Первая в мире вакцина от коронавируса

Россиянинг янги COVID-19га қарши вакцинаси ҳақида батафсил

1425
(Янгиланган 11:58 20.08.2020)
Н.Ф.Гамалея номидаги марказ директорининг илмий ишлар бўйича ўринбосари Денис Логунов Sputnik агентлигига Россиянинг янги COVID-19га қарши вакцинасининг рўйхатга олиниши жараёни, синов натижалари ва аҳолини эмлаш бўйича режалар ҳақида интервью берди

- Ўтган якшанба куни сиз клиник тадқиқотлар натижаларини Соғлиқни сақлаш вазирлигига топширдингиз. Натижаларнинг ўзи ҳали эълон қилинмади. Ушбу тадқиқотларнинг асосий хулосалари ҳақида гапириб беринг?

- Биз вакцина хавфсизлиги ва самарадорлиги бўйича клиникга қадар бўлган тадқиқотларни тўлиқ амалга оширдик, сўнг клиник тадқиқотларнинг икки босқичи ўтказилди, унда вакцина соғлом кўнгиллиларни жалб этган ҳолда, хавфсизлик ва иммуногенлик кўрсаткичлари бўйича ўрганилди. Вакцина ушбу тадқиқотлар натижалари бўйича яхши хавфсизлик профилини ва юқори иммуногенликни намоён этди.

Бизнинг вакцинамиз билан иммунизация қилинган барча кўнгиллиларда, қуруқ ва суюқ шаклдаги вакциналар қўлланилган ҳар икки ҳолатда ҳам, вирусни нейтралловчи антитаначалар аниқланган. Шунингдек, ҳужайра иммун жавобнинг, хусусан, цитотоксик лимфоцитларнинг турли кўрсаткичлари таҳлил қилинди - бу вирусга қарши иммунитетнинг жуда муҳим параметридир.

Вирус билан инфекцияланган ҳужайраларни организмдан йўқ қилувчи цитотоксик лимфоцитлар барча вакцинация қилинган кўнгиллиларда аниқланган. Шу тариқа, иммунногенлик бўйича жуда яхши натижаларга эришилди.

Хавфсизлик бўйича: температура ва киритилган жойида оғриқ туриши сингари энг нохуш ҳолатлар кўнгиллиларнинг ҳаммасида ҳам кузатилмаган. Бу бўйича аниқ рақамлар тез орада эълон қилинади.

- Синовларнинг биринчи ва иккинчи фазасида қанча киши қатнашди?

- Биринчи ва иккинчи фазада 38 нафардан, жами 76 киши иштирок этди. Иккита протокол шуниси билан фарқ қилардики, амалдаги модда бўйича вакциналаш бир хил бўлгани билан, агрегат шакли турлича эди.

- Иштирокчилар ёши билан фарқланармиди?

- Биринчи ва иккинчи фаза учун 18-60 ёшдаги гуруҳлардан кўнгиллилар жамланди. 

- Матбуотда хавфсиз вакцинани яратиш учун энг камида бир ярим йил зарур, деган таъкид тез-тез учраб туради. Н.Ф.Гамалея маркази олимлари қай тарзда мана шу қисқа - 5-6 ой ичида вакцинани яратишга муваффақ бўлганликларини тушунтириб беринг?

- Биз ҳақимизда вакцинани "нолдан" қисқа вақт ичида яратди, деб гапириш тўғри эмас. Аденовирусли векторлар технологиясини ишлаб чиқишдан тортиб, уни амалиётга татбиқ этгунга қадар 40 йил вақт ўтган.

Н.Ф.Гамалея номидаги марказда ишлаб чиқилган аденовирус векторлари базасида яратилган вакцина билан 2015 йилдан буён уч мингдан зиёд одамлар эмланган. Шу боис, бу беш ойлик меҳнат маҳсули эмас, зинҳор ундай эмас.

Аденовирус векторлари асосида ишлаб чиқилган вакциналар фақатгина Россияда яратилмаган. Хитой, CanSino компанияси ва Johnson & Johnson ҳам аденовирус векторлари билан ишлашади. Бу биринчи навбатда Эбола безгагига қарши вакцина ишланмаларидир. Бу платформалар жуда машҳур ва клиник синовлар доирасида яхши ўрганилган.

Аденовирус векторларига асосланган ушбу платформаларнинг хавфсизлиги фойдаси, клиник тадқиқотлардан ташқари, шундан иборатки, биз ҳаммамиз аденовируслар билан беморланамиз, лекин ҳеч қачон ҳеч кимда соматик касалликлар шаклида оқибатлар юзага келмайди.

Биз жонли аденовируслар билан эмас, балки аденовирус векторлари билан ишлаймиз, бу геном қисмлари олиб ташланган вируслардир, улар инсон ҳужайраларида кўпайишга қодир эмас. Бундан келиб чиқадики, аденовируслар билан бирга яшаш унчалик қўрқинчлимас, кўпайишга қодир бўлмаган векторлар билан ҳаёт кечириш эса мутлақо хавфсиздир. Менинг сўзларим ушбу векторларда ўтказилган ўн минглаб тадқиқотларда, шу жумладан, кўплаб клиник тадқиқотларда ҳам  ўз исботини топади.

- Бошқа вакциналарда ёки 26чи, ёки 5чи аденовирусни ишлатишади. Россия вакцинасида униси ҳам, буниси ҳам қўлланилди. Бу қандай ишлаши ҳақида батафсилроқ айтиб беринг?

- Миллий эмлаш календарига қаранг, шунда кўплаб вакциналар бустирланганини кўрасиз. Яъни сиз вакцинани олдин бир марта, кейин иккинчи, учинчи ва ҳоказо марта оласиз. Нима учун шундай қилинади? Чунки нафақат юқори иммун жавобни шакллантириш, балки узоқ муддатли, ишончли иммун хотирани шакллантириш учун ҳам шундай қилинади.

Агар иқтисодни ҳисобга олмай, соғлом идрок, иммун жавобнинг давомийлиги ва даражаси ҳақида қайғурилса, прайм-буст иммунизация стратегияси, яъни икки ёки ундан ортиқ вакциналардан фойдаланиш, барибир яхши. Прайм-буст вакцинацияни турли векторлар билан амалга ошириш зарурати сабаби эса оддий: препарат биринчи марта киритилганидан сўнг иммун жавоб, жумладан, векторга нисбатан ҳам шаклланади. Агар ўша векторни иккинчи иммунизация вақтида ҳам киритадиган бўлсангиз, шаклланиб улгурган анти-вектор иммунитет вакцинация таъсирини пасайтириши мумкин. Шу боис, сиз ташувчи-векторни иммун-жавоб таний олмайдиганига ўзгартирасиз. Шу орқали иммун тизимга сездирмаган ҳолда керакли генни олиб ўтасиз ва мақсадли антигенга қарши иммун жавобни шакллантирасиз.

