Американский морской пехотинец на территории посольства США в Багдаде, Ирак. 4 января 2019

"Қўлда қурол билан уй-уйига тарқалишди". АҚШнинг ироқ кампанияси ютуқлари ва хатолари

850
(Янгиланган 21:28 01.09.2020)
"Шу соатларда коалиция қўшинлари Ироқни қуролсизлантириш, унинг халқини озод этиш ва дунёни ҳалокатли хавфдан ҳимоя қилиш мақсадида ҳарбий операцияни бошламоқда", — президент кичик-Жордж Буш айтган шу сўзлар билан АҚШ Ироққа бостириб кирган эди.

ТОШКЕНТ, 1 сен — Sputnik, Софья Мельничук. "Экстремистлар бомбаларни портлатишда, тинч аҳолига ҳужум қилишда ва душманликни кучайтиришда давом этишмоқда", — Ироқдаги ҳарбий операция якуни ҳақида эълон қилар экан Барак Обама шундай дея огоҳлантирган эди. Коалиция мамлакатдаги миссиясини бажарди, уйга қайтиш вақти ҳам келди. Аммо ўша вақтдан буён ўн йил ўтган бўлса ҳам америкаликлар ҳамон Бағдоддан чиққан эмас. Вашингтоннинг Ироқ халқига ёрдами асоратлари ҳақида РИА Новости материалида ўқинг.

"Ёвузлик ўқи"даги тўлдириш

"Шу соатларда коалиция қўшинлари Ироқни қуролсизлантириш, унинг халқини озод этиш ва дунёни ҳалокатли хавфдан ҳимоя қилиш мақсадида ҳарбий операцияни бошламоқда", — АҚШ президент кичик-Жордж Бушнинг худди шу сўзлари билан 2003 йилнинг 19 март санасида Ироққа бостириб кирган эди.

Орадан бир ярим соат ўтиб, Форс қўлтиғидаги денгизда жойлашган "Томагавкалар" илк нишонларни забт этди, коалиция эса Қувайт чегарасида ҳужумга киришди.

Қўшма Штатлар учун бу 2001 йилнинг 11 сентябридаги терактлардан сўнг халқаро терроризмга қарши уруш йўлида босилган яна бир қадам бўлди. "Ал-Қоида" жангарилари ўша куни уч мингга яқин одамларни ўлдирдилар. Жорж Буш ўз халқига айбдорлар албатта жазосини олади, дея ваъда берди. Афғонистондаги уруш "биринчи рақамли террорчи" Усама бин Лодиннинг қўлга олинишига олиб келмади. Аммо америкаликлар энди ўз нигоҳларини бошқа етакчига - Саддам Ҳусайнга қаратган эдилар. Улар разведка маълумотларига (кейинчалик ушбу маълумотлар ҳақиқатга мос эмаслиги аниқланган эди) таянган ҳолда, Саддам террорчиларни эрк берган, дея қатъий туриб олишганди.

Янги ироқ кампаниясига америка жамоатчилигини олдиндан тайёрлаб боришган. Жорж Буш илк бор 2002 йилнинг январида "ёвузлик ўқи"га яна бир ҳалқа келиб қўшилгани ҳақида тилга олган. Сентябрда БМТ Бош ассамблеяси трибунасидан туриб у: мабодоки Ҳусайн ўзини қуролсизлантирмас экан, уруш муқаррар, дея таҳдид қилди.

Конгресс тез орада Ироққа қарши куч ишлатишга рухсат берадиган резолюцияни президентга имзо чекиш учун киритди, сенат эса мудофаа ҳаражатларини 37,5 миллиард доллардан сўнгги ўн йиллик учун рекорд бўлган - 355,1 миллиард долларга етказишни.

2003 йилнинг январида Буш: АҚШ разведкаси далилларга эга, Саддам Ҳусайн оммавий қирғин қуроллари, хусусан, сибир куйдиргиси спораларини яшириб келмоқда, дея эълон қилди. Натижада, гарчи Ироқда 1980 йиллардан қолиб кетган, оммавий путур етказишга яроқсиз кимёвий қуролни аниқлаган бўлсаларда, бу "Ироқ озодлиги" операцияси учун расмий баҳона бўлиб хизмат қилди.

Тезликда бостириб кириш

Ироқ радиоси ҳужум кунида: "Ёвузлик билан келганлар, Худо, ватан ва инсоният душманлари, аҳмоқликка йўл қўйдилар ва бизнинг юртимиз ва халқимизга ҳужум қилдилар ", дея эълон қилди. Саддам Ҳусайн тез орада қочиб кетди ва кейинчалик аудиоёзув орқали халққа мурожаат қилди.

АҚШ ва Британия қўшинлари ироқникига қараганда анча кучли эди. Бир неча ҳафта ичида коалиция исканжаси натижасида Басра, Кербел, Киркук Мосул, 14 апрел куни эса — қочқин ироқ етакчисининг она шаҳри - Тикрит таслим бўлди. Операциянинг фаол фазасига 26 кун сарфланди, 2003 йилнинг 1 май санасида ҳаммаси якун топди. Узоқ муддатли оккупация ва Саддам Ҳусайн устидан ов бошланди.

Ҳусайнни орадан тўққиз ой вақт ўтиб - "Қизил тонг" миссияси давомида қўлга туширишди. Сочлари тўзғиган ва фикрлаш қобилияти бузилган Ҳусайнни Тикрит яқинидаги яширинган жойидан судраб чиқишаётгани тасвирланган кадрлар бутун дунёга тарқалди. Унинг ёнида ўқсизлантирилган ва кейинчалик Жорж Буш томонидан ўлжа сифатида сақлаб келинган тўппонча ва 750 минг доллар солинган чемодан топилган.

Орадан икки йил ўтиб, президентни осиш орқали ўлимга ҳукм қилдилар. Аммо уруш тугамади. Ироқ динлараро зўравонлик тўлқини остида қолди.

Зарарсифат ёрдам

"Ироқ — минтақанинг энг мураккаб ва ранг-баранг мамлакатларидан биридир. Америкаликлар конфессиялараро кўринишидаги кўплаб муаммоларнигина эмас, балки "маданий шаҳар" ва ироқ жамиятининг қабилалар қисми, саҳролар даражасидаги муаммоларни ҳам очиб ташладилар, — дея таъкидлайди Руслан Мамедов, халқаро ишлар бўйича Россия кенгаши дастурчи директори. — Бири иккинчисини устига қатлам бўлиб тушар ва ишламайдиган давлат таълими юзага келди, у АҚШ ҳужумидан сўнг улкан даражадаги, мустақил енгиб бўлмайдиган мураккабликлар билан тўқнаш келганди".

2004-йилдаги жимжитликдан сўнг Саддам Ҳусайн даврида ҳокимият тепасида бўлган сунний озчилик ва шия ҳамда қурдлар кўпчилиги ўртасида қарама-қаршилик янада кучайди.

Орадан бир йил ўтиб, 50 йил деганда биринчи марта, жангариларнинг ҳудуд бўйлаб снайперларни қўйиб чиқиш таҳдиди остида бўлса ҳам кўппартиявий парламент сайловлари бўлиб ўтди. Тўғри, суннийлар бу сайловларига бойкот эълон қилдилар. Аммо шунга қарамай, янги конституцияни тақдим этиши лозим бўлган ўтиш ҳукуматини шакллантиришга эришилди.

Жараён шиялар, қурдлар ва суннийлар ўртасидаги зиддиятлар туфайли тўхтаб қолди. Суннийларни мамлакатнинг федерал тузилмаси, "Баас" партиясининг йўқ қилингани ва бошқа ҳолатлар қониқтирмас эди, буларнинг барчаси шиялар ва қурдлар манфаатига кўпроқ хизмат қилиши урғуланарди. Аммо конституция барибир қабул қилинди ва янги парламент шакллантирилди. Буларнинг барчаси мамлакатни зўравонликдан асраб қололмади.

Анъанавий тарзда мамлакат элитасининг асосий қисмини ташкил қилувчи суннийлар, шу жумладан, Саддам Ҳусайн ҳам, ҳукуматни топширишни истамасди. "Янги сиёсий элита - умуман олганда, АҚШ томонидан қўйилган. Уларнинг оталари ва боболари 1958 йилгача, яъни монархия даврида муҳим лавозимларни эгаллашган. Жамоатчилик билан алоқаларга улар эга бўлишмаган", - дея тушунтиради Мамедов.

Қон тўкилишлар давом этар, тинч аҳоли нобуд бўларди, мамлакатдан қочарди. 2007-йилда Буш Ироққа яна 21,5 минг ҳарбийни юборди ва стратегияни қайта кўриб чиқди, янгиси "Катта тўлқин" номини олди. У конфессиялараро можарони сўндириши умид қилинган эди, аммо ҳеч қандай натижага эришилмади. Оқибатда Бағдоднинг ҳатто энг яхши қўриқланадиган тумани - "яшил зонаси" - хавфсиз мақомини йўқотди. Американча тартибга солиш самарадорлиги шубҳалантира бошлади.

Барак Обаманинг Оқ уйга келиши билан америка қўшинларини Ироқдан олиб чиқиш қарори қабул қилинди. 2010 йилнинг ёзига келиб 90 минг нафар ҳарбийлар ватанга қайтарилди. Мамлакатда 50 мингга яқин қўшин қолганди. 31 август куни Обама миллатга мурожаат қилди ва АҚШ Ироқда ҳарбий операцияни тўлиқ тўхтатиши ҳақида маълум қилди.

Ҳайратлантирувчи натижа

АҚШ Ироқда қурмоқчи бўлган давлатчилик ва хавфсизлик институтлари, Руслан Мамедов сўзларига кўра, пучлигини намоён этди: "Ушбу тузилмалар на ташқи ва на ички таҳдидларга жавоб беришга тайёр эмасди. Америка кампанияси ва Ироқдаги сайловлар якун топгач, ўша пайтдаги Бош вазир Нури ал-Малик ҳокимиятни марказлаштириш бўйича кескин қадамларга боргани ажабланарли эмас, у номатлуб сиёсатчиларни қувғин қилиб, уларни террористик фаолиятда айблади. АҚШ кетиши билан уни ҳеч нарса тўхтата олмасди, натижада Ироқ жамиятининг аҳамиятли қисми, хусусан, суннийлар маргиналлаштирилди".

Аммо Вашингтоннинг асосий хатоси - америкаликларга радикал уюшмаларга қарши ёрдам беришда иштирок этган сунний кўнгилли аскарлари эди. "Ёш йигитлар шунчаки қўлида қурол билан уй-уйларига тарқалган эдилар. Бу гуруҳлар умумий хавфсизлик тизимига киритилмади, улар маошсиз қолишди, етакчилари таъқиб қилинарди", — дея санайди Мамедов. Суннийларнинг ушбу мураккаб ҳолати радикал ғоялар тарқалиб кетишига сабаб бўлди. "2014-йилда ҳамма шок ҳолатига тушган эди: "Ислом давлати"* мамлакат шимоли-ғарбини эгаллаб олди ва ироқ ҳукумати ярим ҳудуд устидан назоратни йўқотди", - дейди Мамедов.

Ироқ барибир ИД* устидан ғалаба қозонди, бу қайтарилган америкаликлар ҳисобига ҳам амалга ошган эди. Аммо АҚШ операциясини умумий қилиб, омадли, деб аташ - улкан муболаға бўлади, дея қайд этади эксперт.

Уруш вақтида қанча ироқликлар ҳалок бўлишгани ҳозиргача аниқ эмас. Америка ОАВлари маълумотига кўра — бу рақам 100дан 300 минггачани ташкил этади. БССТ таъкидига кўра, биринчи уч йилнинг ўзида 150 - 223 минг киши қурбон бўлган. Шунингдек, 700 минг деган баҳолар ҳам бор.

Америкаликлар йўқотиши анча паст бўлди - 4,5 мингга яқин ҳарбий ҳалок бўлди, 30 мингга яқини жароҳатланди. Ироқдаги урушда АҚШнинг бир ярим миллионга яқин фуқаролар қатнашди. Солиқ тўловчиларга бу бостириб кириш ветеранлар ва уларнинг оилаларига тўловларни ҳисобга олган ҳолда икки триллион долларга тушди.

Ўша миссия борасида АҚШда ягона фикрнинг ўзи йўқ, дея қайд этади ИМЭМО РАН шимолий америка тадқиқотлар дастури раҳбари Виктория Журавлева. "Оммавий қирғин қуроллари йўқлигига ва Ҳусайннинг "Ал-Қоида" билан алоқаси йўқлигига қарамай, Республика партияси позицияси якдил эди — бу 11 сентябр руҳида ниманидир ташкил қилмоқчи бўлган барчага руҳий таъсир ўтказиш жиҳатдан тўғри қарор эди. Ўч олиш кампанияси амалга ошди ҳисоб".

Шундай бўлсада, Ироқдаги операция ўтказилиши шарт бўлмаган ва ҳаддан зиёд дея қабул қилинади. Айниқса, Буш ушбу қарорни босим остида қабул қилгани ҳақида чоп этилган мемуарлар дунё юзини кўргач шу аён бўлди, дейди Журавлёва.

"Албатта, держава кайфиятини қўллаб-қувватловчилар ҳам бор: уларга кўра АҚШ ҳамиша етакчиликни тасдиқлаши керак", деб давом этади аёл. - Аммо "поствьетнам синдроми" кайфияти уларда етакчилик қилмоқди - фақатгина қисқа кампаниялар мувафаққиятли ҳисобланади. агар улар чўзилса ва АҚШ йўқотишларни бошдан кечирса, жамият бунга максимал салбий муносабатда бўлади".

барак Обама ва Дональд Трамп томонидан берилган ваъдаларга қарамай, америкаликлар Бағдодда қолмоқда. Ироқ Вашингтон учун муҳим. Бу мамлакат Америка-Эрон можароси асиридир. Оқ уй Ироқ эшигини очиқ қолдирмоқда.

*Россияда таъқиқланган террористик ташкилотлар.

850
Президент РФ В.Путин вручил государственные награды в Кремле

Александр Бастрыкин: неонацизм ва реваншизм ҳозирча, афтидан, Европани чўчитмаяпти

532
Сентябрь ойида Россия Тергов қўмитасида нацизмни оқлаш ва тарихни сохталаштириш билан боғлиқ бўлган жиноятларни тергов қилиш бўлими ташкил этилди

Алоҳида бўлинмага нима сабабдан эҳтиёж туғилди, бу сингари ишларни тафтиш қилишнинг қийин томонлари нимада, терговчилар қандай билимларга эга бўлишлари керак ва нега Россия чет элдаги ҳарбий шараф рамзлари таҳқирланишига муносабат билдиришга мажбурлиги ҳақида Тергов қўмитаси раиси Александр Бастрыкин РИА Новостига берган интервьюда гапириб ўтди.

— Александр Иванович, яқинда Тергов қўмитасида нацизмни реабилитация қилиш ва Ватан тарихини сохталаштириш билан боғлиқ жиноятларни тергов қилиш билан шуғулланувчи янги бўлинма ташкил этилди. Бу хабар ОАВ ва ижтимоий тармоқларда қизғин муҳокамаларни юзага келтирди. Айтингчи, бундай бўлинмани ташкил этиш зарурати нега юзага келди?

— Барчага маълумки, Нюрнберг ҳарбий трибунали ҳукми Иккинчи жаҳон уруши сабабларига баҳо беришда муҳим босқич бўлган эди. Иккинчи жаҳон урушини бошлашда ва олиб боришда жавобгар бўлган нацист жиноятчиларининг кирдикорлари жиноий деб тан олинганини барча ёдда сақламоғи лозим. Шунга қарамай, бугун давом этаётган ахборот уруши шароитида мамлакатимиз ичида каби, чет элда ҳам нацизмни реабилитация қилишга бўлган уринишлар сони ортиб бормоқда, шунингдек, биз фашизм устидан қозонилган ғалабада бизнинг мамлакатимиз ўйнаган ролга сохта баҳолар берилаётганига гувоҳ бўляпмиз. Адолатни қайта тиклаш мақсадида бу сингари ҳолатларга қарши кураш фаолиятини фаоллаштириш лозим. Шунингдек, жамиятимизнинг Ватан ҳимоячилари хотирасига ҳурмат бажо келтириш ва тарихий ҳақиқатни ҳимоя қилишга бўлган интилиши ўзининг қонуний аксини топди ва эндиликда Россия Федерацияси Конституциясида мустаҳкамлаб қўйилган.

— Бу сингари ҳаракатлар ҳозир қандай жазоланмоқда?

— Россия Жиноят кодексининг нацизмни реабилитация қилиш тўғрисидаги моддаси нормалари (Россия ЖК 354.1-моддаси) ҳозирда нацизм рамзлар ва фашизм мафкурасини тарқатишга уринмоқчи бўлганларга нисбатан қўлланилмоқда. Сўнгги мисоллар сифатида "Ўлмас полк" онлайн акциясида содир бўлаётган воқеаларга муносабатимиздир: Россиянинг бир қанча субъектлари аҳолиси интернет-сайтда нацистлар ва Ватан хоинлари фотосуратларини жойлашган. Жиноят ишларининг бир қисми якуний босқичда, айрим фигурантлар судга тортилган, улардан бири, Пермьда яшовчи Даниил Симанов устидан аллақачон суд ҳукми ўқилди ва у 200 соатлик мажбурий ишларга жалб этилиши кўринишидаги жазони олди. Суд томонидан тайинланган жазо жиноятнинг ижтимоий хавфлилигига тўлиқ жавоб беради, деб ҳисоблайман, Симановга нисбатан эълон қилинган ҳукм ҳам шундан далолат беради. Шу сабабли, жиноят қонунининг ушбу нормасини жазолаш инструменти сифатида қўлланилаётгани тўғрисидаги айрим луқмалар ва концлагерлар билан боғлаб унчалик тушунарли бўлмаган чизиқларни ўтказилиши фақатгина таажжубни келтириб чиқармоқда.

— Бундай тергов ишларининг қийин томонлари нимада?

— Бир қарашда жиноятнинг бу таркибида ҳаммаси равшан ва оддийдек. Аммо бу ундай эмас, бу оддийликнинг ҳам ўзига хос хусусияти бор. Жиноят содир этиш ҳолатларини аниқлашда шунчаки у ёки бу гапнинг тарихий воқеаларга мос келмаслиги фактини аниқлашдан иборат эмас. Маъно айнан шахс ноқонуний ҳатти-ҳаракатларининг мотиви ва мақсадини аниқлашдир, ва бу ҳаракатлар СССР фаолияти ҳақида қасддан ёлғон маълумотларни тарқатишда ўз ифодасини топади.

Шу нуқтаи-назардан, нацизмни реабилитация қилиш тўғрисидаги модда бўйича дастлабки терговнинг баъзи хусусиятлари, унинг ўзига хослиги, шунингдек, орттирилган тергов тажрибаси Тергов қўмитаси тузилмасида алоҳида бўлинма таркиб топишига олиб келди.

Аммо, алоҳида тергов қилинадиган фактлар ҳам кўникма ҳамда билим ўзаро уйғунлигини талаб этади. Ахир бу муаммонинг аҳамияти, бу қанчалик қайғули бўлмасин, ўсиш тенденциясига эга.

— Лекин тарихнинг чуқур таҳлилини талаб қилувчи бошқа бунданда мураккаброқ жиноятлар бўлиши мумкин-ку. Ходимларингиз бундай ҳолатларни ҳам тергов қила оладими?

— Янги бўлинма таркибига бу сингари жиноятларни тергов қилишда тажрибага эга Тергов қўмитаси терговчилари киритилади. Бу ходимлар, ўз навбатида, нафақат юриспруденция, халқаро ҳуқуқ, балки тарих бўйича ҳам кенг билимларга эгалар. Улар нациятлар жиноятлари ҳақидаги ишларни текшириш давомида уруш ва урушдан кейинги даврдаги кўплаб миқдордаги архив материалларини таҳлил қилганлар, зарурат туғилганида олимларни ҳамкорликка чорлаганлар.

Бундан ташқари, бундай ишлар бўйича биз томонимиздан зарур суд экспертизаларини, жумладан, тарихий экспертизаларни ўтказиш таъминланади. Дунё миқёсида ўрнатилган ва тан олинган тарихий фактларнинг лексик конструкцияларига баҳо беришга алоҳида эътибор қаратилади. Ушбу ишнинг бутун ҳажми жиноятни малакалаш белгиларини аниқлашга қаратилган бўлиб, уларсиз жиноий жавобгарликка тортиш мумкин эмас. Терговчи, шу жумладан, Нюрнберг ҳарбий трибунали қарорига асосланган халқаро ҳуқуқнинг амалда мавжуд нормаларига таянади. Ва албатта, бу йўналишдаги ишлар, фуқаролар томонидан амалга ошириладиган илмий-тарихий фаолиятга ўз таъсирини ўтказиши мумкин эмас. Нацистларни қаҳрамонлаштириш, уларнинг инсониятга қарши жиноятларини оқлаш, халқимиз хотирасини таҳқирлаш бу бошқа, бу учун жиноий жавобгарлик бор, буни пухта илмий фаолият билан таққослаб бўлмайди. Янги бўлинма жиноятларни бевосита тергов қилишдан ташқари мувофиқлаштириш маркази ролини бажаради, у минтақавий тергов органларига жиноий ишларни текширишда услубий-таҳлилий ёрдам кўрсатади.

Бундан ташқари, ушбу фаолият йўналишида терговчиларнинг мавжуд тажрибаси умумлаштирилади ва бундай фактларни баҳолашда бирлаштирилган ҳуқуқий ёндашув таъминланади. Шуни таъкидлашни истардимки, ишнинг бу йўналиши билан бир қаторда бизнинг бошқа жиноятларни тергов қилиш билан боғлиқ устувор вазифаларимиз доимо диққат марказда бўлиб қолмоқда.

— Бошқа мамлакатларда бу сингари жиноятлар ёки нацистлар мафкурасини тарқатиш билан боғлиқ жиноятлар учун жиноий таъқиб борми?

— ГФР Жиноят кодексида аксил-конституциявий ташкилотларнинг тарғибот материалларини тарқатганлик учун жавобгарлик кўзда тутилган, "мазмуни миллий социализм мафкураси билан боғлиқ бўлган" материалларни тарқатганлик учун малакалаш белгисига кўра кучайтирилган жавобгарлик белгиланади. Исроилда холокостни рад этганлик учун жиноий жавобгарлик мавжуд. Беларус Республикасида ҳам нацизм реабилитацияси учун жиноий жавобгарлик бор. Айтганча, ҳозирда ГФР ерлар адлия бошқармаси Марказий идораси билан Людвигсбургдаги национал-социализм жиноятларини тергов қилиш бўйича ҳамкорлик алоқаларини ўрнатмоқдамиз.

Шу билан бирга, биз Литва, Латвия ва Эстонияда фаолияти Нюрнберг трибунали томонидан жиноий деб топилган СС бўлинмалари собиқ ҳарбий хизматчилари ташкилотлари қай тарзда рағбатлантирилаётганини кўряпмиз. Украинада ўқувчиларни тинч аҳолининг оммавий қатл этилишига алоқадор бўлган нацистлар қабрига гулчамбарлар қўйишга олиб боришади, гитлер Германияси билан ҳамкорлик қилганлар қаҳрамонлар сифатида кўрсатилмоқда. Европада реваншистлар ва неонацистлар бош кўтармоқда, жумладан, улар Австрия, Италия, Испанияда фаоллашмоқда. Ҳозирча бу сингари ҳолатлар, чамаси, бу давлатлар раҳбариятини чўчитмаяпти, аммо келгусида улар жамоатчилик онгига зарарли таъсир кўрсатиши мумкин.

— Чет элдаги воқеалар қайсидир маънода Россияга тегадими?

— Нацизмни реабилитация қилиш ва Россиянинг ҳарбий шон-шарафи рамзларини таҳқирлашга уринишлар чет элларда қайд этилмоқда. Амалдаги жиноий қонунчилик бизни бу сингари жиноятларга муносабат билдиришга мажбур этади. Тергов қўмитаси томонидан Украина миллий хотира институти раиси Владимир Вятровичга нисбатан очилган жиноий иш бўйича текширувлар давом этмоқда - у Халқаро ҳарбий трибуналнинг "ўқ мамлакатлар" асосий ҳарбий жиноятчиларини суд қилиш ва жазолаш тўғрисидаги ҳукмида белгиланган фактларни мунтазам равишда рад этишда айбланади, Латвия Республикаси фуқароси, "СС Латвия легиони" ветерани Висвалдис Лацисга нисбатан дастлабки тергов олиб борилмоқда. Маълум бўлишича, 2017 йилнинг ноябрида Ригада унинг муаллифлиги остида "Латвия легиони ҳақиқат нури шуъласида" китоби чоп этилган бўлиб, матнда у "СС Латвия легиони" полиция батальони томонидан тинч аҳолига қарши амалга оширилган ҳарбий жиноятларни маъқуллаган. 2020 йилнинг апрелида Лацис вафот этди, аммо фигурантнинг вафоти муносабати билан жиноий ишнинг тўхтатишга фақатгина унинг яқин қариндошлари розилиги мавжуд бўлганидагина йўл қўйилади. Яъни уни оқламайдиган асослар бўйича. Шу боис, жиноий иш бўйича текширув давом эттирилмоқда.

Жорий йил Чехия Республикасида Россиянинг ҳарбий шон-шарафининг рамзи бўлган Совет Иттифоқи маршали Иван Конев ёдгорлиги бузилиши бўйича жиноий иш қўзғатилди ва тергов қилинмоқда.

Яқинда Литва Республикасининг Жежмаряй шаҳрида қизил аскарлар биродарлар қабристони яқинида жойлашган, шаҳарни озод қилишда ҳалок бўлган Қизил Армия аскарлари ёдгорлиги таҳқирланиши бўйича яна бир ҳолат қайд этилди. Шубҳасизки, ушбу ҳолатлар Россия ТҚ терговчилари учун муносабат билдиришга асос бўлди - айни вақтда ушбу ҳолат юзасидан процессуал текширув ўтказилмоқда.

— Пировардида нимага эришмоқчисизлар?

— Бизнинг вазифамиз — тирик ва жон фидо қилган халоскор-жангчилар, тинч аҳоли, нацистлар қурбонларининг эзгу номини ҳимоялаш. Уруш сабоқларини ёдга олиш ва билиш - айни ҳозир фожиалар ва хатоларнинг олдини олиш имконига эга бўлиш демак. Шуларни ҳисобга олган ҳолда биз томонимиздан яқинда Тергов қўмитасининг қидирув ва архив ишларини мувофиқлаштириш бўйича штаби ташкил этилди, унинг таркибига ҳудудларида "Муддати йўқ" лойиҳаси бўйича архив, тарих-разведка ва  қидирув ишлари ўтказилиши режалаштирилган бошқа идоралар ва жамоат ташкилотлари вакиллари, Россия Тергов қўмитаси марказий аппарати ва тергов органлари бўлинмалари раҳбарлари ва ходимлари киради.

Уруш очишда масъулиятни нацист жиноятчилари ва антигитлер коалицияси давлатлари зиммасига бирдек ағдариш, Нацист жиноятчилари ва уларнинг шерикларини оқлашга уриниш - бу шунчаки тарихни сохталаштириш, деб бўлмайди. Бу ҳаракатлар ғайриқонуний ва бир вақтнинг ўзида ахлоқ чегараларидан чиққан, бу дунёни бир қарашда аён бўлган ва юридик жиҳатдан ўз исботини топган ёвузликдан халос этганлар хотирасини таҳқирлашдир. Айнан шу учун ҳам бих тарихий ҳақиқатни бузиб кўрсатилишига, хусусан, жиноий-ҳуқуқий чоралар билан ҳам қаршилик кўрсатишимиз шарт.

532
Лаборатория имени Ричарда Лугара в Грузии

Ҳимоями ёки тажриба. Америкаликларга Россия чегараларидаги биолабораториялар нега керак

434
(Янгиланган 15:13 17.09.2020)
Америкаликлар Марказий Осиё ва Кавказда биолабораторияларни СССР барҳам яратишни бошладилар. Эллигинчи йилларга келиб улар юқумли касалликларга ихтисослашди ва ўлат, тиф ва вабога қарши вакциналарни ишлаб чиқара бошладилар

ТОШКЕНТ, 17 сен — Sputnik, Галия Ибрагимова. "Вашингтон Шанхай ҳамкорлик ташкилотига ёрдам баҳонасида биомаълумотлар тўплаш билан шуғулланмоқда", — деб баёнот қилди Хавфсизлик кенгаши котиби Николай Патрушев ШҲТ бўйича ҳамкасблари билан учрашувда. Қўшни давлатлардаги биологик хавфсизлик Москвани анчадан буён ташвишга солиб келади. Америка лабораторияларининг Грузия, Қозоғистон, Тожикистон ва Ўзбекистондаги фаолияти кўплаб саволларни туғдирмоқда. Бу лабораторияларда қандай тадқиқотлар ўтказилади, РИА Новости материалида ўқинг.

Ҳарбийдан фуқароликка

Америкаликлар Марказий Осиё ва Кавказдаги биолабораторияларни СССР барҳам топганидан сўнг яратишни бошлашган. Янги қурилишга ҳожат йўқ эди: аксарият тадқиқот марказлари совет институтлари негизида ташкил этилди. титутов. Эллигинчи йилларга келиб улар юқумли касалликларга ихтисослашди ва ўлат, тиф ва вабога қарши вакциналарни ишлаб чиқара бошладилар.

Москва ва Вашингтон ўртасидаги қурол-яроғ пойгаси етмишинчи йилларга келиб биологик ва кимё уруши билан тўлдирилди. Ижтимоий блок давлатларидаги лабораториялар совет ҳукумати Ғарбга қарши қўлламоқчи бўлаётган қуролни синовдан ўтказаётгани ҳақида миш-мишлар юрарди. Аммо бундай таъкидларга қарши аниқ бир далиллар топилмади. Аммо, СССР барҳам топгач, тадқиқот марказларидан сизишлар рўй бермаслигининг олдини олиш муҳим эди.

Америкаликлар ўз ёрдамини таклиф этишди. Тўқсонинчи йиллар бошида улар Москвага собиқ иттифоқ давлатларидаги ядро, кимё ва биологик қуроллар захираларини йўқ қилишга ёрдам беришди. Сенаторлар Сэм Нанн ва Ричард Лугар томонидан бунинг учун махсус "Таҳдидни биргаликла камайтириш дастури" ишлаб чиқилди — ва айнан унинг доирасида Марказий Осиё ҳамда Кавказдаги биолабораторияларнинг модернизацияси амалга оширилди.

Ушбу, келиб чиқиши, аслида ҳарбий объектлар америкаликлар қўллаб-қувватлаши натижасида фуқаролик илмий-тадқиқот марказлари сифатида қайта жиҳозланди. Аммо Қозоғистон, Ўзбекистон, Тожикистон, Грузиядаги эпидемиологик ҳолат мураккаблигича қоларди. У ерларда тез-тез вабо, гепатит, тиф касалликлари эпидемияси қайд этиларди.

Вашингтон хавфли касалликларни ўрганиш учун маблағ ажратди, бироқ бир шарт билан - лабораторияларда америкалик мутахассислар ҳам ишлаши керак эди. Минтақаларда тўпланган штаммлар ғарб тадқиқот марказларига олиб чиқиб кетилди. Америкаликлар бу ҳолатни Европа ва АҚШда вирусни ўрганиш ва вакцинани яратиш учун имкониятлар кўплиги билан изоҳлардилар.

Москванинг лабораториялар учун грантлар нега Пентагон ва НАТО бюджетидан ажратилиши ҳақидаги саволларига америкаликлар жавоби ҳамиша бир хил янграрди: тадқиқотлар тинчлик мақсадларида ўтказилмоқда.

Пентагон буюртмасига кўра

Ушбу мавзу айниқса 2018 йилда, Грузия собиқ давлат хавфсизлиги вазири Игорь Гиоргадзе Ричард Лугар номидаги жамоат саломатлигини тадқиқ қилиш марказида даволанишдан сўнг ўнлаб одамлар вафот этишгани ҳақида гапирганидан сўнг, айниқса ўткир тус олди. Собиқ амалдор лабораторияда одамларга устида тажрибалар ўтказилганлигини истисно қилмаган эди.

Гиоргадзе яна бир деталга - биологик ҳимоянинг олий даражасига эътибор қаратган эди. Унинг сўзларига кўра, марказда "зарарли моддалар ва биологик фаол материалга эга ўқ-дориларни пуркаш учун ускуналар" мавжуд. "Мақсади - аҳолини ҳимоялаш бўлган бундай муассасага бундай нарсаларнинг нима кераги бор?", - дея савол беради собиқ вазир. У шунингдек, марказ ходимлари Пентагон буюртмаларини бажаришларини яширмаганликларини қўшимча қилади.

АҚШ Гиоргадзе айбловларини беъманилик, дея атади ва барча тадқиқотлар - фақатгина тинчлик мақсадларида амалга оширилмоқда, дея яна бир карра ишонтиришди. Аммо Россия ўз чегаралари сарҳадларида биологик экспериментларга тоқат қилмайди, дея огоҳлантиради ТИВнинг қуролни тарқатмаслик ва назорат қилиш масалалари бўйича департаменти раҳбари Владимир Ермаков.

Грузия ҳукумати барча гумонларга нуқта қўйиш учун россиялик мутахассисларни таклиф этганди. Аммо Москва ва Тбилиси ўртасида ўтган йили юз берган инфироз туфайли ташриф амалга ошмади.

Қозоғистон штаммлари

Москвани Қозоғистондаги биолабораториялар ҳам ташқишга солади. Май ойида бўлиб ўтган ОДКБга аъзо давлатларнинг ТИВ раҳбарлари учрашувида Сергей Лавров Россия ўз чегаралари бўйлаб биолабораториялар барпо этилишига қарши эканлиги ҳақида баёнот қилган эди.

Хитой ҳам кескин танқид билан чиқиб АҚШдан Марказий Осиёда Пентагон томонидан молиялаштириладиган барча тадқиқот объектларини ёпишни талаб қилди. Америкаликлар бунга жавобан минтақа мамлакатларини Америка-Хитой зиддиятига аралаштирмасликка чақирдилар.

Биолабораториялар масаласи ШҲТ саммитларида ҳам муҳокама қилинди. Ушбу ташкилот аъзолари бўлган — Қозоғистон, Ўзбекистон, Тожикистон - илмий марказлар америка ҳарбий ишланмалари билан боғлиқ эмаслигини айтиб, ишонтирсаларда, Россия ва Хитойни бу инонтира олмади. ШҲТ аъзолари бундай фаолият турларига эътиборлик билан қарашлари лозим, деган фикрда тўхталдилар.

Танқиддан бир оз вақт ўтиб, Қозоғистон президенти Қосим-Жомарт Токаев биологик хавфсизлик тўғрисидаги қонунни тайёрлашга фармон берди. У лабораторияларда чет эллик эмас, маҳаллий мутахассислар ишлашлари лозим, дея таъкидлади. Аммо давлат раҳбари, гап айнан қайси марказлар ҳақида бораётганига аниқлик киритмади. Аммо қозоғистонлик кузатувчиларнинг аниқлик киритишича: гап Олма-Отадаги Марказий референс-лаборатория ҳақида борган.

МРЛ Қозоғистон учун характерли бўлган вируслар штаммларини ўрганишга ихтисослашган, 2016 йилдан Қозоғистон карантин ва зооноз инфекциялари илмий маркази базасида фаолият юритади, гарчи Пентагон ҳисобидан қурилган бўлса-да, Соғлиқни сақлаш вазирлигига бўйсунади ва республика мулки саналади. АҚШ бу мақсад учун 108 миллион доллар ажратган.

Олма-отадаги ушбу биолаборатория Қозоғистонда кўплаб маротаба ташвишларга сабаб бўлган. 2018-йилда мамлакатда менингит билан оғриш сезиларли ошган. Ўшанда МРЛдан менингокок инфекцияси штамми сизиши юз бергани ҳақида миш-мишлар тарқалган эди. Журналистлар ва блогерлар америкаликлар атайдан - тажриба учун вирус тарқалишига йўл қўйиб берган, деган жиддий фикрларни илгари суришганди.

Аммо Қозоғистон Соғлиқни сақлаш вазирлиги: ҳеч қандай эпидемия йўқ, дея барчани ишонтиришга уринди. "Қозоғистонда 58та менингит ҳолати қайд этилган, улардан 32таси Олма-Отада. Агар нисбий кўрсаткичларни ҳисобга олсак, БССТ ўлчовларига кўра, бу паст даража", - деди идора ўз баёнотида.

Коронавирус билан боғлиқ ