Лидер Кембриджской пятёрки Ким Филби. 1955 год

"Кембриж бешлиги" бандерачиларни овлашда қандай ёрдам берган

413
(Янгиланган 18:11 30.04.2020)
Кембриж бешлиги аъзолари доимий равишда Марказга Британия ва АҚШнинг иккиюзламачилигини тасдиқловчи далиллар ва ҳужжатларни етказиб туришган.

Вероника Крашенинникова

Иккинчи Жаҳон уруши давридаги иттифоқчилик муносабатлари уруш ниҳояланиши билан якун топишини Москва жуда яхши тушунарди. Кембриж бешлиги аъзолари Марказга доимий равишда Британия ва АҚШнинг иккиюзламачилигини тасдиқловчи далиллар ва ҳужжатларни етказиб берардилар.

Урушдан кейин вазият урушдан олдинги зиддиятларга қайтди, фақат у эндиликда янги босқичда эди: эндиликда бунда ядровий қурол ва Ғарбнинг янги етакчиси - Қўшма Штатлар ва унинг улкан моддий ресурслари ўз аксини топган эди. Ғарб большевикларни сон-саноқсиз табиий бойликлар ва энг катта бозорни капиталистик эгаликдан юлиб олганликлари учун кечирмоқчи эмас эди. Бундан ҳам ёмони: Совет Иттифоқи бутун дунёга капитализмга муқобил ишлайдиган социалистик тизимни қатъий ва муваффақиятли таклиф қиларди, бу эса уларнинг капиталига тўғридан-тўғри таҳдид эди.

1945 йилда Ким Филби совет разведкаси раҳбариятига Британиянинг урушдан кейинги стратегик режалари тўғрисида хабар берди: уруш тугашини кутмасдан, СССРга қарши ҳаракатларни бошлаш ва Москвага Шарқий Европада социалистик ҳукуматлар тузиш режасини амалга оширишга йўл қўймаслик. Шу билан бирга, Филби нафақат бу ҳақида хабар берди, балки ўз имкониятларидан келиб чиқиб, бу режаларга халақит берди. 1945-1946 йилларнинг қишида СИС Британия разведкаси резидентуралари Франция, Германия, Швеция, Италия ва Грецияда Совет Иттифоқига фаолият юритган немис (!) агентураси билан алоқаларни тикладилар. Ушбу агентларнинг барчаси 9-чи Британия разведка бўлимининг бошлиғи бўлмиш Филбига Темир парда ортига ташланишидан олдин ҳисобот беришган. Москва уларнинг исмларини тезда аниқлаган.

1946 йил январ ойи охирида Махфий разведка хизмати (Сикрет интеллидженс сервис, СИС - таҳр), бошқа номи МИ-6, Ким Филбини Туркияга резидент сифатида юборишга қарор қилди. 1947 йил январ ойининг сўнгги кунларида у "гўзал мўъжизаларга бой Истамбул"га жўнади. Ким ўзининг "Менинг махфий урушим" китобида айтишича, ўша пайтда "Истамбул Совет Иттифоқига қарши разведка ишлари олиб борилган асосий жанубий база эди". Унинг учун СИС резидентурасидаги фаолиятининг расмий ниқоби - элчихонанинг биринчи котиби бўлди.

Лондон қуйидаги вазифани қўйди: биринчи навбатдаги нишон - Совет Иттифоқи, кейинги навбатда - Болқон мамлакатлари. Бу, шунингдек, Туркия махсус хизматлари учун ҳам жуда мақбул бўлди: "Турклар бизни танишган эди ва бизнинг фаолиятимизга фақат Туркияга қарши эмас, балки Совет Иттифоқи ва Болқон мамлакатларига қарши қаратилган бўлган такдирдагина йўл қўйилган эди", - деб ёзади Ким.

Хусусан, бу Туркиянинг шарқий чегараси орқали Грузия ва Арманистонга, шунингдек денгиз орқали - Совет Қора денгиз портларига, Одесса, Николаев ва Новороссийскка савдо кемаларида агентларни жўнатишда намоён бўлди.

Бироқ, агентликка номзодлар билан аниқ муаммодар юзага келди. Турклар бехосдан тасодифий таваккалчиларга, қочқинларга ва контрабандачиларга ишонишган ва рўйҳатдаги деярли барчаси аллақачон ишлатилиб бўлган. Шунинг учун СИС агентликка номзодларни Европа мамлакатларидаги Кавказ муҳожирлари орасида излай бошлади.

1918 йилда пайдо бўлган қисқа муддат мавжуд бўлган мустақил Грузия ҳукумати раиси меншевик Ной Джордания Париждаги грузин диаспорасига раҳбарлик қилган. Раҳбарлигининг биринчи йилида Джордания Грузияни уч маротаба - Германия, Англия, Деникинга топширишга муваффақ бўлди. 1921 йилда Қизил Армиянинг келиши билан у Парижга қочиб, Грузиянинг "қувғиндаги ҳукуматини" бошқарган. Джордания билан боғланиш учун юборилган СИСнинг вакили, вазият ва истиқболларни баҳолаб, уни Лондонга юборилган телеграммада "аҳмоқ қари така" деб атади.

Джордания шунга қарамай "идрокли ва бақувват" бўлган икки грузин йигитини топди. Бироқ, уларнинг иккаласи ҳам Парижда туғилган ва Грузияни муҳожир эртаклари орқали билишган. "Улардан бири аниқ тушкунликка тушган", деб ёзади Ким. Бу бечора болаларнинг аҳволи яна шу билан оғирлашдики, турк махсус хизматлари "агентларни" йўлга чиқишидан олдин уларга ўз топшириқларини тушунтириш учун қирқ саккиз соат ушлаб туриши шарти билангина Грузия билан чегараларини кесиб ўтишлари мумкин эди. Шундай қилиб, парижликлар ўзларининг тарихий ватанларига учта топшириқ билан йўл олишган: битта топшириқ Джорданиядан, иккинчиси СИСдан, учинчиси эса турклардан.