- Сизлар томонидан яратилган вакцина вақтинчалик рўйхатга олинди. Бу нима дегани?

- Вақтинчалик рўйхатга олиш нега керак? Ахир биз сиз билан кейинги 1,5 йил давомида соғлом кўнгиллиларни ҳимоя қилмоқчи эмасмизку. Агар биз орасида хавф гуруҳига кирувчилар, яъни бошдан кечирган инфекцияланиш оқибатида ёки ногирон бўлиб қоладиган, ёки вафот этадиганлари бўладиган оддий одамлар билан ишлар эканмиз, у ҳолда жуда қаттиқ шарт ва чекловлар остида вакцинани оқилона муддат ичида оборотга чиқаришга имкон берадиган механизмга муҳтожмиз.

Қаттиқ шартлар нима дегани? Бу дегани, ҳар бир пробирка QR-код билан кодланади. Барча шифохоналарда вакциналар қўлланилишини ва кўнгиллиларда нохуш ҳодисаларни қатъий қайд этиб бориш учун илова яратилади. Вакцинацияни бошдан кечираётган ҳар бир кўнгилли ўзини қандай ҳис этаётгани ҳақида иловада ҳисоб бериб бориши мумкин бўлади.

Яна бир марта таъкидлаб ўтмоқчиман, бу ерда гап мажбурий оммавий вакцинация ҳақида бораётгани йўқ, эмланиш ёки эмланмаслик ҳақидаги қарорни ҳар бир инсон ўзи мустақил қабул қилади.

- Ҳозирда учинчи босқичда тахминан қанча одам иштирок этмоқда?

- Якуний рақамлар келишилмоқда, аммо шуни айтишим мумкин-ки, тадқиқотлар тахминан 30-40 минг кишини қамраб олади. Ишчи вариантлардан бири шуни назарда тутадики, 2 минг одам иммуногенлик параметларига баҳо бериш бўйича клиник синовларда иштирок этади, 28 минг кўнгилли эса эпидемиологик самарадорликни баҳолашдаги кузатув тадқиқотларида қатнашадилар.

Айни вақтда протокол устидаги ишларни тугатиш арафасидамиз, ҳужжат барча, шу жумладан, халқаро нормалар талабига жавоб бериши керак.

- Клиник тадқиқотларнинг турли фазалари бир-биридан нимаси билан фарқланади?

- Бизда, Россия қонунида 1-, 2-, 3-фаза тушунчаларига изоҳ берилмаган. Бу халқаро регуляторикада фойдаланиладиган рамзий тушунчадир. Биринчи фаза - бу хавфсизлик фазасини баҳолаш ҳисобланади, уни камдан-кам ҳолларда соф ҳолатда ўтказишади. Бу синовларда 2-8-10-15, баъзан 20 кишигача иштирок этиши мумкин.

Россия дунёда биринчи бўлиб COVID 19 га вакцинани рўйхатга олди
Ruptly / РФПИ / WHO / Дмитрий Куракин/Пресс-служба Минздрава России

Вакциналар тадқиқ қилинаётган бир шароитда, кўнгиллиларни фақат хавфсизлик учун синовдан ўтказиш, шу билан бирга қон олмаслик ва иммуногенликни текширмаслик, бу жуда аҳмоқона ғоя. Шунинг учун кўпинча вакциналар учун классик саналган биринчи фазани иккинчи фаза билан қўшган ҳолда амалга оширишади, бунда нафақат хавфсизлик, балки самарадорликка ҳам баҳо берилади. Бу босқичда вакциналарни самарадорлиги уларнинг иммуногенлиги орқали баҳоланади. Яъни, бирлаштирилган 1-2-фазада сиз турли параметрларга қараб хавфсизлик ва иммуногенликни аниқлайсиз.

Учинчи фаза давомида эпидемиологик самарадорликка баҳо берилади. Сиз вакцинация қилинган когорта, вакцинация қилинмаган когортага қараганда қанчалик ҳимояланганига баҳо беришингиз керак бўлади.

Шуни ҳам қўшимча қилмоқчиманки, клиникга қадар мажбурий бўлган тадқиқотлар дастурини муваффақиятли ўтмай, клиник синовларга киришиш мумкин эмас. Бу хавфсизлик ва иммуногенлик бўйича ҳайвонларда ўтказиладиган кенг кўламли тадқиқотлар бўлиб, уларсиз одамларга ўтиш мумкинмас. Барча параметрлар - катта миқдордаги кемирувчилар, қуёнсимонлар, маймунларда тадқиқ қилиниши шарт.

Биз клиник тадқиқотларга киришиш қарорини қабул қилиш олдидан буларнинг барчасини амалга оширганмиз.

- Нега учинчи фаза вақтинчалик рўйхатга олингандан кейин ўтказилади?

- Вақтинчалик рўйхатга олишнинг ғоя ва маъноси шундаки, хавф гуруҳига кирувчилар учун ҳам вакцина олиш имкониятини яратиш ва бу билан одамларни инфекциянинг жиддий оқибатлари ёки ўлимдан ҳимоя қилишдир. Шу билан бирга, вакцинанинг фуқаролик обороти қатъий назорат остида амалга оширилади ва вақтинчалик рўйхатга ўтказиш исталган вақтда тўхтатилиши мумкин.

Учинчи фазанинг мақсади - бошқариладиган рандомизацияланган тадқиқот доирасида кўпсонли кўнгиллиларда вакцина хавфсизлиги ва самарадорлигига кенг миқёсда баҳо бериш ҳисобланади. Бу синовларнинг барча параметрлари бўйича катта миқдордаги статистик маълумотларни олиш учун керак. Бундан ташқари, ушбу босқич вакцинани доимий рўйхатга олиш тўғрисида қарор қабул қилиш учун ҳам зарурдир.

- Бутунжаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (БССТ) вакиллари томонидан сизнинг номингизга танқидлар янгради, улар ҳеч қандай илмий изланишларни кўрмаганликларини айтишди. БССТ вакиллари билан қандайдир ўзаро ҳамкорлик борми?

- Умуман олганда, амалиёт шундайки, биз дастлаб Соғлиқни сақлаш вазирлиги экспертларига натижаларни тақдим этамиз. Мақсад, максимал тез хавфсиз ва самарали вакцинага эга бўлиш ва бу уддаланди, шундан сўнг маълумотлар инглиз тилига таржима қилинади ва илмий ишлар ёзилади.

Бу бир томондан, одамларни қўйилган вазифадан чалғитмайди, иккинчи томондан, биз томондан олинган маълумотларни таҳлил қилаётган экспертларга босим ўтказмайди. Ниманидир чоп этсак, гўёки кўрдингизми, бизни чоп этишди, биздан иқтбос келтиришмоқда ва муҳокама қилишмоқда - қани, бизни рўйхатдан ўтказинг, дея таъма қилаётганга ўхшаб қоламиз. Яъни маълумотларни олдин Соғлиқни сақлаш вазирлиги кўриб чиққанидан сўнг чоп этиш қарори холис экспертизани ўтказиш имконини беради. Ҳозир, препаратни рўйхатдан ўтказганимиздан сўнг, яқин кунларда инглиз тилидаги мақола обрўли халқаро журналга тақдим этилади, унга у ерда редактор ва рецензиячилар томонидан экспертлик баҳоси берилади. Бу бир-икки кунлик иш эмас, жараён маълум вақтни олади, лекин ҳар қандай ҳолатда барча материал тўпланган ва биз чоп этишга тайёргарлик кўряпмиз. Умид қиламанки, тез орада танқидчилар учун асос йўқолади.

- Ишлаб чиқариш қувватини қай тарзда оширишни режалаштиряпсиз?

- Вакцинани оммавий ишлаб чиқариш 2020 йилнинг сентябрда бошланиши кутилмоқда. Агар барча ишлаб-чиқариш майдонлари, шу жумладан, халқаро майдонлар ҳам ишга солинса, 2020 йилнинг охирига келиб, вакцина ишлаб чиқариш 200 миллион дозага етказиш режалаштирилган.

Бунинг учун РФПИ Алиум компаниялари гуруҳига кирувчи Р-Фарм ва Биннофарм портфель-компаниялари ишлаб чиқариш қувватлари негизида вакцина ишлаб чиқарилишини қўллаб-қувватламоқда.

Бундан ташқари, РДИФ ҳозирда дунёда вакциналарга бўлган катта қизиқишни кўрмоқда ва Россиядан мустақил равишда клиник синовларнинг учинчи босқичини турли мамлакатларда, шу жумладан, Саудия Арабистони, Бирлашган Араб Амирликлари, Бразилия ва Филиппинда ўтказишни, шунингдек, бир қатор мамлакатларда, оммавий ишлаб чиқаришни бошлашни режалаштирмоқда. Бундан ташқари, Саудия Арабистони, Туркия ва Кубада вакциналарни ишлаб чиқариш имкониятлари ўрганилмоқда.

Бундан ташқари, РФПИ, ҳозирда жаҳонда вакцинага бўлган улкан қизиқишни кўриб, россиянинг 3-фазасидан мустақил бўлган клиник синовларни жаҳоннинг турли давлатларида, жумладан, Ҳиндистон, Жанубий Корея ва Бразилиядаги маҳаллий суверен фондлар билан ҳамкорликда вакцинани оммавий ишлаб чиқаришни бошлаш ниятида.

Қўшимча равишда вакцинани Саудия Арабистони, Туркия ва Кубада ишлаб чиқариш имкониятлари кўриб чиқилмоқда.

Ҳозирда 20 дан ортиқ мамлакатлар Спутник Vни харид қилишга қизиқиш билдиришган. Шу жумладан, БАА, Саудия Арабистони, Индонезия, Филиппин, Бразилия, Мексика ва Ҳиндистон.

- Клиник тадқиқотлар бўйича ташкилотлари уюшмаси (АОКИ) Н.Ф. Гамалея номидаги марказ олимларини улар гўёки ўзларини ўз вакцинаси прототипи билан эмлашгани учун танқид қилди. Уларнинг сўзларига кўра, бу халқаро стандартлар бўйича қўпол қоидабузарлик саналади. Бу танқидга қандай жавоб берасиз?

- Олимлар ҳеч қандай қоидабузарликка йўл қўйган эмас. Марказ олимлари кўчадан кўнгиллиларни олиб келиб, маълумотлар келтирилган розилик хати ва суғуртасиз уларга вакцинани киритганида эди, бу аниқ қоидабузарлик бўларди. Мана шу нарса АОКИ айтган ҳолатга кирарди. Яъни биз шундай қилганимизда.

Ишлаб чиқувчи ўзи яратган нарсани ўзига киритиш ҳуқуқига эга бўлгани туфайли, бу ҳеч қандай тартибга олинмаган, вакцинани ўзимизга, биз қаҳрамонлар бўлганимиз, шуҳрат қозонишимиз кераклиги учун эмас, балки одамлар қизил зонада, яъни вирус билан ишлашгани учун киритдик. Москвадаги коронавирусга чалинган беморларнинг барча плазмаси биз орқали ўтди, биз ушбу плазмаларнинг жонли вирусга нисбатан фаоллигини назорат қилишимиз керак эди, яъни бизнинг ходимларимиз доимий равишда хавф остида эди.

Ундан ташқари, одамларнинг бир қисми ёш эмас, яъни бир вақтнинг ўзида қандайдир сурункали касалликларга эга эди.

Шу боис, ҳаммаси оддий - яқин доирани ҳимоялаш имкони бўлса, ҳар томонлама ўрганилган платформа асосида яратилган вакцина мавжуд ва ҳар биримиз ўз шахсий натижаларимиз ва ҳамкасблари натижалари ҳаққонийлигига аминмиз.

Ушбу технологик платформада яратилган кўплаб вакциналарга эгамиз, ва шу боис ҳеч қандай сюрпризларни кутмаганмиз. Биз биринчи навбатда ўзимизни ва яқинларимизни ҳимоялашга интилдик.

Хелсинки декларацияси ҳам буни умуман тартибга солмайди, у клиник синовларни ўтказиш тартибини тартибга солади. Биз ўша вақтда клиник тадқиқотларни ўтказмаганмиз. Яъни, агар биз клиник тадқиқотларни ўтказган бўлсак эди, яъни одамларни тўплаб, вакцинация қилиб, буларни клиник тадқиқотлар ҳақидаги досьега киритганимизда эди, улар билдираётган эътирозлар ўринли бўларди. Бу, албатта, қоидабузарлик бўларди. Аслида эса, буларнинг ҳеч бири бўлмаган, шу боис, бу шунчаки мутлақо қимматга эга бўлмаган тушунчаларни алмаштириш саналади.

- Вакцинани олганлар ва коронавирус билан касалланганлар ўртасида анти-таначалар даражаси қандай таққосланади ва бу нисбат нимани англатади?

- Бутун дунёда касалликка чалиниб бўлганларда зардоб фаоллиги иммунизация қилинган кўнгиллилардаги фаоллик даражаси билан солиштирилади.

Бу ерда вакцинация қилинганлар фойдасига жиддий фарқ бор, чунки иммунизация пайтида танада интоксикация (заҳарланиш) бўлмайди, оғир касаллик кузатилмайди, шу боис касалликка чалинганларга нисбатан вакцинация қилинганлар организмида анти-таначалар даражаси юқорилиги ажабланарли ҳолат эмас.

