан айтганда, "кетмони учмоқда".

Интернет тармоқларида ҳам фойдаланувчиларнинг "шу пайтга қадар футболчиларга миллионлаб пул тўладинглар, энди уларнинг ёнига боринг, сизни ўшалар даволасин", қабилидаги киноялар кўпайди. Аслида спортчига бировни даволаш учун ҳақ тўлашмаган. Шунчаки, омонлик кунларда уларга эҳтиёж юқори эди, энди эса одамларнинг кўзига ўз соғлигидан ўзгаси кўринмаяпти. Шундан касбларга эътибор ва муносабат ўзгармоқда. Аслида шундай бўлиши керакми? Қачонгача бир соҳани улуғлаб, иккинчиси, токи бош деворга тегмагунча эътиборсиз қолдирилади?

Совет даврида касблар икки турга бўлинган: романтик ва оммавий.

Иккинчи жаҳон уруши олдидан учувчилик, кейинроқ космонавтлик, ундан сўнг журналистлик, ёзувчилик каби романтик касблар мавжуд эди.

Оммавий касбларга эса таъминот соҳаси, савдо, бухгалтер, таксичи, қурилишда бошқарув лавозимлари кирарди. Бу соҳаларда ойликдан ташқари, даромад ҳам бўларди-да.

Кейинчалик, қайта қуриш даврида ва мустақилликнинг дастлабки йилларида ҳатто жиноятчилик, ўғрилик ҳам бир давра улуғланди. Жамиятда қонунлар оёқости бўлаётган эди.

Бунинг орқасидан, қонунларга ҳурматни тиклаб олиш мақсадида, ҳуқуқшуносларга эътибор кучайтирилди. Ўшанда ҳуқуқий маданиятни юксалтириш шиори ўртага ташланган.

Бугунга келиб жамият яна 30-40 йилга етадиган юристларни етиштириб бўлди. Албатта, жамиятда юристларнинг кўплиги яхши, лекин улар бюрократияни урчитиб юборади.

Сал ўтиб, банкирларнинг омади юришди. Ундан кейин ахборот технологиялари мутахассисларига эътибор кучайди… Кейинроқ тадбиркорларга, сўнг ўқитувчиларга… Мана, тиббиёт ходимларига навбат келди.

Жамиятнинг эҳтиёжи ва талабларига қараб касбларга муносабат ҳам шаклланиб боради. Бироқ соғлом жамиятда ҳали у, ҳали бу касбга эътибор қаратилавермайди. Жамият ҳаётида ҳар бир касбнинг ўз ўрни бўлиши лозим. Қайси соҳа, қайси касб эътибордан четда қолса, тез орада айнан шу йўналишда муаммолар бошланади.

Президент Узбекистана Шавкат Мирзиёев посетил поле фермерского хозяйства Юсупов Гофуржон файз Бекабадского района
© Пресс-служба президента Узбекистана

Ўқитувчи четда қолганди, жамиятда билимсизлик кучайди. Тиббиёт эътиборсиз қолганда, касаллик авж олди. Тадбиркорларсиз иқтисод, ижодкорларсиз маънавият инқирозга учрайди.

Жамият ҳаётида керак бўлмаган касблар секин аста тараққиёт давомида ўз-ўзидан тарих саҳнидан тушиб қолаверади, лекин уларнинг "оқсуяк" ва "қора"ларга бўлиниши ривожланишга ёрдам бермайди.

Бизни ўйлантираётгани – касблар ўрни алмашиб, саҳнага чиқиб, эътибордан қолиб тураверди-ку, ҳеч қачон деҳқон ва чорвадор асосий касблар қаторига кўтарилмади.

Мана, шунча йиллик янги тарихда деҳқон бўлишни орзу қилган инсонни учратганмисиз? Деҳқончилик  касбига қизиққан, чорвачиликни улуғлаганларни-чи?

Йўқ!

Томорқага экин экмаганлик учун маъмурий жавобгарлик белгиланади >>>

Чунки, бу касблар билан обрў топиб бўлмайди? Улар ўзининг мустаҳкам асосига эга бўлгани ҳолда, деярли ривожланмайди. Уларни ривожлантириш учун давлат томонидан эътибор қаратилмайди ва бундай эътиборга эҳтиёж ҳам йўқ, деб саналади. Ҳали-ҳалигача деҳқоннинг асосий қуроли кетмон. Шу пайтгача ҳали ҳеч ким "бу билан яна қайгача бориш мумкин?" деб савол бермаган.

Кўплаб йўналишларда тараққиёт шу қадар тез илдамламоқдаки, тасаввур ҳам қилиш қийин. Бироқ зироатчиликда ўтган юз йилдаги ўзгаришларни икки-уч оғиз сўз билан тарифлаб бериш мумкин. Ҳалигача, "зироатчи давлат" дейилганда қолоқ давлат англашилади. Ҳолбуки, инсониятни боқаётган, унинг бугуни, келажагини таъминлайдиган асосий соҳанинг ўзи шу. Бу нафақат Ўзбекистонда, балки бутун дунёда шундай. Бир-икки фарқни эътиборга олмаган-да, албатта.

Дейлик, Ўзбекистонда ерга ишлов бериш фақат фуқаронинг меҳнатсеварлиги ва ерга меҳри орқалигина муқим сақланиб турибди. Мамлакатда сув танқислиги юқори даражага чиқиб бораётгани, ҳар йили қанчалар экин-тикинлар қурғоқчилик сабабли нобуд бўлаётганига қарамай, соҳада сувни иқтисод қилиш борасида сезиларли натижага эришилмади.

Тўғри, томчилатиб суғориш ҳақида гапирамиз, лекин оддий томорқаларни суғоришда ишлатиш мумкин бўлган махсус суғориш ускуналарини ишлаб чиқариш хаёлимизга келмайди (бу асосан шаҳар шароитида ишлатилади). Қишлоқларда босимли сув тизими йўқ. Лекин бу ҳам керак. Хитойни сифатсиз сув пуркагич пистолетларига ҳам пул сарфлаяпти халқ. Чоралар кўрилмоқда, лекин натижа йўқ.

ЕОИИга қўшилиш Ўзбекистон қишлоқ хўжалигига қандай таъсир қилади >>>

Ўзбекистон техник тараққиёт маҳсулотларининг истеъмолчисига айланиб қолган. Уларни яратиш, ихтиро қилиш соҳасида деярли ишлар қилинмаяпти. Яқин даврлар ичида оламни ларзага соладиган ихтиролар ҳақида эшитмаганимиз, деҳқонларнинг асосий иш қуроли ҳалигача кетмон ва капча бўлиб қолаётгани бу фикрни исботлайди.

Мамлакатда аниқ фанларга қизиқиш ва уларни ривожлантириш талаб даражасида йўлга қўйилмаган. Тез-тез ўзбекистонлик ёшлар математика, кимё ва бошқа аниқ фанлардан нуфузли танловларда ғолиб бўлиб келаётганлари ҳақида кўп ўқиймиз, эшитамиз. Лекин бу ғалабалар охир-оқибатда ҳеч қандай натижа бермайди.

Мамлакатда аниқ фанлар, техникага қизиқиш ёшларда жуда тез барҳам топиб кетади. Математикадаги ютуқлари болани охир оқибат фақат бир ерга – банкирликка, ҳисобчиликка бошлаб келади. Техникага қизиқиши эса деярли ҳеч жойга олиб бормайди ҳам. Сабаби, мамлакатда муаллифлик ҳуқуқи тўғрисида нормалар қоғозда бор, амалдачи? Нечта ихтиро қилинган?

Агар техника тарихига назар солсак, бугун инсоният ҳаётини енгиллаштиришга қаратилган ҳар қандай янгиликлар, ихтироларнинг деярли барчаси АҚШда яратилганига гувоҳ бўламиз. Инсоният ўз тараққиёти учун АҚШдан миннатдор бўлиши лозим (тўғриси, бу давлатга сиғиниш тарафдори эмасман, лекин ҳақиқат, яъни биз билган ҳақиқат шундай, балки бу уларнинг тарғибот машинаси ўта кучлилигидандир. Эҳтимол…).

Аслида гап АҚШ фуқароларининг ақллилигида ҳам эмас, гап улар яратган тизимда. Тизим кимдир, ким бўлишидан қатъий назар, нимадир яратган бўлса, уни тан олади ва албатта ҳимоя қилади. Ҳимоя қилганда ҳам, бор-йўғи тўрт-беш йил ва ўз маҳалланг, шаҳринг, мамлакатинг доирасида эмас.

Бу эса бутун дунёдан бориб, ўз ихтироларини АҚШда рўйхатдан ўтказишга ёки уларга сотишга сабаб бўлади. Қисқаси соғлом ижодий муҳит шаклланган.

Бир пайтлар Ўзбекистонда энг кўп мутахассисни ҳозирги Техника университети етказиб берарди. Унда 36 минг талаба таҳсил олишини айтишарди. Бу қанчалар ҳақиқатга яқин, аниқ бир нима дейиш мушкул, лекин бугун Ўзбекистоннинг хоҳлаган бурчагига бориб, Политехника институтини тугатган деҳқон, чорвадор, бекорчига дуч келиш мумкин. "Гастарбайтер"лар орасида қанча бўлса улар?

Бу нафақат иш ўринларининг камлиги (яхши муҳандис ҳар қандай шароитда ҳам ўзига иш ўрни яратиб олади) балки таълим сифатининг тушиб кетгани, таълимнинг ҳаётдан узилиб қолгани ва кадрлар сифати масаласини, қолаверса ихтиролар билан кун кўриб бўлмаслик натижаси.

Ўзбекистонда самолёт заводи бор эди, трактор заводи ишларди. Иккаласи ҳам банкротга учради. Самолёт майли, уни ишлаб чиқариш имкони бўлмаганини тушуниш мумкин, лекин Ўзбекистон истаймизми, йўқми, аграр давлат. Аҳолининг асосий қисми қишлоқ хўжалигида банд. Шундай экан, нега трактор заводи ёпилиши керак?

Аслида фуқаронинг техникага қизиқиши йўқлиги сабабли эмас, айнан юқорида келтирилган ҳолат туфайли юзага келган – ҳеч ким янгилик қилишдан манфаатдор эмас. Бунинг устида тизим ҳам буни рағбатлантирмайди. Яратишдан кўра, сотиб олиш маъқул кўрилади.

Мана, Ўзбекистон автомобил ишлаб чиқаради. Оқибатда эса фуқаро қиммат нархда машина олишга мажбур. Сабаби – ўша гап: Ўзбекистон автомобил ишлаб чиқаради.

Бунақа ишлаб чиқаришнинг ижобий томони сифатида биринчи навбатда 20 мингдан ортиқ фуқаронинг иш билан таъминлангани кўрсатилади. Албатта, буям керак. Бора-бора, агар тўғри сиёсат юритилса, мутахассислар тайёрланса ва муаллифлик ҳуқуқи  таъминланса, Ўзбекистон ҳам ўз автомобилларини мустақил ишлаб чиқаришга эришар. Лекин қачон? Орадан ўтган йигирма беш йилдан кейин ҳам, мутахассислар автомобилнинг қимматлашиш сабабини четдан келтирилаётган эҳтиёт қисмларнинг қимматлигида деб кўрсатишмоқда. Демак, бу борада мустақил ишлаш учун бир қадам ҳам қўйилмаган.

Ҳозир жаҳон иқтисоди шундай – бир мамлакатнинг якка ўзи кўп нарсани эплолмаслиги мумкин, четда ишлаб чиқарилган жиҳозлар зарур бўлади. Ҳамма гап ўша жиҳознинг муаллифлиги кимга тегишлилигида.

Бугун, дунё бозорини йирик компаниялар эгаллаб олганда уларга қарши туриш мушкул, буниси тушунарли. Лекин тан олиш лозим, ҳар доим, ҳар қачон бозорларнинг ўз эгалари бўлган. Айтишади-ку, Хитой минглаб йиллар давомида ўз бозорларини ҳимоялаш мақсадида девор қурган, асло босқинчилардан ҳимояланиш учун эмас.

Яқин тарих кўрсатмоқдаки, агар бирон бир бозорга киришнинг имкони бўлмаса, янги бозор яратиш лозим.

Муаллифлик ҳуқуқининг яхши таъминланмаганлиги, ихтироларнинг давлат томонидан тўлиқ ҳимояланмаслиги техник тараққиётни оёғидан тортаётган бир ҳолат бўлса, иккинчиси, бу Ўзбекистонда илм-фаннинг амалиётдан деярли узилиб қолгани. Илм-фан ўз йўлича, амалиёт ўз ҳолича яшаб келмоқда. Уларнинг бир-бирига умуман алоқаси йўқдай тасаввур пайдо бўлади гоҳида.

Илм тўрачилик комига буткул ботиб бўлган. Эсингизда бўлса, юқори минбарлардан туриб, илмий ишларнинг маълум қисми кўчирмакашлик маҳсули экани айтилди. Қолганлари-чи?

Қишлоқ хўжалиги, техника йўналиши бўйича илмий ишлар қанча-ю, олимлар қанча? Нечта-нечта институтлар ишлайди. Лекин пахта етиштиришда йилдан йилга орқага кетилмоқда. Илгари теримда машиналар маълум даражада иштирок этарди, бугунга келиб у буткул қўл меҳнатига таяниб қолди.

Қишлоқ хўжалигини ноқулай об-ҳаво шароитидан ҳимоя қилиш тизими деярли яратилмаган, яратилган бўлса ҳам ишламайди. Куни кеча кузатилган қорли кунларнинг соҳага етказган зарари учун ким жавобгар. Нега бунга қарши тегишли чоралар кўрилмади. Қачонгача "об-ҳавонинг ноқулай келганлиги сабабли" деган сўзлар ортига яширинамиз?

Ўзбекистонда пахта теримини механизациялаш жадаллаштирилади >>>

Яқин йилларда мамлакат чегаралари қишлоқ хўжалиги маҳсулоти экспорти учун очилганда, халқ, нарх-наво ошишига қарамай, севинган: ниҳоят соҳага пул келади, ривожланиш бўлади, чет давлатларда ишлаб юрган миллионлаб ватандошлар ортга қайтади, деган умид бўлган. Бироқ ўзгариш сезилмади. Ҳалигача ўша кетмон, ҳалигача қишлоқ хўжалигининг бутун оғирлиги болалар ва аёллар зиммасида. Чунки бир вақтлар ерни тизгинлаб, замонни бешигини тебратган эрлар ҳаёт элагидан тушиб қолмаслик учун пул топиш мақсадида чет элларда юришибди.

Халқнинг бир матали бор: пулни пул топади, кетмонни аҳмоқ чопади!

Бу халқ англаган аччиқ ҳақиқат ва унинг асрлар ошган армони. Ўзбекдай меҳнаткаш халқ аслида бундай матални тўқимаслиги керак эди, лекин уям чарчаган кўринади.

Инновацион қишлоқ хўжалиги ҳақида гапириляпти, томчилатиб суғориш ҳақида сўз бормоқда. Қишлоқ хўжалигини бошқариш учун алоҳида иккита вазирлик ҳам ташкил этилди. Натижа эса кўринмаяпти.

Бир қарашда қишлоқ хўжалигида шундан ўзга иш қилиб бўлмайдигандай, ҳаммаси аниқ, ахир: уруғ унади, кўкаради, ҳосил беради, гоҳида совуқ ҳам уриб кетади. Цикл шу!

Бироқ, бир пайтлар АҚШда 3 фоиз аҳоли қишлоқ хўжалигида бандлигини айтишарди. Демак, 3 фоиз аҳоли 97 фоизини боққан.

Ўзбекистонда бу борада аниқ рақам айтиш имкони бўлмаса-да, вазият буткул ўзгача. Буям техника ва технологияларнинг жорий этилмаслиги ҳисобига.

Ўзбекистон президенти кейинги кунларда ўтказилаётган селектор йиғилишларида, чиқишларида қишлоқ хўжалигига жиддий эътибор қаратмоқда. Боғлар, экин майдонлари яратиш, уларни лизинг асосида деҳқонларга бериш масаласи ўртага ташланди.

Анчадан буён қишлоқ хўжалиги давлатнинг кескин аралашувига муҳтож эди. Балки умуман давлат томонидан тинч қўйилишини истаётгандир? Шундай деймиз-ку, лекин глобал миқёсда ҳал этилиши лозим бўлган муаммо – сув муаммоси бор экан, давлат кескин аралашмаса бўлмас…

Ўтган асрнинг 50-60 йилларида қишлоқ меҳнаткашларини улуғлаш билан бирга уларнинг муаммоларини кўтариб чиқа олган йирик адабий асарлар яратилган (Ойбек - "Олтин водийдан шабадалар", А.Қаҳҳор – "Синчалак", Саид Аҳмаднинг қатор ҳикоялари). Нега бугун адабиётимизда бугунги қишлоқ ҳаётини, қишлоқдаги замондошларимизнинг кечинмаларини кўтариб чиққан асарлар яратилмаяпти? Яратилганлари эса ўқувчи "имтиҳонидан" ўта олмаяпти. Адабиётнинг ҳам тараққиётда ўз ўрни бор, ахир.

Ҳар ҳолда нимадир ўзгариши лозим. Кўчада нафақат коронавирус, балки XXI аср ҳам кезиб юрибди.

3162

"Русларнинг нозик жойига урамиз": НАТО нимани режалаштирган

453
(Янгиланган 21:30 22.01.2021)
Ҳарбий контингентни ошириш, армия инфратузилмаси қурилиши ва халқаро миқёсда янада жипслашиш - 2021 йилда НAТО Россия ғарбий чегараларига босимни кучайтиради.

ТОШКЕНТ, 22 янв — Sputnik, Андрей Коц. Ҳарбий контингентни кўпайтириш, армия инфратузилмасининг қурилиши ва халқаро миқёсда янада жипслашиш - 2021 йилда НAТО Россиянинг ғарбий чегараларига босимни кучайтиради. Май-июнь ойларида альянс совуқ уруш давридан буён энг йирик Defender Europe 2021 манёврларини ўтказади. Бунга жавобан Россия ва Беларусь кўламдорлиги жиҳатдан қолишмайдиган "Ғарб-2021" ҳамкорликдаги машғулотларни сентябр ойида ўтказишни режалаштирган. Буларнинг барчаси нима билан тугаши мумкинлиги ҳақида — РИА Новости материалида ўқинг.

Жанг майдони — Европа

Defender Europe 2021да, аввалгидек, Шарқий Европа ва Болтиқбўйида мудофаа ва ҳужум ҳаракатлари машқ қилинади. Машғулотлар афсонасига кўра, НАТО қўшинларига Калининград вилоятига штурм уюштириш, Россия ғарбий вилоятларини блоклашга, шунингдек, "русларнинг ёппасига ҳужумини" қайтаришга тўғри келади. Ўтган йилгилардан фарқли равишда, 2021-йилда алоҳида эътибор Шарқий эмас, балки Жанубий Европага қаратилади. Манёврлар Черногория, Косово ва Албанияда режалаштирилган. Болгария ва Руминияда Ҳаводан ҳужумга қарши машғулотлар ўтказилади ва "ер - ер" синфидаги ракеталардан ўт очиш амалга оширилади. Венгрия эса бошланаётган "урушнинг" орқа томони сифатида хизмат қилади.

Aмерикаликлар Европага кучларнинг асосий қисмини кўчиради, жумладан 1-отлиқлар ва 82-ҳаво-десант дивизиялари бўлинмаларини. Aтлантика океанидан юзлаб турли мақсадлар учун мўлжалланган ҳарбий техникалар олиб ўтилади. Бундан ташқари, Флорида штатидан 53-пиёда бригадаси етказиб берилади. Машғулотлардан сўнг америкаликлар баъзи қуролларни яна Европада "унутиб қўйишлари" ҳам истисно эмас, бу биринчи бор содир бўлмаяпти, ахир. Мутахассислар фикрига кўра, шу тариқа Пентагон йилдан-йилга минтақадаги ҳужум имкониятларини ошириб бормоқда.

Defender Europe 2021га жавобан Россия ва Беларусь сентябр ойида "Ғарб-2021" манёврларини ўтказади. Душанба куни Беларусь Мудофаа вазири Виктор Хренин маълум қилганидек, "қўшма машқлар юқори даражадаги шаҳарлашган шароитда бирлаштирилган ҳужум бўлинмалари томонидан қўшма ҳаракатларнинг янги усулларини синовдан ўтказиш"га, шунингдек, "янги ва модернизация қилинган қурол ва техника намуналари самарадорлигини баҳолаш"га имкон беради.

Минскда, стратегик манёвралар "кучли иттифоқчилик муносабатлари ва Беларусь ва Россиянинг мудофаа идораларининг Иттифоқ давлат ҳарбий хавфсизлигини таъминлаш бўйича қарашлари бирлигини" акс эттиришини қайд этишди.

Кучни кўз-кўз қилиш

Иккала томон ҳам маневралар бирон бир давлатга ёки ҳарбий блокга қарши йўналтирилмагани тўғрисидаги одатдаги дипломатик иборалардан фойдаланмадилар. НAТО кучлари томонидан Калининградга ҳужум саҳнасини машқ қилиш ва рус ҳарбий хизматчиларининг шаҳарда кечадиган жангларга тайёрланишлари, ким кимга қарши жанг қилишини аниқ намоён этиб турибди. Aлбатта, кенг кўламли қуролли тўқнашув эҳтимоли жуда кичик, аммо реал.

Мутахассислар фикрига кўра, НАТОнинг 2021 йилдаги ҳаракатлари АҚШдаги ҳукумат алмашувига бевосита таъсир кўрсатади. Дональд Трамп президентлигининг тўрт йилида Шимолий атлантика блоки бирлиги сезиларли кучсизланди. Оқ уй эгаси биринчи галда америка манфаатларини кўзлашини яширмас, ва ҳатто альянсдан чиқиш имконияти борлигини ҳам истисно этмасди. Бундай оҳанг Европада кучли ташвишни келтириб чиқарди, яна бир бор ЕИ армияси ҳақидаги масала кўтарилди. Янги президент, кўриниб турибдики, ҳаммасини тўғрилашга ҳаракат қилади.

"Россия ва НАТО ўртасидаги муносабатлар бу йил ёмонлашиб боради, — деб ҳисоблайди Геосиёсий масалалар Академиясининг биринчи вице-президенти Константин Сивков. — Байден альянсни қайта тикламоқчи ва сафарбар шай ҳолатга келтирмоқчи. Бунинг учун эса ташқи душман керак. Хитой жуда узоқ бўлгани учун, Россия бу рольга ҳаммадан яхши мос келади. Вашингтонга ташқи душман образи америка жамиятини жипслаштириш учун ҳам керак".

Пул ишлаш

Бироқ, мутахассисларнинг фикрича, аслида НAТОнинг Россияга қарши аниқ тажовузкор режалари йўқ. Aмерикаликлар учун альянснинг кейинги кенгайтирилиши - бу пул ишлашнинг ва Европани ўзига янада кучлироқ боғлашнинг усулидир. Вашингтон Трампгача бўлган даврга қайтади ва Кўхна дунё ишларига аралашувни кучайтиради.

"Мени наздимда, 2021-йилда НАТО ҳарбий ташкилотдан аллақандай глобал корпорацияга айланаётганини намойиш этади, — дея тушунтиради америкачи-сиёсатшунос Сергей Судаков. — Альянснинг муҳим масаласи аввалгидек ҳамон долзарб — бу молиялаштириш. Мусиқани пулини тўлаган буюради. Бюджетнинг учдан икки қисмини АҚШ таъминлайди, ва бу ҳеч кимга сир эмас. Биз ҳаражатлар уч миллион доллардан ошиб тушганини яхши биламиз. Ва энг аввало - Вашингтон туфайли. Европа давлатлари АҚШдан поставкаларга умид қилишади - ҳатто сухой паёкларгача. Буни американинг улкан мудофаа бюджети қўллаб-қувватлайди — НАТО манфаатларида ҳаракат қиладиган корпорациялар жуда улкае миқдорда даромад кўришади".

Эксперт Шимолий Aтлантика альянсининг бугунги фаолиятини бир чўнтакдан бошқасига пул ўтказишга қиёслади. Вашингтон НAТОга пул ажратади, иттифоқчилар бу маблағларга Aмерика техникаси ва қуролларини сотиб олиш учун фойдаланади ва шу билан доира ёпилади.

Байден давридаги AҚШ Европа учун ҳарбий маҳсулотлар учун асосий бозорлардан бири бўлиб қолади. Демак, океан ортидан Россияга қарши риторика кучайишини кутишимиз керак. Aммо аксарият мутахассислар шунга аминки: Вашингтон ва Брюссел дунёда қудрати бўйича иккинчи ўринда турадиган армия кучини синаб кўришга журъат этолмаса керак.

453
Медработник демонстрирует вакцину ЭпиВакКорона в процедурном кабинете

"ЭпиВакКорона"дан нимани кутса бўлади. COVID-19га қарши пептидли вакцина ҳақида

182
(Янгиланган 19:06 22.01.2021)
Ҳозирда вакцина 3 мингдан зиёд кўнгиллиларда синовдан ўтказилмоқда. Хабар беришларича, унинг салбий таъсирлари жуда кам, шу боис, вакцина, катта ёшдаги инсонларга ҳам тўғри келади. У ҳақда нималарни билиш лозим, кимлар вакцина билан эмланмоқчи - РИА Новости материалида.

ТОШКЕНТ, 22 янв — Sputnik, Татьяна Пичугина. "ЭпиВакКорона"нинг иммунологик самарадорлиги юз фоиз, дея таъкидлашмоыда Новосибирскдаги "Вектор" марказида. Бу - COVID-19 қўзғатувчиси - SARS-CoV-2нинг оқсил-тиканли майда фрагментларидан иборат синтетик препаратдир. Ҳозирда вакцинани уч мингдан зиёд кўнгиллиларда синовдан ўтказишмоқда. Шу билан бирга у фуқаролик оборотига киритилган. Хабар беришларича, унинг салбий таъсирлари жуда кам, шу боис, вакцина, катта ёшдаги инсонларга ҳам тўғри келади. У ҳақда нималарни билиш лозим, кимлар бу вакцина билан эмланмоқчи - РИА Новости материалида ўқинг.

"ЭпиВакКорона"нинг таркиби нимадан иборат?

SARS-CoV-2 коронавирусининг учта қисқа ташувчи-оқсилга уланган оқсил-тиконли фрагментларидан. Ушбу фрагментларни пептидлар деб аташади, шу туфайли вакцина ҳам пептидли-вакцина номини олган. Оқсил-ташувчи коронавирус РНКасини ўраб олган нуклеокапсидли оқсилни ўз ичига олган. Иммун жавобни кучайтирувчи модда — адъювант сифатида — алюмин гидроксиди ўртага чиқади. Шунингдек, ёрдамчи бирикмалар ва сув ҳам бор. Барча таркибий элементлар синтетикдир.

Вакцина таркибига қандай пептидлар кирган?

РИА Новостига "Вектор" давлат илмий марказида хабар беришларича, вакцина пептидлари энг аввало В-ҳужацрали эпитопларни ўз ичига олган, Т-хелперли эпитоплар манбаси сифатида оқсил-ташувчи хизмат қилади. Бу нимани англатишини тушунтирамиз.

SARS-CoV-2 бу - нуклеокапсид - қобиққа ўралган РНК молекуласи кўринишига эга. Буларнинг барчаси ташқи томондан корона сингари йирик оқсил-тиконлар билан безатилган липид халтачасининг ичида жойлашган. Коронавирус ҳақида шу туфайли ҳам гапирилади.

Оқсил-тиконлар вирус бўлакчасига инсон ҳужайрасига ёпишиб олишга ва ичкарига киришга ёрдам беради. Кўпсонли тадқиқотларда, ушбу тиконлар организмда энг кўп иммун жавобни чақириши ўз исботини топган. Биологлар атамасида оқсил-тинкон - бу антигендир.

Ушбу оқсил молекуласи жуда йирик бўлиб, уларда алоҳида участкалар - эпитоплар мавжуд. Иммун тизим ҳужайралари уларни танийди ва инфекцияга қарши кураш механизмини фаоллаштиради.

"В-эпитоплар ва Т-эпитоплар мавжуд. Биринчилари антиген детерминантлар деб аталади. Бу антитаначалар билан боғланувчи антиген молекулалар участкаларидир. Аммо бу участкалар даставвал В-лимфоцитлар рецепторлари билан боғланади ва уларни антитаначаларни ишлаб чиқаришга қодир бўлган плазма ҳужайраларга айлантириш жараёнини ишга туширади", - деб ҳикоя қилади профессор Екатерина Колесанова, В.Н.Орехович номидаги биотиббий кимё ИТИ пептидли инженерия лабораторияси раҳбари.

Аммо ҳаммаси ҳам бу қадар оддий эмас. Антиген пуфак-эндосома таркибида В-лимфоцит ичига кириб, у ерда қисқа фрагментларга ажралади. Эндосомалар билан иккинчи синф гистомослик бош комплексини ташкил қилувчи оқсиллар боғланади. "Бу оқсиллар антигеннинг айрим фрагментларини ушлайди, улар хўжайин-организми оқсиллари фрагментларига ўхшамайдиган, одатда узунлиги 14-20 аминокислота қолдиқлари кўринишида бўлади. Ўзимизники-бегонага ажратиш жараёни шу ҳолатда рўй беради", - деб давом этади эксперт.

Сўнгра гистомослик бош комплекси оқсиллари антиген фрагментлари билан биргаликда В-лимфоцитлар сатҳида пайдо бўлади. Ва бу ерда уларни махсус иммун ёрдамчи-ҳужайралар Т-хелперлар таниб олади. Улар В-лимфоцитлар билан боғланади ва уларни фаоллаштиради. "Вакцина антитаначалар ишлаб чиқилишини чақириши учун, унда антиген қўзғатувчининг В- сингари, Т-хелпер эпитоплари бўлиши керак", - дея қайд этади профессор Колесанова.

Вакцина қандай ишлайди?

Эмлаш натижасила оқсил-ташувчи барча учта пептидни инсон В-лимфоцитига етказиб беради. Улар В-лифоцитни фаоллаштиради ва ҳимоя антитаначалари - иммуноглобулинлар ишлаб чиқила бошлайди. Ҳар бир В-эпитоп ноёб иммуноглобулин синтези учун жавоб беради. Биринчи галда M (IgM) синфидаги антитаначалар ҳосил бўлади, кейинроқ - IgG синфидаги, аммо охиргилари қонда энг узоқ қолиш ва иммунитет борлигини далиллаш хусусиятига эга.

"Вектор"да эмлаш туфайли пайдо бўладиган антитаначалар коронавирус оқсил-тиконига ўхшашлигини тасдиқлашмоқда. Иммунлашган кўнгиллилардан олинган қон зардоблари вирусни йўқ қилувчи фаолликни намоён этмоқда. Бу эса, антитаначалар коронавирусни нафақат таниш, балки уни йўқ қилишга қодирлигини англатади.

"ЭпиВакКорона" таркибидаги коронавирусми ёки қандайдир бошқа вирус?

У ерда ҳеч қандай вирус ёки уларнинг қисмлари йўқ. У аденовирусли "Спутника V" вакцинасидан шуниси билан фарқ қилади. "ЭпиВакКорона"да РНК, ДНК, ҳеч қандай тирик компонентлар, консервантлар ва антибиотиклар ҳам йўқ. Таркиби Роспотребнадзор сайтида, шунингдек, интернетда жойлаштирилган вакцина кўрсатмасида батафсил ёзилган.

"ЭпиВакКорона"да коронавирус оқсилларига ўхшаш оқсиллар фрагментлари - пептидлар мавжуд. Уларни сунъий равишда синтезлашган ва ташувчи-оқсилга улашган. "Вектор" томонидан рўйхатга олинган RU2738081 патентга мувофиқ, уни синтезлашга ичак таёқчаси ёрдам беради.

Эмлаш қандай амалга оширилади?

Вакцина суспензия кўринишида чиқарилади ва шприц ёрдамида елка мушакларига киритилади. Пептидли препаратлар тезкор ва кучли иммунитет жавобини ҳосил қилмайди, шу боис, "ЭпиВакКорона"ни икки марта 21 кунлик орқалиқ билан тенг дозаларда киритишади.

Салбий таъсирлари қандай?

I-II фаза синовларида қатнашган кўнгиллилар укол жойида тез ўтиб кетувчи камроқ оғриқ бўлгани ҳақида айтишган. Бошқа салбий таъсирлар кузатилмаган.

Рўйхатдан олингандан кейинги синовлар (III фаза) иштирокчилари томонидан ташкил этилган #ЭпиВакКорона норасмий Telegram-каналида оз миқдордаги салбий ҳолатлар ҳақида айтилади: булар ноқулайлик, укол қўйилган жойнинг бир сутка давомида қизариб туриши, елкадаги кучли оғриқ. Юқори ҳарорат, кучли тана оғриғи ҳеч кимда кузатилмаган, ёки бу оғриқлар ва эмлаш ўртасидаги боғлиқлик тасдиқланмаган.

"ЭпиВакКорона" самарадорлиги қандай?

"Иммунологик ва профилактик самарадорлик бор. Биринчиси - бу ўзига хос антитаначаларнинг ишлаб чиқилиши. I-II фаза клиник синовлари якунига кўра, ўзига хос антитаначалар барча кўнгиллиларда ҳосил бўлган. Профилактик самарадорлик — бу эмланганларнинг касалликдан ҳимоясидир. Вакцина рўйхатдан олингандан кейинги клиник синовлар устидан тадқиқотлар давом этмоқда, маълумотлар февралда чоп этилади", — дея изоҳ беради Роспотребнадзор матбуот-хизмати.

I-II фаза клиник тадқиқотлари ҳали якунланмаган, дея аниқлик киритишди "Вектор" ДММда. Фақатгина оралиқ натижалари бор.

Ҳозирда плацебо гуруҳи билан иккиламчи кўр-кўрона рандомизирлашган тадқиқот ўтказилмоқда. Одамларни тасодифий тарзда гуруҳларга бўлишмоқда. Ким вакцина оляпти, ким — физэритма - на кўнгиллилар, на шифокорлар билади. Уч минг нафар иштирокчидан 2897таси вакцина қилинди, чорак қисми плацебо олган. Синовлар энг сўнгги кўнгилли эмлангандан сўнг 180 кундан кейин якунланади.

Бир вақтнинг ўзида ёши 60дан катта 150 кўнгиллиларда синовлар ўтказилмоқда. Бу гуруҳ бўйича дастлабки маълумотлар феврал ойида эълон қилинади.

Коронавирусга қарши пептидли вакцинани яна ким ишлаб чиқади?

Пептидли вакциналар бутун дунёда тажриба босқичида турибди. Уларни ишлаб чиқиш ва текшириш жуда машаққатли, шу боис, улар мРНК, векторли ва инактивирланган/ўлдирилган вакциналардан ортда қолмоқда. Россия бу масалага ўз кучи билан ечим топиш учун етарлича ресурс ва малакали кадрларга эга.

БССТ рўйхатида 19 январь ҳолатига, "ЭпиВакКорона"дан ташқари, — яна иккита пептидли номзод-вакциналар бор.

Уларни одамларда синашмоқда.

182
Мавзу:
COVID-19 умумжаҳон пандемияси
Шавкат Абдукамилов, начальник управления науки, инновации и подготовки кадров агенства УзАтом

Абдукамилов: битирувчи-атомчилар дарҳол ўзбек АЭСи пультига яқинлаштирилмайди

72
"Ўзатом" агентлигининг Илм-фан, инновациялар ва кадрлар тайёрлаш бўлими бошлиғи Шавкат Aбдукамилов атом энергетикаси бошқаруви тизимига тўлиқ кириш имкониятига эга бўлишидан олдин атом соҳасидаги ёш мутахассисларни нималар кутиши ҳақида гапирди

Ўзбекистонда 2028 йилга қадар Марказий Осиёда биринчи атом электр станциясини барпо этиш режалаштирилган. Бироқ, кадрларни тайёрлаш жараёни анча олдин бошлаб юборилган. Хусусан, кадрлар нафақат Тошкентдаги НИЯУ МИФИ томонидан, балки республика олийгоҳларидаги алоҳида мухсус факультетлар томонидан ҳам тайёрланмоқда.

Шавкат Абдукамиловнинг сўзларига кўра, атом энергетикаси сингари энг муҳим соҳада мутахассисларни тайёрлаш олий таълим муассасасида олинган таълим билан чегараланмайди - бу тайёргарликнинг биринчи пиллапоясидир, холос.

"Бу, зинҳор, атомчи-битирувчилар дипломларини олганларидан сўнг дарҳол AЭС энергия блокларини бошқариш имкониятига эга бўлишларини англатмайди. Кадрларни тайёрлаш - узлуксиз жараёндир. Шу тарзда, ёш мутахассислар қурилиш жараёнида ва ишга тушириш босқичларида фаол иштирок этишади ва иш моҳиятини ўрганадилар. Бундан ташқари, Россиядаги шунга ўхшаш АЭСларда, хусусан, Нововоронеждаги АЭСда мажбурий стажировкалар режалаштирилган. Булардан ташқари, биринчи блок ишга туширилгандан сўнг, қурилаётган иккинчи блокнинг мутахассислари ўқув машғулотлари мақсадида ишлаётган реакторда ҳамкасблари билан биргаликда барча ҳаракатларни машқ қиладилар", - дея изоҳ берди "Ўзатом" вакили.

Aйтганча, Ўзбекистондаги бўлажак АЭСнинг биринчи объекти бошқарув панелининг тўлиқ ўлчамдаги моделига эга ўқув мажмуаси бўлади. Aйнан ушбу тренажерда станциянинг бўлажак операторлари тажрибали ҳамкасблари ва муҳандислар раҳбарлигида ҳар қандай фавқулодда вазиятларда ўз ҳаракатларини машқ қилиб, маҳоратларини оширишади.

Мамлакат атом саноати фаолияти учун кадрлар тайёрлаш методикаси ҳақида Sputnik Ўзбекистон радиоподкастида рус тилида тингланг.

Абдукамилов: выпускников-атомщиков никто сразу не допустит к пульту АЭС
72
Теглар:
АЭС