Ким Филби, туркиялик раҳбари билан агентларнинг ҳаракатлари янгиликларидан хабар топган: чегара орқали иккита агент ўтказилди; бир неча дақиқадан сўнг автомат отишмаси эшитилди. Агентлар ҳақида бошқа ҳеч нарса эшитилмади.

1949 йилнинг ёзида Ким Лондондан телеграмма олади: унга Марказий разведка бошқармаси (МРБ) ва Федерал қидирув бюроси (ФҚБ) билан алоқани ушлаб туриш учун СИСнинг АҚШдаги вакили лавозими таклиф қилинди. Бундай ажойиб имкониятдан Ким ва унинг раҳнамоларининг нафаси қайтиб кетган бўлса керак! "Ушбу таклифни қабул қилишга атиги ярим соат вақтим кетди", дейди Ким.

Ушбу тайинлаш жуда истиқболли эди, чунки Америка маҳсус хизматлари билан иш тажрибаси кейинги юқорироқ раҳбарлик лавозимига кўтарилиш учун керак эди. Гап шундаки, Филбининг раҳбарлари, уни бошқалар қаторида МИ-6 раҳбари лавозимига номзодлигини кўриб чиққан.

Ва 1949 йил октябр ойининг охирида Ким Филби "шерлар уясига" келади. Америкада бу йилларда маккартизмнинг даҳшатли даври эди. ФҚБ кетма-кет совет "атом агентлари"ни - Клаус Фукс, Гарри Голд, Давид Грингласс, эр-ҳотин Розенбергларнинг фош этганини ва кейинчалик қатл этилганликлари ҳақидаги маълумотларни ошкор этди. Марказий разведка бошқармаси стратегик операцияларни бошқариш бўлимида ҳаракатга келтирувчи куч Джеймс Энглтон эди - ва у иттифоқдош разведка хизматлари билан алоқаларга масъул бўла туриб, Ким Филби акси эди: "Биз одатда у билан ҳафтасига бир марта "Харвей" меҳмонхонасида билла нонушта қилардик. Баъзида эса тушлик қилардик: "Энглтон, омарлардан завқланиб, Геленнинг ўтмишдаги ва ҳозирги фаолиятини оғзидан кўпик билан ҳимоя қиларди". Эслатиб ўтаман, генерал Рейнҳард Гелен Гитлернинг Шарқий фронтда разведка бошлиғи бўлган ва СССРга қарши кенг қамровли разведка тармоғини бошқарган. 1945 йил апрелида америкаликларга таслим бўлиб, ўз тармоғи билан биргаликда уларнинг ҳизматига ўтди. Гелен учун америкалик ҳўжайин янги бўлди, аммо унинг мақсадлари ўша-ўша эски эди. Америкаликлар учун "ГеленОрг" - "Гелен ташкилоти" - асосий разведка воситаси эди.

Кейинчалик Энглтоннинг исми рамзий номга айланди. Йигирма йилдан кўпроқ вақт давомида, 1954 йилдан 1975 йилгача у Марказий разведка бошқармаси контрразведкасини бошқарган ва унинг шиддатли шубҳалилиги Генри Киссинджерга, Канада бош вазирлари Пирсон ва Трюдога, шунингдек Германия канцлери Вилли Брандга ҳам тааллуқли бўлган - буларнинг барчаси ва бошқа кўпчиликни Энглтон ёлланган агентлар бўлмаса-да, совет разведкасининг "таъсири остида" деб ҳисоблаган. У ўз кунларини руҳий касаллик билан якунлади.

Аммо, МИ-6 ҳаракатларини МРБ ва ФҚБ билан мувофиқлаштирувчиси ролидаги совет разведкаси ходими Ким Филби билан яқин алоқа Энглтоннинг онгини шикастлаб, унинг ташхисига ёрдам берган бўлиши мумкинлиги истисно эмас. Буюк Британия ва АҚШ, шубҳасиз, энг яқин иттифоқчилар бўлган, аммо уларнинг разведка хизматлари ўртасида рақобат жуда жиддий бўлган. МРБ ва СИС кейинчалик ҳукуматни бошқариши керак бўлган тўнтариш раҳбарларини айниқса маҳкам ушлаб олардилар: кимнинг номзоди ўтса, бу мамлакатни ўша ҳизмат бошқаради. Бу ҳолат Албанияда ўтказилган операция мисолида намоён бўлди, америкаликлар учун ҳам, инглизлар учун ҳам у улкан муваффақиятсизлик билан якунланди. Ким Филбининг "мувофиқлаштируви" остида.

Болтиқ қўғирчоқлари Атлантиканинг иккала томонида ҳам яхшигина талабга эга эди. СИС ва МРБнинг манфаатлари ўзаро мос бўлмаган номзодлари бор эди. Ким ёзганидек: "Мен ушбу жанговар гуруҳларнинг бир-бирини ғажишлари оқибатида боши берк кўчага кириб қолганларини мамнуният билан кузатганман". Тахмин қилиш керакки, Филбининг ўзи ҳам бу тортишувларга ўт солиб турган.

Ва, албатта, энг кўп талаб рус ва украин муҳожирларга бўлган. Оқ-муҳожир-коллаборационистларнинг Ҳалк-меҳнат иттифоқи (НТС) дастлаб инглизлар томонидан қўллаб-қувватланган, аммо энди улар НТС-ни бошқариш учун шиддатли арьергард  жангларни олиб боришга тўғри келди: доллар жуда кучли эди. "НТС-даги катта манфаатларга қарамай, СИС молиявий сабабларга кўра унинг устидан раҳбарликни МРБга топширишга мажбур бўлди", - дейди Ким Филби. "Мулк"ни бўлиш ҳатто расмий битим билан расмийлаштирилди! Гарчи бундан кейин ҳам СИС америкаликларнинг орқасида НТС билан яширин фирибгарликлардан ўзини тиймаган.

Украина жуда мазали лаҳм гўштдек эди. Ким Филби вазиятни қуйидагича тасвирлайди. Урушдан олдин ҳам, СИС Украина миллатчи-фашисти Степан Бандера билан алоқада бўлган ва урушдан кейин у Британиялик ҳомийларини Украинада унинг кучли кўмаги борлигига ишонтирди. Аслида бундай эмас эди. Ўз навбатида, МРБ учун Бандера номукаммал эди, чунки унинг фашистик ўта миллатчилиги унинг СССР ҳудудида русларга нисбатан вайронагарчилик ишларини олиб боришига халақит берган бўлар эди. Бундан ташқари, америкаликлар келажакка умид боғлашган, Бандера эса урушгача бўлган авлодга тегишли бўлиб, улар аллақачон билла ишлаб келаётган Украинадаги янги "қаршилик ҳаракати" билан алоҳида алоқага эга бўлмаган.

1949 йилда инглизлар биринчи агентлар гуруҳини радио узатгичлар ва бошқа махфий алоқа воситалари билан таъминлаган ҳолда Украинага юборди. Кейинги йили СИС яна иккита гуруҳни юборди. Уларнинг ҳаммаси изсиз ғойиб бўлишди.

Аммо ИCУ таслим бўлмади. 1951 йил баҳорида инглизлар у ерга ҳар бири олти кишидан иборат яна учта гуруҳни юборди. Самолётлар Кипрдаги аэродромдан жўнади. Бир гуруҳ Львов ва Тернополь орасидаги ҳудудда, иккинчиси - Прутнинг юқори қисмида, Коломыя яқинида, учинчиси - Польшада, Сана ирмоғи яқинида. Филби таъкидлаганидек: "Мен бу гуруҳларга нима бўлганини аниқ билмайман, лекин буни тахмин қилиш қийин эмас".

Урушдан кейинги Совет Иттифоқидаги зафарли йиллардан 60-70 йил ўтгач, Украина миллатчилари тарихий ахлат қутисидан Бандера номини олишиб, Киев кўчалари бўйлаб машъалалар билан юришади, деб Ким тасаввур қилиши қанчалик қийин бўлган бўлар эди...

Ушбу туркум мақолалар "Ким Филби ва Кембридж бешлиги: Разведкачи қаҳрамонлар тарихий хотирасини сақлаш" таълим лойиҳасининг бир қисмидир.

413
Госсекретарь США Майк Помпео

АҚШ мағлубияти хавфи. Вашингтон Теҳронга қарши нега яна санкция киритди

219
(Янгиланган 17:21 22.09.2020)
Штатлар Эронга қарши санкцияларни тўлиқ қайта тиклади. Давлат департементи буни Теҳрон гўёки “ядровий битим” шартларини бажармаётганлиги билан тушунтирди.

ТОШКЕНТ, 22 сен — Sputnik. Галия Ибрагимова. Америка Қўшма Штатлари Эронга қарши санкцияларни тўлиқ қайта тиклади. Давлат департементи буни Теҳрон гўёки “ядровий битим” шартларини бажармаётганлиги билан тушунтирди. БМТ ва Европа Иттифоқи америкаликлар важини ишонарсиз деб ҳисоблаб, Вашингтонгнинг фикрига қўшилишдан бош тортди. Оқ уй нимага эришмоқчи ва халқаро ҳамжамиятнинг позицияси қандай – РИА Новости ўрганди.

Бир томонлама босим

“БМТ Хавфсизлик кенгаши Эронга қурол етказиб бериш эмбаргосини узайтирмади. Бироқ АҚШ жим турмади ва санкцияларни қайтарди. Энди улар нафақат Теҳрон, балки барча эмбарго бузувчиларига ҳам қарши”, - деди Майк Помпео ва ЕИ Вашингтонни қўллаш-қувватлашга чақирди.

Аммо муносабат қарама-қарши бўлиб чиқди. Германия, Буюк Британия ва Франция (евроучлик) ташқи сиёсий идоралари раҳбарлари Оқ уй ҳаракатларини қораловчи қўшма баёнот эълон қилишди.

“АҚШ Эрон дастурига оид Қўшма кенг кўламли ҳаракатлар режасидан (СВПД) 2018 йил 8 май куни чиққан ва энди “битим” иштирокчиси саналмайди. Шу боис Вашингтоннинг ҳар қандай қарори юридик кучга эга эмас”, - дея таъкидлашди “евроучлик” вазирлари.

Париж, Берлин ва Лондон, аксинча, санкцияларни енгиллаштиришда давом этмоқда. Вазирлар Эрондан чекловларни олиб ташлаш 2231 БМТ Хавфсизлик кенгаши резолюциясида кўзда тутилганини эслаб ўтишди. Ушбу ҳужжат 2015 йилда келишилган “ядровий битим”ни расман тасдиқлаган.

“Биз доимо уни сақлаб қолиш тарафдори бўлганмиз ва буни давом эттирамиз”, - дея таъкидлашди европаликлар.

Европа ваъдалари

Дональд Трамп икки йил аввал Теҳрон гўёки махфий равишда ядровий дастурни ривожлантираётгани рўкач қилиб, “битим”дан чиққан эди. Ҳеч қанда далил келтирмади, лекин санкцияларни қайтаришни талаб қилди.

Россия, Хитой ва европаликлар буни қоралашди ва ҳужжат АҚШсиз ҳам амал қилишини таъкидлашди.  Германия, Франция, Буюк Британия ҳатто компанияларга Эрон билан ҳамкорлик қилишга имкон берувчи махсус қонун қабул қилди.  Бизнес АҚШ босимидан хавфсирамаслиги учун INSTEX алоҳида молиявий механизмини ишлаб чиқишди.

Тўғри, самараси чекланган бўлиб чиқди. Компаниялар барибир Эрон бозорни тарк этишди, ва Эрон Ислом Республикаси иқтисодиёти кескин ўтириб қолди. Пекин Америка санкцияларини қоралаганига қарамасдан, ҳатто хитойликлар Теҳрон билан ҳамкорликни тўхтатиб қўйишди.

Эрон ҳукумати европаликлар Вашингтонни бизнесни таъқиб этмаслика ишонтиришига умид қилиб, кутиш позициясини эгаллади. Лекин мамлакатдан хорижлик компаниялар кетиши, Вашингтон юмшашига бўлган умидлар тугаши билан Теҳрон ядровий дастур чекловларини олди.

Расмият нуқтаи назаридан СВПД амал қилади, лекин “битим” иштирокчиларининг ўзоро айловлари унга бўлган ишончни сўндиради. Теҳроннинг ҳужжат шартларига риоя қилишдан бош тортишини Вашингтон “Оятуллоҳ режими”га (Америка ОАВлари Эрон сиёсий тизимини шундай деб аташади) янги ҳужумда асосий далил сифатида ишлатмоқда.

“Эмбарго бекор қилинишига йўл қўйилмасин”

Америкаликлар энг кўп 18 октябрь куни Теҳрондан қурол эмбаргоси олиб ташланишидан ҳадиксирашмоқда. Бу қўрқувларни Эрон қўшнилари аланга олдирмоқда.

Исроил, Саудия Арабистони, Баҳрайн, Қувайт тақиқлар бекор қилингандан кейин Ислом Республикаси Россия ва Хитойдан ҳаво ҳужумига қарши воситалар ва замонавий қирувчи самолётлар харид қилишини айтишмоқда.  Бу Эронни мустаҳкамлайди ва минтақадаги вазиятни қийинлаштиради. Бундай сценарийга йўл қўймаслик учун Теҳрон душманлари АҚШ орқали ҳаракат қилмоқда.

Августда америкаликлар БМТ Хавфсизлик кенгашига қурол эмбаргоси тўғрисидаги резолюцияни тақдим этишди ва буни Теҳрон Ливан ва Сурияда “Ҳизбуллоҳ” ҳамда бир неча марта маҳаллий ҳарбийлар билан тўқнашувни юзага келтирган Ироқдаги шиа жангариларини қуроллантираётгани билан асослади.

Франция, Германия ва Буюк Британия америкаликларнинг ташвишига шерик, лекин уларнинг таклифини қўллаб-қувватлашмади. Россия ва Хитой АҚШнинг бу йўналишдаги саъй-ҳаракатларига тўсқинлик қилишини англатди. Ўз навбатида, Эрон маълум қилди: бундай резолюция “ядро битимига” узил-кесил нуқта қўяди.

БМТ Хавфсизлик кенгаши Америка лойиҳасини рад этди. Лекин бир ҳафта ўтиб Давлат департаменти гўёки Эрон томонидан СВПД мажбуриятлари бузилгагини тасдиқловчи ҳужжатлар тақдим этди. Бу ерда гап Эрон белгиланган 300 килограмм нормадан юқори бойитилган уран жамғаргани ҳақида бормоқда.

Майк Помпео Вашингтон санкцияларни тўлиқ равишда қайта тиклашини хоҳлашини яширмади. БМТ Хавфсизли кенгашида эслатишди: АҚШ “битим”га риоя қилиш тўғрисида фикр юрита олмайди, чунки ундан чиқиб кетган. Америкаликлар аввалгидек 2231 резолюциясини тасдиқлаганлар орасида борликларини айтиб жавоб қайтаришди. Шунга кўра санкция киритиш ҳуқуқини сақлаб қолишган.

Ва дейишди: СВПДга кўра, агар Эрон устидан келиб тушган ариза бўйича 30 кун ўтиб чора кўрилмаса, санкциялар қайта тикланади. Муҳлат 20 сентябрь куни ўз якунига етди.

Кутиш дипломатияси

“БМТ бош котиби Антониу Гутерриш Хавфсизлик кенгашда консенсус йўқлигини далил қилиб кўрсатиб, Эронга қарши санкцияларнинг қайта тиклашига қарши чиқди. Америка қарорини МАГАТЭ рад этди, Европада кескин танқид қилинди. Вашингтон ҳақоратомуз аҳволга тушиб қолди”, - дея ҳисоблайди МГИМО катта илмий ходими Андрей Баклицкий.

Испытательный запуск ракеты Trident II D5 с подводной лодки Небраска у побережья Калифорнии
U.S. Navy photo by Mass Communication Specialist 1st Class Ronald Gutridge

Шу билан бирга эксперт Америка санкциялари хорижий бизнесни ҳамон қўрқитишини истисно қилмайди. Агар октябрда қурол эмбаргоси бекор қилинса, ҳамма компания ҳам Эрон билан савдо-сотиқ қилишни истамайди. АҚШ босими остига тушиш хавфи устун келади. Лекин шундай бўлганда ҳам Вашингтон ҳаракатлари ҳаддан зиёд бўлиб кўринади.

“Европа қонунчилиги қуро эмбаргосини 2023 йилгача назарда тутади. Шунинг учун халқаро тақиқлар олинса ҳам, ЕИ бу соҳада Эрон билан ҳамкорлик қила олмайди. Россия ва Хитой билан вазият янада қизиқарлироқ. Эронга қурол сота олиши мумкин бўлган бу мамлакатлар компаниялари аллақачон санкциялар остида. Эмбарго олиб ташланган сўнг Теҳрон билан дабдабали битим тузишга уларга ҳеч нарса халақит бермайди. Бу қурол Эронга дарҳақиқат дарҳол етиб келишини англатмайди, лекин АҚШнинг маънавий мағлубияти аён”, - дейди Баклицкий.

АҚШда истиқомат қилувчи халқаро муносабатлар бўйича мутахассис Рафаэль Саттаров Теҳрон АҚШнинг бир томонлама санкцияларига босиқ муносабат билдирганига эътибор қаратди. Унинг сўзларига кўра, Эрон ҳукумати Америкада президент сайловларига қадар вазиятни кескинлаштиришни истамаяпти.

“Ислом Республикаси АҚШга нисбатан ҳар қандай кескин баёнот фақат зарар келтиришини англайди. Трамп дарҳол Эрон билан навбатдаги инқирозни ўз фойдасига қаратади ва босимни кучайтиради. Қолаверса, ҳозир Европа, Россия, Хитой, БМТ – Эрон тарафида. Даҳанаки жангдан маъно йўқ. Бир томонлама санкциялар эмас халқаро тан олинган қонуний кучга эга эмас”, - дея ҳисоблайди Саттаров.

Сўровда иштирок этган экспертлар агар Жо Байден АҚшнинг кейинги президенти бўлса, америкаликлар СВПДга қайтишлари мумкинлиги ҳақидаги фикрга келишди. Лекин Трамп президентлиги даврида Эрон атрофидаги вазият ўзгарди. Шунинг учун “битимга” қайтиш тартиби осон бўлмайди.

219

"Оёғимни ўпасан": Тошкент шаҳрида келинларга қулдек муносабат оммалашган

794
Тошкентда оиладаги зўравонликдан азият чеккан аёллар учун реабилитация маркази мавжуд. Аслида, бу аёллар ва уларнинг фарзандлари учун вақтинчалик бошпана вазифасини бажаради. Аёллар бу ерда психологик реабилитациядан ўтадилар, "оёққа туриб", янги ҳаётни бошлайдилар.

Sputnik Ўзбекистон мухбири маиший зўравонликдан жабр чеккан аёлларга ким ва қай тарзда ёрдам кўрсатиши, психологик коррекция қандай кечиши, руҳий тазъйиққа учраган аёл қай тарзда бахтли бўлиб кета олишини билиш учун пойтахтдаги Реалибитация ва мослаштириш маркази директори Гулчеҳра Маткаримова билан суҳбатлашди.

Жестоко избитая супругом жительница Булунгура Зухра Умарова в больничной палате
Фото представлено родственниками пострадавшей

—   Тошкент реалибитация ва мослаштириш марказининг вазифалари, унинг ташкил топиши тарихи ҳақида тўхталсангиз.

—   Тошкент шаҳар аёллар реалибитация ва мослаштириш маркази руҳий ёки жисмоний зўрликка учраган, суицидга мойил бўлган ёки суицидга қўл урган аёлларни руҳан жонлантириш, уларни ҳаётга қайтариш мақсадида очилган. Марказимиз 2018 йил июн ойида мамлакат раҳбари имзоланган фармонга асосан ташкил этилган эди. Бунга ўхшаш марказлар Республиканинг бошқа вилоятларида ҳам фаолият юритмоқда, аммо пойтахтдаги каби шарт-шароитларга эга эмас. Дейлик, ётоқхонаси, озиқ-овқат билан таъминланиши мумкин, лекин кўп ўринли ва хизмат кўрсатувчи кўп штатли ходимлари йўқ.

Бизнинг реалибитация марказимизда ўттиздан ортиқ аёллар ҳамда уларнинг фарзандлари яшаши учун мўлжалланган ўринлар бор. Дунёнинг айрим мамлакатларидаги каби биз бу марказга "Инқироз клиникаси" деб ном қўйганмиз. Ташкил этилиши тарихига келсак, 2000 йилда Европа мамлакатларига бориб, у ерда очилган шу каби шелтерлар фаолияти билан танишиб, бизда ҳам шундай шелтерлар очилиши керак, деган таклифлар билан докторлик ишимни ёзганман. Сабаби, минг афсуски, бизда охирги пайтларда эри уриб, кўчага қувиб солинган ёки ака-укаси томонидан калтакланган, мол-мулк талашиб сарсон бўлган, қайнона-қайнсингиллар томонидан сиғиштирилмаган аёллар кўпайиб кетди.

Sputnik
Центр реабилитации для женщин, город Ташкент

Қолаверса, хотин калтак еса ҳам уйда жим ўтириши керак деган паст тушунча айрим эркакларимизнинг онгига ўрнашиб олгани сир эмас. Умуман, ўзбек менталитетида охирги пайтларда кескин салбий ўзгаришлар юз беряпти. Келинга қулга қарагандек муносабат бизни жамиятимизда илгари бўлмаган. Бугун айниқса, негадир Тошкент шаҳрида келинларга қулга қарагандек қараш хусусияти оммалашган.

Мисол учун, реалибитация марказига келган айрим келинлардан эшитганим: "Оёғимни ўпмасанг уйга кирмайсан” ёки "Эрингни оёғини ювиб, ўша сувни ичсанг сўнг мен сени унга қай даражада содиқлигингга ишонаман", дейдиган қайноналар бор экан. Шу каби ҳар хил ачинарли тақдирлар ҳикоясини эшитасиз ва юрагингиз қандай дош бераётганига баъзан қойил ҳам қоласиз. Кўп ҳолларда эшитган ҳикояларим таъсирига тушиб, ўша муаммоларни тушларимга ҳам кирадиган бўлиб қолди.

Яна шундай аёлларимиз бор-ки, эри фақат бошига, қулоғига ураркан. Сабаби, бош, қулоқ қисмига урса, жойи билинмас, экспертиза қилинганда ҳам аниқлаш қийин кечиб, оқибатда кун келиб одам бош миясида салбий ўзгаришлар юз бериб, жуда тез ўлим топаркан.

Яъни баъзи олифта эркакларимиз борки, "Тушунмадим, нима мен "собственный хотинимни" уролмайманми?", дейди. Ёки "Нега хотинимга ордер бердингиз, оиламга аралашиб мени конституциявий ҳуқуқимни бузяпсиз", деб келади. Эй инсон, нима сенда бор конституциявий ҳуқуқ аёлда йўқми? Афсуски, эркаклар орасида мана шундай - хотинига шахсий мулкка қарагандек муносабат одатга айланиб қоляпти.

—   Эркакларнинг бундай фикрлашларига нима сабаб бўляпти деб ўйлайсиз?

—   Бирламчи сабаб одамларда ҳуқуқий савияси йўқлигида. Масалан, 2019 йил 19 сентябр куни аёллар ва эркаклар гендер тенглиги тўғрисида фармон имзоланган, аммо қонун тарғиботи деярли амалга оширилмаяпти. Гендер комиссиясининг раҳбари бўлганлиги учун Сенат раисининг ўз тарғиб қилиб, комиссия ишини кўрсатишга ҳаракат қиляпти холос, бошқа ташкилотлар эса ухлаб қолганга ўхшайди. Бундан ташқари аёлларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонуннинг тарғиботи ҳам деярли амалга оширилмаяпти. Тўғри, тушунаман, ҳозирги пандемия шароитида тарғибот ишларини олиб бориш қийиндир, лекин ҳеч бўлмаганда ОАВ орқали бу ҳақда ҳар куни гапирмасак, бора-бора жамиятимиз парокандаликка юз тутиши ҳеч гап эмас.

Биламиз, оила - жамиятнинг асосий бўғини. Аммо биз ҳақ-ҳуқуқини танимайдиган ёки конститутциясини билмайдиган давлат эмасмиз, дунёвий давлатмиз. Дунёвий мамлакат бўламиз деб дунёга жар солганмиз. Биз БМТга аъзо бўлганмиз, байроғимиз хилпираб турибди Нью-Йоркда...

Аёллар ва болалар бизнинг генофондимиз. Аёллар генофондни дунёга келтириб берувчи, болалар эса бизнинг келажагимиз ҳисобланади. Бугун биз қўрқоқ, нокас ва номард болаларни тарбия қиладиган бўлсак, келажак эртага ана шуларнинг қўлида қоладими?

Яна бир мени ўйлантирадиган ҳолат, бугуннинг реал ҳаёти ва одамлари илгаригидек эмаслигидир. Масалан, бугун келинларга сабр қил десангиз, бориб ўз жонига қасд қиляпти. Уларни дардини эшитадиган ҳеч кими йўқ. Туққан онаси ҳам "ўлигинг борган эшигингдан чиқсин, лекин индама, жим чидаб яша", дея қулоғига қуяди. Бир кун сабри тугаган қиз эса ўз жонига қасд қиляпти, "мана, она, айтганингиздек келин бўлдим, ўлигим шу эшикдан чиқди", деб.  Ўша она вақтида ўз қизининг дардига шерик бўлиб, унга тўғри йўл кўрсатганида, психологга кўрсатиб, уни руҳан ҳаётга қайтарганида, ўша қиз яшаб кетармиди... Бизда нима бўлса ҳамки оилани сақлаб қолиш керак, деган фикр мустаҳкам ўрнашиб қолган.

Тўғри, лекин вазият оғир бўлса-чи? Оилани аёлнинг касалманд ёки калтак еявериб ногирон бўлиб қолиши эвазига сақлаб қолиш керакми? Мана шундай оилаларда болалар қўрқоқ бўлиб катта бўляпти, ҳатто отаси йўталиб қўйса, бечора иштонига сийиб қўядиган даражада қўрқади. Бундай болаларнинг тақдири эртага нима бўлади? Эри уриб, ўлдириб қўйса ҳам чурқ этмай ўтирадими? Ҳатто буюк саркарда Амир Темур "Қул табиатли аёлдан қул фарзандлар туғилади" деб, ўз фарзандлари ва набираларига эркин фикрлайдиган қизларни келин қилган эканлар. Аммо биз-чи, нечанчи асрда яшаяпмиз?

Биз эркин фикрлайдиган аёлни кўрсак, уни бир уриб майиб қилиб қўйяпмиз. Биз маърифатга яъни олдинга интилишимиз керак бўлган бир пайтда нега жаҳолат домига қараб кетяпмиз? Ахир болаларимиз эркин фикрлайдиган шахс сифатида камол топиши керак эмасми? Шундагина ҳар ким ўз ҳақ-ҳуқуқини ҳимоя қила олади, зўрлик бўлмайди. Ўзини ҳақини талаб қиладиган одам бировнинг ҳуқуқини поймол қилмайди. Биладики, унда бор ҳуқуқ бошқаларда ҳам бор.

Sputnik
Центр реабилитации и адаптации для женщин в Ташкенте

Одамлар космосни забт этяпти, японлар сув остида уйлар, шаҳарлар қуряпти. Биз эса болаларимизга калтак еб, боши ёрилса ҳам жим ўтир деб ўргатяпмиз. Ана шу ожиза аёлларнинг ҳам ҳуқуқи бўлиши керакми?  

—  Пандемия шароитида қандай ишлаяпсизлар? Зўравонликка учраган аёлларнинг қўнғироқлари ҳозир ҳам қабул қилиняптими?

—   Албатта. Аёллар биладики, марказимизнинг суткада 24 соат ишлайдиган 1169 қисқа рақами ишлаб турибди. Ҳозирги кунда молиявий муаммоларимиз бўлганлиги боис, ушбу телефон рақами билан ходимимизни уйда ўтириб ишлаши учун банд қилганмиз. Шунингдек, бошқа ходимлар ҳам ўз ҳисобидан таътилга чиқишга мажбур бўлиб туришибди. Оқсаб турган томонимиз шу — ҳомийларга муҳтожмиз.

—   Бу бинонинг аввал қандай ҳароб аҳволда бўлганлигини кўрганмиз. Бугун эса бу ердаги шарт-шароитларни кўриб ҳайрон қолдик...  

—   Бунинг учун, Тошкент шаҳар ҳокимидан миннатдормиз. Бинони бутунлай таъмирдан чиқариб, моддий техник базасини яратиб беришда ўз ёрдамини аямади. Бундан ташқари бир қанча ҳомийларни топиб беришди, улар ёрдамида марказимиз кўплаб тазйиққа учраган, уй-жойсиз қолган аёлларга ёрдам берди. Кўплаб оилаларнинг муаммосига қулоқ тутдик, улар яраштирилди,  уйсиз юрганларга туман ҳокимликлари билан келишиб уй-жой қилиб берилди. Масалан, Чилонзор туман ҳокимиятининг ёрдами билан уч-тўрт аёл бошпанали бўлди. Унгача бўлган вақтда аёллар бизнинг реалибитация марказимизда икки ярим ой давомида яшаб туришди. Олмазор туманидан келган аёл ҳам уй масаласи ҳал бўлгач чиқиб кетди. Марказимизда яшаёган пайтда улар билан тиббиёт ходимлари, психологлар ишлади. Чилонзор туманида жойлашган хусусий клиникалар ҳам пул тўлашга имкониятимиз бўлмаган пайтда аёлларни текинга даволаб, биздан ўз ёрдамини аяшмади. Қолаверса, ойлик маошсиз бўлсада фидойиларча ишлаётган марказимиз ходимларига ҳам бошим ерга теккунча таъзим қиламан.

— Реалибитация маркази қандай тоифадаги аёлларни ўз ҳимоясига олади? Масалан, кўчадан тўсатдан кириб келган аёлларни ҳам қабул қилаверасизларми?

— Ҳар қандай зўравонликка дучор бўлган, тазйиқ кўрган аёл мана шу марказга келиб яшашга ҳақли. Кўчадан тўсатдан кириб келиб қолса ҳам қабул қилаверамиз. Биласизми, агар аёл кишининг руҳий ҳолати соғлом бўлса, ҳеч қачон бунақа жойга бош эгиб келмайди. Баъзилари телевидение орқали эшитиб, кўриб топиб келдим дейди, баъзилар телеграм канали орқали...  Айримларнинг эри, ота-онаси ёки яқин қариндоши бошлаб келади. Биз уларни кўриб, муаммосини эшитиб олиб қолаверамиз.

—  Ушбу марказга ўз хоҳиши билан нажот истаб келувчи аёлларнинг орқасидан яқин қариндошлари, дейлик оила аъзолари жанжал кўтариб келган ҳолатлар ҳам бўлганми?

—   Бўлган, ҳатто қайноналардан бири келиним мана шу ерда ётганлиги тўғрисида маълумотнома ҳам ёзиб беринг, дея тўполон қилиб келган. Бу ерни баъзилар жиннихона деб ўйлашар экан. Баъзилар эса келини ёки хотинини шу ерга сўраб келиб, улар ҳақида маълумот сўраб келган. Аммо бу марказда тартиб шунақаки, аёллар илк келган кунида ўзини бизга ким деб таништирган бўлса биз уни шу ном билан қабул қиламиз, у ҳақдаги барча маълумотлар сир сақланади, ҳеч кимга ошкор қилинмайди. Бу бўйича ходимларнинг ҳар бири огоҳлантирилган ва ҳар биридан тилхат ёзиб олинган.

— Реалибитация маркази бугунги кунда нечта аёлларга ёрдам бера олди?

—  2020 йилнинг январидан 1-сентябр ойигача зўрлик ишлатишда жами жабр кўрган аёллар 4615 тани ташкил этган. Бир йил ичида олти мингдан ортиқ аёллар биздан психологик ва ҳуқуқий ёрдам олишди. Бундан ташқари 2019 йилнинг сентябр ойидан  жорий йилнинг феврал ойи охиригача бўлган давр ичида Тошкент шаҳрида суицид ҳолатларининг йигирма  фоизга камайганлигини кўришимиз мумкин. Чунки бугунгача 212 та суицидал одам шу ерга келиб ётиб, суицид ҳолатидан чиқиб, ўзига қайтган ҳолатлар бўлди.  

—  Реалибитация марказида одатда аёллар қанча муддатда олиб қолинади?

—  Қонун жиҳатидан олиб қарасак, беш кундан бир ойгача бўлган муддатда аёллар ушбу марказда олиб қолинади. Айрим аёллар бор, уларнинг муаммоси тез ҳал бўлиб, руҳан тикланиб ўз ўрнини топиб кетади. Айримлар бор, уларни ҳаётга қайтариш, муаммоларини ҳал қилиш учун ойлар керак бўлади. Биринчи галда бу ерда қанча муддат қолишлари уларнинг ўзларига ҳам боғлиқ. Яна баъзи ҳолларда руҳий ҳолати яхши, аммо яшашга жойи йўқ аёллар ҳам бизга келиб туради. Биз уларни марказимизда олиб қолиб, улар билан ишлаймиз, ҳокимликларга хат билан чиқиб уларга арзонроқ уй-жой сотиб олишларига ёки бошқа ҳуқуқий масалаларда муаммоларини ҳал этишларига амалий ёрдам берамиз.

—  Ҳомий бўлмаган пайтда бу ерда яшовчиларнинг яшаши, озиқ-овқатини қандай эплайсизлар?  

—   Баъзи аёлларни инспекторлар ёки маҳалла идоралари ходимлари олиб келади. Улардан ўша вақтдаёқ аёлни боқиш учун озиқ-овқатини олиб келиб беришларини илтимос қиламиз. Бундан ташқари депутатлар, ички ишлар ходимлари бир ҳафта ўн кунлик муддатга етадиган бозор-ўчар қилиб, ташлаб кетишади. Ошпаз йўқлиги боис, бу ерда аёлларнинг ўзлари орасида овқатни мазали тайёрлайдиганини ошпаз қилиб сайлаб олишади, қолганлари бошқа ишларни ўзаро бўлиб олиб, навбатма-навбат бажаришади. Қолаверса, марказда ишлаётган ходимларнинг бари егуликлар, ўйинчоқлар, болалар бўтқаси, памперс ёки кийим-кечакларни ўз уйидан ташиб келишади. Шунингдек, яқин атрофдаги маҳаллада яшовчи қўшнилар ўз ёрдамини аяшмайди. Ҳозирги кунда ҳомийсиз, танг бир аҳволда қолган бўлсак-да, фидойи инсонларнинг борлиги менга куч-қувват бағишлаб турибди.

794

COVID, қурол ва тинчлик. Путиннинг БМТдаги чиқиши

293
(Янгиланган 22:22 22.09.2020)
Иккинчи жаҳон уруши якунларининг ўзбошимчалик билан шарҳлаш сингари сиёсий уринишлар калтабинликдир ва урушдан кейинги дунё тартиботи асосларига путур етказади, дея таъкидлади Путин ўз чиқишида.

ТОШКЕНТ, 22 сен - Sputnik. Россия президенти Владимир Путин БМТ Бош ассамблеясида нутқ сўзлади ва ташкилот низомининг аҳамияти ҳақида эслатиб ўтди.

БМТ ўз вазифасини муносиб бажармоқда, деди Путин

Путин 2020 йилда дунё Иккинчи жаҳон уруши якуни ва БМТ ташкил топганининг 75 йиллигини нишонлаётганини эслатиб ўтди.

"БМТ низоми халқаро ҳуқуқнинг бош манбаи бўлиб қолмоқда, ўтган йиллар эса Ташкилот "тинчликни сақлаш, халқлар ва минтақаларнинг барқарор ривожланиши ҳамда маҳаллий инқирозларни енгиб ўтишда ёрдам ёрдам бериш сингари ўзининг бош миссиясини муносиб амалга ошираётганини кўрсатди", - деди Путин.

Россия етакчиси БМТ бугунги кун реалликларига мослашиши зарурлигини қўшимча қилди.

Пандемия вақтида инсонпарварлик танқислиги

Пандемия вақтида давлатлараро даражада инсонпарварлик танқислиги ҳолатлари учради, БМТ ўз обрўйини ишлатиши керак, деб ҳисоблайди РФ етакчиси Владимир Путин.

"Кўплаб мамлакатлар ҳеч қандай манфаатсиз ва очиқчасига бир-бирига ердам беришди ва ёрдам бериб келишмоқда. Аммо, шундай ҳолатлар бўлдики, давлатлараро, расмий даражаларда инсонпарварлик, хоҳланг, яхшилик, деб айтинг, танқислиги ўзини кўрсатди. Фикримизча, БМТ обрўйи кўпёқлама ва иккиёқлама муносаббатларда инсонпарварлик, одамгарчилик ролини мустаҳкамлаш ва оширишга хизмат қила олар эди.Бу жамоатчилик ва ёшлар алмашинуви, маданий алоқалар, ижтимоий ва таълим дастурлари, спорт, илмий технологиялар, атроф-муҳит ва одамлар саломатлигини муҳоқаза қилиш соҳаларидаги кооперациялардир", - деди Путин.

Тарихни сохталаштиришга уриниш ҳақида

Иккинчи жаҳон уруши якунларининг ўзбошимчалик билан талқин қилиш сингари сиёсий уринишлар калтабинликдир ва урушдан кейинги дунё тартиботи асосларига путур етказади, дея таъкидлади Путин ўз чиқишида.

"Тарих сабоқларини унутиш калтабинлик ва ўта масъулиятсизликдир, худди Иккинчи жаҳон уруши сабаби, бориши ва якунларини ўзбошимчалик билан, фактларга эмас, балки уйдирмаларга таянган ҳолда сиёсийлаштириб талқин қилишга уриниш сингари. Иттифоқдошлар анжумани ва Нюрнберг трибунали қарорларини бошқачалаштириш - бу шунчаки тубанлик ва нацизмга қарши курашганлар хотираси олдида жиноят. Бу урушдан кейинги дунё тартиботи асосларига тўғридан-тўғри ва қақшаткич зарба бериш билан тенг", - деди Путин.

Бу айниқса, глобал барқарорлик жиддий синовларга дуч келаётган бир шароитда жуда хавфли, дея қўшимча қилди РФ президенти.

Яшил йўлаклар ҳақида

Россия Федерациясининг савдо, шу жумладан, озиқ-овқат маҳсулотлари учун мўлжалланган ва савдо урушлари ва санкциялардан холи "яшил йўлаклар" ҳақидаги таклифи айниқса шу ниҳоятда долзарбдир, деб хабар қилди Владимир Путин.

"Россиянинг савдо урушлари ва санкцияларидан холи бўлган, биринчи навбатда пандемияга қарши курашишда зарур бўлган муҳим товарлар, озиқ-овқат, дори-дармон воситалари, шахсий ҳимоя воситалари учун зарур бўлган "яшил йўлаклар" дея номланувчи таклифига эътибор қаратишларингизни истардим. Ва умуман олганда, жаҳон савдосини тўсиқлар, таъқиқлар, чекловлар, ноқонуний санкциялардан тозалаш, озод қилиш глобал ўсишни тиклаш ва ишсизликни камайтириш учун яхши ёрдам бўлиши мумкин эди ", деди Путин БМТ Бош ассамблеясининг 75-сессиясидаги сўзлаган нутқи давомида.

Киберхавфсизлик муаммоси

Путин рақамли технологияларнинг экстремист ва террорчилар қўлига тушиши мумкинлиги, шу боис, киберхавфсизлик муаммоси эътиборга моликлиги хусусида огоҳлантирди.

"Ҳар қандай бошқа инновациялар сингари рақамли технологиялар бошқариб бўлмас тарқалиш хусусиятига эга. Худди оддий қурол сингари у нафақат минтақавий можаролар зонаси, балки ўзига тўқ фаровон мамлакатларда турли хил радикал ва экстремистлар қўлига тушиши ва бу орқали улкан хатарларни юзага келтириши мумкин", - деди Путин.

Путинга кўра, шу муносабат билан киберхавфсизлик масалалари, энг олд рақамли технологияларни қўллаш мавзулари БМТ майдонида энг жиддий мулоқот олиб боришга лойиқ. Янги даврда одамлар ҳуқуқлари ва шахсий ҳаётга бўлган ҳуқуқлари қай даражада ҳимояланган бўлади, бу борада одамларни эшитиш, улар хавфсираётган нарсаларни тушуниш муҳим", - деди Путин.

293