Биз касал бўлган кўплаб одамларда антитаначалар пайдо бўлишини, аммо улар кўп турмаслиги биламиз, вакцинация билан боғлиқ ҳолатда эса бу анча ишончли ҳисобланади.

- Сизнинг вакцинангизни коронавирус билан беморланган одамлар олиши мумкинми? Бунда бирор номаъқбул бўлган таъсирлар бўлиши мумкинми?

- Бу борада мен учун ҳеч қандай муаммо мавжуд эмас. Ахир бир ҳар йили гриппга қарши ревакцинация қиламиз ва гриппга чалинамиз, аммо ҳеч ким бу ерда муаммо борми, деб савол бермайди, агар бу йил грипп бўлган бўлсак, янаги йил вакцина олиш мумкинми, демайди.

Бу саволларнинг барчаси ADE-эффект туфайли юзага келган (Инфекциянинг антитаначаларга тобелиги кучайиши — вируснинг тўлиқ зарарсизлантирмайдиган антитаначалар билан боғланиши унинг иммун ҳужайраларга киришини келтириб чиқарадиган ҳодиса). Бу ҳолат ҳақида ҳозир кўпчилик гапиради, лекин аслида SARS ва SARS-CoV-2 вирусларига нисбатан векторли вакцина билан вакцинациялаш оқибатида бундай кучайиш юз бермайди.

Агар биз векторли вакциналар ҳақида гапирсак, барча вакцинация қилинганлар тирик қолади ва касал бўлмайди, барча вакцинация қилинмаган ҳайвонлар ўлади ёки вакцинация қилинганларга қараганда уларнинг ўпкасидаги зарарланиш ҳолати кўпроқ бўлади.

Шу боис, ҳеч қандай ADE-эффект ҳақида, гап бормаяпти. Аммо бу уни ўрганиш керак эмас, дегани ҳам эмас.

Бугунги кунда ADE билан боғлиқ ҳолат бир мунча бўрттирилиб кўрсатилмоқда.

Бунда Денге безгаги ёки бошқа безгакларга қарши вакциналар ҳақида гап борадиган бўлса, чиндан ҳам ҳавотирга ўрин бор. Аммо коронавирус учун кўрсатилмаган, у билан миллионлаб одамлар беморланди ва ҳеч қандай ADE-таъсир топилмади. Касалланган одамлар Денге безгагида бўлгани каби яна бир марта касалга чалиниш ва ўлиши ҳолатлари бўлмаган.

Бунда фақат коронавирус эмас, балки барча вакциналарда ADE-таъсирга эътибор қаратиш керак, кузатиш керак. Аммо бу улкан муаммо эканлиги, ADE-таъсир борлиги ва шу туфайли ҳеч қачон вакцина бўлмаслиги ҳақида гапириш - бу аҳмоқлик.

Мен бу ҳақда сўзлаган бирорта илмий асосланган мақолани кўрганим йўқ.

- Россия вакцинасини яратишда фақат россиялик олимлар меҳнат қилишдими ёки чет эллик ҳамкасблар ҳам иштирок этишдими?

- Йўқ, вакцина фақат Гамалея марказида ишлаб чиқарилди ва чет эллик бирорта ҳамкасблар билан ҳамкорлик қилганимиз йўқ.

Технологиянинг ўзи - илмий изланишлар ва ишдаги илмий тажрибанинг жуда улкан қатламидир. Табиийки, у билан дунёда кўплаб одамлар ишлайди, жуда кўп мақолалар чоп этилган, биз у мақолалар билан танишиб борамиз, улар бизнинг мақолаларимиз билан танишади ва бу умумий илмий майдонга ўхшаш бир нарса.

Аммо вакцинанини ишлаб чиқиш, уни яратиш ва кўламдор қилиш - буларнинг барчаси фақат рус олимлари томонидан амалга оширилди.

1425
Президент РФ В.Путин вручил государственные награды в Кремле

Александр Бастрыкин: неонацизм ва реваншизм ҳозирча, афтидан, Европани чўчитмаяпти

533
Сентябрь ойида Россия Тергов қўмитасида нацизмни оқлаш ва тарихни сохталаштириш билан боғлиқ бўлган жиноятларни тергов қилиш бўлими ташкил этилди

Алоҳида бўлинмага нима сабабдан эҳтиёж туғилди, бу сингари ишларни тафтиш қилишнинг қийин томонлари нимада, терговчилар қандай билимларга эга бўлишлари керак ва нега Россия чет элдаги ҳарбий шараф рамзлари таҳқирланишига муносабат билдиришга мажбурлиги ҳақида Тергов қўмитаси раиси Александр Бастрыкин РИА Новостига берган интервьюда гапириб ўтди.

— Александр Иванович, яқинда Тергов қўмитасида нацизмни реабилитация қилиш ва Ватан тарихини сохталаштириш билан боғлиқ жиноятларни тергов қилиш билан шуғулланувчи янги бўлинма ташкил этилди. Бу хабар ОАВ ва ижтимоий тармоқларда қизғин муҳокамаларни юзага келтирди. Айтингчи, бундай бўлинмани ташкил этиш зарурати нега юзага келди?

— Барчага маълумки, Нюрнберг ҳарбий трибунали ҳукми Иккинчи жаҳон уруши сабабларига баҳо беришда муҳим босқич бўлган эди. Иккинчи жаҳон урушини бошлашда ва олиб боришда жавобгар бўлган нацист жиноятчиларининг кирдикорлари жиноий деб тан олинганини барча ёдда сақламоғи лозим. Шунга қарамай, бугун давом этаётган ахборот уруши шароитида мамлакатимиз ичида каби, чет элда ҳам нацизмни реабилитация қилишга бўлган уринишлар сони ортиб бормоқда, шунингдек, биз фашизм устидан қозонилган ғалабада бизнинг мамлакатимиз ўйнаган ролга сохта баҳолар берилаётганига гувоҳ бўляпмиз. Адолатни қайта тиклаш мақсадида бу сингари ҳолатларга қарши кураш фаолиятини фаоллаштириш лозим. Шунингдек, жамиятимизнинг Ватан ҳимоячилари хотирасига ҳурмат бажо келтириш ва тарихий ҳақиқатни ҳимоя қилишга бўлган интилиши ўзининг қонуний аксини топди ва эндиликда Россия Федерацияси Конституциясида мустаҳкамлаб қўйилган.

— Бу сингари ҳаракатлар ҳозир қандай жазоланмоқда?

— Россия Жиноят кодексининг нацизмни реабилитация қилиш тўғрисидаги моддаси нормалари (Россия ЖК 354.1-моддаси) ҳозирда нацизм рамзлар ва фашизм мафкурасини тарқатишга уринмоқчи бўлганларга нисбатан қўлланилмоқда. Сўнгги мисоллар сифатида "Ўлмас полк" онлайн акциясида содир бўлаётган воқеаларга муносабатимиздир: Россиянинг бир қанча субъектлари аҳолиси интернет-сайтда нацистлар ва Ватан хоинлари фотосуратларини жойлашган. Жиноят ишларининг бир қисми якуний босқичда, айрим фигурантлар судга тортилган, улардан бири, Пермьда яшовчи Даниил Симанов устидан аллақачон суд ҳукми ўқилди ва у 200 соатлик мажбурий ишларга жалб этилиши кўринишидаги жазони олди. Суд томонидан тайинланган жазо жиноятнинг ижтимоий хавфлилигига тўлиқ жавоб беради, деб ҳисоблайман, Симановга нисбатан эълон қилинган ҳукм ҳам шундан далолат беради. Шу сабабли, жиноят қонунининг ушбу нормасини жазолаш инструменти сифатида қўлланилаётгани тўғрисидаги айрим луқмалар ва концлагерлар билан боғлаб унчалик тушунарли бўлмаган чизиқларни ўтказилиши фақатгина таажжубни келтириб чиқармоқда.

— Бундай тергов ишларининг қийин томонлари нимада?

— Бир қарашда жиноятнинг бу таркибида ҳаммаси равшан ва оддийдек. Аммо бу ундай эмас, бу оддийликнинг ҳам ўзига хос хусусияти бор. Жиноят содир этиш ҳолатларини аниқлашда шунчаки у ёки бу гапнинг тарихий воқеаларга мос келмаслиги фактини аниқлашдан иборат эмас. Маъно айнан шахс ноқонуний ҳатти-ҳаракатларининг мотиви ва мақсадини аниқлашдир, ва бу ҳаракатлар СССР фаолияти ҳақида қасддан ёлғон маълумотларни тарқатишда ўз ифодасини топади.

Шу нуқтаи-назардан, нацизмни реабилитация қилиш тўғрисидаги модда бўйича дастлабки терговнинг баъзи хусусиятлари, унинг ўзига хослиги, шунингдек, орттирилган тергов тажрибаси Тергов қўмитаси тузилмасида алоҳида бўлинма таркиб топишига олиб келди.

Аммо, алоҳида тергов қилинадиган фактлар ҳам кўникма ҳамда билим ўзаро уйғунлигини талаб этади. Ахир бу муаммонинг аҳамияти, бу қанчалик қайғули бўлмасин, ўсиш тенденциясига эга.

— Лекин тарихнинг чуқур таҳлилини талаб қилувчи бошқа бунданда мураккаброқ жиноятлар бўлиши мумкин-ку. Ходимларингиз бундай ҳолатларни ҳам тергов қила оладими?

— Янги бўлинма таркибига бу сингари жиноятларни тергов қилишда тажрибага эга Тергов қўмитаси терговчилари киритилади. Бу ходимлар, ўз навбатида, нафақат юриспруденция, халқаро ҳуқуқ, балки тарих бўйича ҳам кенг билимларга эгалар. Улар нациятлар жиноятлари ҳақидаги ишларни текшириш давомида уруш ва урушдан кейинги даврдаги кўплаб миқдордаги архив материалларини таҳлил қилганлар, зарурат туғилганида олимларни ҳамкорликка чорлаганлар.

Бундан ташқари, бундай ишлар бўйича биз томонимиздан зарур суд экспертизаларини, жумладан, тарихий экспертизаларни ўтказиш таъминланади. Дунё миқёсида ўрнатилган ва тан олинган тарихий фактларнинг лексик конструкцияларига баҳо беришга алоҳида эътибор қаратилади. Ушбу ишнинг бутун ҳажми жиноятни малакалаш белгиларини аниқлашга қаратилган бўлиб, уларсиз жиноий жавобгарликка тортиш мумкин эмас. Терговчи, шу жумладан, Нюрнберг ҳарбий трибунали қарорига асосланган халқаро ҳуқуқнинг амалда мавжуд нормаларига таянади. Ва албатта, бу йўналишдаги ишлар, фуқаролар томонидан амалга ошириладиган илмий-тарихий фаолиятга ўз таъсирини ўтказиши мумкин эмас. Нацистларни қаҳрамонлаштириш, уларнинг инсониятга қарши жиноятларини оқлаш, халқимиз хотирасини таҳқирлаш бу бошқа, бу учун жиноий жавобгарлик бор, буни пухта илмий фаолият билан таққослаб бўлмайди. Янги бўлинма жиноятларни бевосита тергов қилишдан ташқари мувофиқлаштириш маркази ролини бажаради, у минтақавий тергов органларига жиноий ишларни текширишда услубий-таҳлилий ёрдам кўрсатади.

Бундан ташқари, ушбу фаолият йўналишида терговчиларнинг мавжуд тажрибаси умумлаштирилади ва бундай фактларни баҳолашда бирлаштирилган ҳуқуқий ёндашув таъминланади. Шуни таъкидлашни истардимки, ишнинг бу йўналиши билан бир қаторда бизнинг бошқа жиноятларни тергов қилиш билан боғлиқ устувор вазифаларимиз доимо диққат марказда бўлиб қолмоқда.

— Бошқа мамлакатларда бу сингари жиноятлар ёки нацистлар мафкурасини тарқатиш билан боғлиқ жиноятлар учун жиноий таъқиб борми?

— ГФР Жиноят кодексида аксил-конституциявий ташкилотларнинг тарғибот материалларини тарқатганлик учун жавобгарлик кўзда тутилган, "мазмуни миллий социализм мафкураси билан боғлиқ бўлган" материалларни тарқатганлик учун малакалаш белгисига кўра кучайтирилган жавобгарлик белгиланади. Исроилда холокостни рад этганлик учун жиноий жавобгарлик мавжуд. Беларус Республикасида ҳам нацизм реабилитацияси учун жиноий жавобгарлик бор. Айтганча, ҳозирда ГФР ерлар адлия бошқармаси Марказий идораси билан Людвигсбургдаги национал-социализм жиноятларини тергов қилиш бўйича ҳамкорлик алоқаларини ўрнатмоқдамиз.

Шу билан бирга, биз Литва, Латвия ва Эстонияда фаолияти Нюрнберг трибунали томонидан жиноий деб топилган СС бўлинмалари собиқ ҳарбий хизматчилари ташкилотлари қай тарзда рағбатлантирилаётганини кўряпмиз. Украинада ўқувчиларни тинч аҳолининг оммавий қатл этилишига алоқадор бўлган нацистлар қабрига гулчамбарлар қўйишга олиб боришади, гитлер Германияси билан ҳамкорлик қилганлар қаҳрамонлар сифатида кўрсатилмоқда. Европада реваншистлар ва неонацистлар бош кўтармоқда, жумладан, улар Австрия, Италия, Испанияда фаоллашмоқда. Ҳозирча бу сингари ҳолатлар, чамаси, бу давлатлар раҳбариятини чўчитмаяпти, аммо келгусида улар жамоатчилик онгига зарарли таъсир кўрсатиши мумкин.

— Чет элдаги воқеалар қайсидир маънода Россияга тегадими?

— Нацизмни реабилитация қилиш ва Россиянинг ҳарбий шон-шарафи рамзларини таҳқирлашга уринишлар чет элларда қайд этилмоқда. Амалдаги жиноий қонунчилик бизни бу сингари жиноятларга муносабат билдиришга мажбур этади. Тергов қўмитаси томонидан Украина миллий хотира институти раиси Владимир Вятровичга нисбатан очилган жиноий иш бўйича текширувлар давом этмоқда - у Халқаро ҳарбий трибуналнинг "ўқ мамлакатлар" асосий ҳарбий жиноятчиларини суд қилиш ва жазолаш тўғрисидаги ҳукмида белгиланган фактларни мунтазам равишда рад этишда айбланади, Латвия Республикаси фуқароси, "СС Латвия легиони" ветерани Висвалдис Лацисга нисбатан дастлабки тергов олиб борилмоқда. Маълум бўлишича, 2017 йилнинг ноябрида Ригада унинг муаллифлиги остида "Латвия легиони ҳақиқат нури шуъласида" китоби чоп этилган бўлиб, матнда у "СС Латвия легиони" полиция батальони томонидан тинч аҳолига қарши амалга оширилган ҳарбий жиноятларни маъқуллаган. 2020 йилнинг апрелида Лацис вафот этди, аммо фигурантнинг вафоти муносабати билан жиноий ишнинг тўхтатишга фақатгина унинг яқин қариндошлари розилиги мавжуд бўлганидагина йўл қўйилади. Яъни уни оқламайдиган асослар бўйича. Шу боис, жиноий иш бўйича текширув давом эттирилмоқда.

Жорий йил Чехия Республикасида Россиянинг ҳарбий шон-шарафининг рамзи бўлган Совет Иттифоқи маршали Иван Конев ёдгорлиги бузилиши бўйича жиноий иш қўзғатилди ва тергов қилинмоқда.

Яқинда Литва Республикасининг Жежмаряй шаҳрида қизил аскарлар биродарлар қабристони яқинида жойлашган, шаҳарни озод қилишда ҳалок бўлган Қизил Армия аскарлари ёдгорлиги таҳқирланиши бўйича яна бир ҳолат қайд этилди. Шубҳасизки, ушбу ҳолатлар Россия ТҚ терговчилари учун муносабат билдиришга асос бўлди - айни вақтда ушбу ҳолат юзасидан процессуал текширув ўтказилмоқда.

— Пировардида нимага эришмоқчисизлар?

— Бизнинг вазифамиз — тирик ва жон фидо қилган халоскор-жангчилар, тинч аҳоли, нацистлар қурбонларининг эзгу номини ҳимоялаш. Уруш сабоқларини ёдга олиш ва билиш - айни ҳозир фожиалар ва хатоларнинг олдини олиш имконига эга бўлиш демак. Шуларни ҳисобга олган ҳолда биз томонимиздан яқинда Тергов қўмитасининг қидирув ва архив ишларини мувофиқлаштириш бўйича штаби ташкил этилди, унинг таркибига ҳудудларида "Муддати йўқ" лойиҳаси бўйича архив, тарих-разведка ва  қидирув ишлари ўтказилиши режалаштирилган бошқа идоралар ва жамоат ташкилотлари вакиллари, Россия Тергов қўмитаси марказий аппарати ва тергов органлари бўлинмалари раҳбарлари ва ходимлари киради.

Уруш очишда масъулиятни нацист жиноятчилари ва антигитлер коалицияси давлатлари зиммасига бирдек ағдариш, Нацист жиноятчилари ва уларнинг шерикларини оқлашга уриниш - бу шунчаки тарихни сохталаштириш, деб бўлмайди. Бу ҳаракатлар ғайриқонуний ва бир вақтнинг ўзида ахлоқ чегараларидан чиққан, бу дунёни бир қарашда аён бўлган ва юридик жиҳатдан ўз исботини топган ёвузликдан халос этганлар хотирасини таҳқирлашдир. Айнан шу учун ҳам бих тарихий ҳақиқатни бузиб кўрсатилишига, хусусан, жиноий-ҳуқуқий чоралар билан ҳам қаршилик кўрсатишимиз шарт.

533
Лаборатория имени Ричарда Лугара в Грузии

Ҳимоями ёки тажриба. Америкаликларга Россия чегараларидаги биолабораториялар нега керак

438
(Янгиланган 15:13 17.09.2020)
Америкаликлар Марказий Осиё ва Кавказда биолабораторияларни СССР барҳам яратишни бошладилар. Эллигинчи йилларга келиб улар юқумли касалликларга ихтисослашди ва ўлат, тиф ва вабога қарши вакциналарни ишлаб чиқара бошладилар

ТОШКЕНТ, 17 сен — Sputnik, Галия Ибрагимова. "Вашингтон Шанхай ҳамкорлик ташкилотига ёрдам баҳонасида биомаълумотлар тўплаш билан шуғулланмоқда", — деб баёнот қилди Хавфсизлик кенгаши котиби Николай Патрушев ШҲТ бўйича ҳамкасблари билан учрашувда. Қўшни давлатлардаги биологик хавфсизлик Москвани анчадан буён ташвишга солиб келади. Америка лабораторияларининг Грузия, Қозоғистон, Тожикистон ва Ўзбекистондаги фаолияти кўплаб саволларни туғдирмоқда. Бу лабораторияларда қандай тадқиқотлар ўтказилади, РИА Новости материалида ўқинг.

Ҳарбийдан фуқароликка

Америкаликлар Марказий Осиё ва Кавказдаги биолабораторияларни СССР барҳам топганидан сўнг яратишни бошлашган. Янги қурилишга ҳожат йўқ эди: аксарият тадқиқот марказлари совет институтлари негизида ташкил этилди. титутов. Эллигинчи йилларга келиб улар юқумли касалликларга ихтисослашди ва ўлат, тиф ва вабога қарши вакциналарни ишлаб чиқара бошладилар.

Москва ва Вашингтон ўртасидаги қурол-яроғ пойгаси етмишинчи йилларга келиб биологик ва кимё уруши билан тўлдирилди. Ижтимоий блок давлатларидаги лабораториялар совет ҳукумати Ғарбга қарши қўлламоқчи бўлаётган қуролни синовдан ўтказаётгани ҳақида миш-мишлар юрарди. Аммо бундай таъкидларга қарши аниқ бир далиллар топилмади. Аммо, СССР барҳам топгач, тадқиқот марказларидан сизишлар рўй бермаслигининг олдини олиш муҳим эди.

Америкаликлар ўз ёрдамини таклиф этишди. Тўқсонинчи йиллар бошида улар Москвага собиқ иттифоқ давлатларидаги ядро, кимё ва биологик қуроллар захираларини йўқ қилишга ёрдам беришди. Сенаторлар Сэм Нанн ва Ричард Лугар томонидан бунинг учун махсус "Таҳдидни биргаликла камайтириш дастури" ишлаб чиқилди — ва айнан унинг доирасида Марказий Осиё ҳамда Кавказдаги биолабораторияларнинг модернизацияси амалга оширилди.

Ушбу, келиб чиқиши, аслида ҳарбий объектлар америкаликлар қўллаб-қувватлаши натижасида фуқаролик илмий-тадқиқот марказлари сифатида қайта жиҳозланди. Аммо Қозоғистон, Ўзбекистон, Тожикистон, Грузиядаги эпидемиологик ҳолат мураккаблигича қоларди. У ерларда тез-тез вабо, гепатит, тиф касалликлари эпидемияси қайд этиларди.

Вашингтон хавфли касалликларни ўрганиш учун маблағ ажратди, бироқ бир шарт билан - лабораторияларда америкалик мутахассислар ҳам ишлаши керак эди. Минтақаларда тўпланган штаммлар ғарб тадқиқот марказларига олиб чиқиб кетилди. Америкаликлар бу ҳолатни Европа ва АҚШда вирусни ўрганиш ва вакцинани яратиш учун имкониятлар кўплиги билан изоҳлардилар.

Москванинг лабораториялар учун грантлар нега Пентагон ва НАТО бюджетидан ажратилиши ҳақидаги саволларига америкаликлар жавоби ҳамиша бир хил янграрди: тадқиқотлар тинчлик мақсадларида ўтказилмоқда.

Пентагон буюртмасига кўра

Ушбу мавзу айниқса 2018 йилда, Грузия собиқ давлат хавфсизлиги вазири Игорь Гиоргадзе Ричард Лугар номидаги жамоат саломатлигини тадқиқ қилиш марказида даволанишдан сўнг ўнлаб одамлар вафот этишгани ҳақида гапирганидан сўнг, айниқса ўткир тус олди. Собиқ амалдор лабораторияда одамларга устида тажрибалар ўтказилганлигини истисно қилмаган эди.

Гиоргадзе яна бир деталга - биологик ҳимоянинг олий даражасига эътибор қаратган эди. Унинг сўзларига кўра, марказда "зарарли моддалар ва биологик фаол материалга эга ўқ-дориларни пуркаш учун ускуналар" мавжуд. "Мақсади - аҳолини ҳимоялаш бўлган бундай муассасага бундай нарсаларнинг нима кераги бор?", - дея савол беради собиқ вазир. У шунингдек, марказ ходимлари Пентагон буюртмаларини бажаришларини яширмаганликларини қўшимча қилади.

АҚШ Гиоргадзе айбловларини беъманилик, дея атади ва барча тадқиқотлар - фақатгина тинчлик мақсадларида амалга оширилмоқда, дея яна бир карра ишонтиришди. Аммо Россия ўз чегаралари сарҳадларида биологик экспериментларга тоқат қилмайди, дея огоҳлантиради ТИВнинг қуролни тарқатмаслик ва назорат қилиш масалалари бўйича департаменти раҳбари Владимир Ермаков.

Грузия ҳукумати барча гумонларга нуқта қўйиш учун россиялик мутахассисларни таклиф этганди. Аммо Москва ва Тбилиси ўртасида ўтган йили юз берган инфироз туфайли ташриф амалга ошмади.

Қозоғистон штаммлари

Москвани Қозоғистондаги биолабораториялар ҳам ташқишга солади. Май ойида бўлиб ўтган ОДКБга аъзо давлатларнинг ТИВ раҳбарлари учрашувида Сергей Лавров Россия ўз чегаралари бўйлаб биолабораториялар барпо этилишига қарши эканлиги ҳақида баёнот қилган эди.

Хитой ҳам кескин танқид билан чиқиб АҚШдан Марказий Осиёда Пентагон томонидан молиялаштириладиган барча тадқиқот объектларини ёпишни талаб қилди. Америкаликлар бунга жавобан минтақа мамлакатларини Америка-Хитой зиддиятига аралаштирмасликка чақирдилар.

Биолабораториялар масаласи ШҲТ саммитларида ҳам муҳокама қилинди. Ушбу ташкилот аъзолари бўлган — Қозоғистон, Ўзбекистон, Тожикистон - илмий марказлар америка ҳарбий ишланмалари билан боғлиқ эмаслигини айтиб, ишонтирсаларда, Россия ва Хитойни бу инонтира олмади. ШҲТ аъзолари бундай фаолият турларига эътиборлик билан қарашлари лозим, деган фикрда тўхталдилар.

Танқиддан бир оз вақт ўтиб, Қозоғистон президенти Қосим-Жомарт Токаев биологик хавфсизлик тўғрисидаги қонунни тайёрлашга фармон берди. У лабораторияларда чет эллик эмас, маҳаллий мутахассислар ишлашлари лозим, дея таъкидлади. Аммо давлат раҳбари, гап айнан қайси марказлар ҳақида бораётганига аниқлик киритмади. Аммо қозоғистонлик кузатувчиларнинг аниқлик киритишича: гап Олма-Отадаги Марказий референс-лаборатория ҳақида борган.

МРЛ Қозоғистон учун характерли бўлган вируслар штаммларини ўрганишга ихтисослашган, 2016 йилдан Қозоғистон карантин ва зооноз инфекциялари илмий маркази базасида фаолият юритади, гарчи Пентагон ҳисобидан қурилган бўлса-да, Соғлиқни сақлаш вазирлигига бўйсунади ва республика мулки саналади. АҚШ бу мақсад учун 108 миллион доллар ажратган.

Олма-отадаги ушбу биолаборатория Қозоғистонда кўплаб маротаба ташвишларга сабаб бўлган. 2018-йилда мамлакатда менингит билан оғриш сезиларли ошган. Ўшанда МРЛдан менингокок инфекцияси штамми сизиши юз бергани ҳақида миш-мишлар тарқалган эди. Журналистлар ва блогерлар америкаликлар атайдан - тажриба учун вирус тарқалишига йўл қўйиб берган, деган жиддий фикрларни илгари суришганди.

Аммо Қозоғистон Соғлиқни сақлаш вазирлиги: ҳеч қандай эпидемия йўқ, дея барчани ишонтиришга уринди. "Қозоғистонда 58та менингит ҳолати қайд этилган, улардан 32таси Олма-Отада. Агар нисбий кўрсаткичларни ҳисобга олсак, БССТ ўлчовларига кўра, бу паст даража", - деди идора ўз баёнотида.

Коронавирус билан боғлиқ ҳолат ҳам шунга ўхшаш: интернетда у биолаборатория билан боғлиқлигини таъкидлашмоқда. Ҳукумат ушбу конспирологияни рад этди ва ваҳима солмасликка чақиришди.

Мураккаб эпидемиология

Чет эл биолабораториялари Тожикистонда ҳам бор. Улардан бири 2013-йилда Гастроэнтерология институти негизида, Душанбеда ташкил этилган. Лойиҳа франциянинг Мерьё хайрия фонди томонидан молиялаштирилган. Ушбу фонд бу сингари объектларни Хитой, Мьянма, Бангладеш ва Африка мамлакатларида ҳам барпо этган.

Францияликларга эса, қоидага кўра, БМТ ва АҚШнинг халқаро тараққиёт бўйича агентлиги (USAID) ёрдам берган. Инвестициялар уч миллион доллардан ошиқни ташкил қилди. Қозоғистон ва Грузия билан боғлиқ ҳолатдаги каби, чет эллик ҳомийлар: Тожикистонга бу мураккаб эпидемиологик вазият туфайли зарур, дея тушунтирардилар.

2019 йилда лабораторияларнинг яна бири сил касаллигига қарши курашиш Республика маркази негизида ташкил этилди. USAID ва Пентагон ҳомийлар сифатида иштирок этди. Маҳаллий биологлар чет эллик ҳамкасблари иштирокида у ерда ўпка касаллиги, безгак, гепатит ва вабони ўрганишади.

Ўтган йили Тожикистон шимоли - Исфара шаҳрида янги объект очилди. У ҳақда маълумот жуда оз, америкаликлар ҳомийлик қилган.

Американча тикланиш

АҚШнинг ҳарбий-биологик дастурида Ўзбекистон ҳам иштирок этади: 2018-йилда бу ҳақда РФ ҚКнинг радиация, кимё ва биологик муҳофаза қўшинлари раҳбари, генерал-майор Игорь Кириллов маълум қилган. Унинг тушунтиришича, Ўзбекистон томони америкаликларга патоген микроорганизмлар ҳақида маълумотлар тўплашда ёрдам беради.

Россия ҳарбийсининг бу сўзларига Тошкентда таажжубга сабаб бўлди. "Тўғрисини айтсак, бу ҳақда эшитмаган эканмиз", - Кирилловнинг бу сўзларига жавобан республика Мудофаа вазирлиги худди шундай изоҳ берди.

Аммо ўзбек ҳукумати 2007 йилда америкаликлар Тошкентдаги вирусология институтида грант ажратганини инкор этмади. Бу маблағларга маҳаллий мутахассислар америкаликлар билан ҳамкорликда минтақада тез-тез авж олиб турадиган бруцеллезни ўрганишга киришдилар. Аммо АҚШ ёрдами ҳолатни ўзгартира олмади — келгуси йилда касалланиш кўрсаткичи бурунги йиллардаги кўрсаткичлардан ошди ҳатто.

Америкаликлар кўп йиллар давомида Орол денгизидаги тикланиш оролида тадқиқотлар олиб бордилар. Совет вақтида у ерда бактериологик қуроллар синовдан ўтказилган биокимёвий полигон бўлган. 2000 йилларда АҚШ полигоннинг мини-омборларида сибир яраси (куйдирги) спораларини излаб топишга уринишган.

Вашингтон бундай фаолликни региондаги экологик ҳолатни яхшилашга интилиш билан изоҳлаган эди. Аммо, аксинча, Ўзбекистонда куйдирги билан касалланиш ҳолатлари қайд этилди. Бу атайдан сиздирилгани ҳақида миш-мишлар тарқалди, аммо инфекциянинг Вирусология институти билан боғлиқлиги ҳақида далиллар ҳозирча йўқ.

438

Лукашенко 5 ноябрдан президент сифатида тан олинмайди - Европарламент

384
(Янгиланган 17:08 19.09.2020)
Шу ҳужжатда Европарламент беларус мухолифати мувофиқлаштириш кенгашини "халқнинг муваққат вакили" сифатида тан олган ва сайловлар ўтказилишини қўллаб-қувватлаган.

ТОШКЕНТ, 19 сен — Sputnik. Европарламент Александр Лукашенкони 5 ноябрдан бошлаб республика раҳбари деб ҳисоблашдан тўхташлари ҳақида баёнот берди.

"Амалдаги аторитар етакчи Александр Лукашенконинг ваколатлари муддати тугаши билан <…>, парлмент уни мамлакат президенти сифатида бошқа тан олмайди", - дейилади резолюцияда.

Шу ҳужжатда Европарламент беларус мухолифати мувофиқлаштириш кенгашини "халқнинг муваққат вакили" сифатида тан олган ва сайловлар ўтказилишини қўллаб-қувватлаган. Шунингдек, Европарламент Лукашенкога нисбатан эҳтимолий санкцияларни ҳам қўллаб-қувватлаган.

Беларус ТИВ Европарламентнинг ушбу ҳаракатларидан ихлоси қайтганлигини маълум қилди. Идора, шунингдек, ўзини холис ва демократик тузилма сифатида намойиш этадиган ушбу ташкилот "бурнидан нарироққа қарашга" ўзида сиёсий ирода топа олмаганлигини қайд этган.

Республика кенгашида резолюциянинг қабул қилиниши давлатнинг ички ишларига аралашув сифатида баҳоланди. Россия Давлат думаси спикери Вячеслав Володин ҳам ушбу ҳужжатга "ички аралашув" сифатида баҳо берган эди. Володинга кўра, резолюциянинг қабул қилиниши мамлакатдаги ҳукумат органларини алмаштиришга бўлган уринишдир.

Беларусдаги воқеалар

Беларусдаги оммавий протестлар 9 август куни, президент сайловларида олтинчи маротаба Лукашенко ғалаба қозонгач бошланган эди. МСК маълумотларига кўра, у 80,1 фоиз овоз олган. Оппозиция сайловларда Светлана Тихановская ғалаба қозонди, дея ҳисоблайди. Тихановскаянинг ўзи мамлакатни тарк этишга қарор қилди ва Литвага йўл олди.

Акциянинг илк кунларида куч тузилмаси ходимлари протест қатнашчиларига нисбатан кўз ёш чиқарувчи газ, водомет, шовқин гранаталари, резина ўқларни ишлатишган. Сўнгра, ҳуқуқ тартибот органлари митингларни тарқатишни ва куч методларидан фойдаланишни тўхтатишди.

Расмий маълумотларга, илк кунларда 6,7 мингдан зиёд қўлга олинган. ИИВ хабарига кўра, тартибсизликлар давомида юзлаб одамлар жабрланган, жумладан, 120дан ортиқ куч ходимлари ҳам. Беларус ҳукумати маълумотига кўра, уч киши қурбон бўлган.

384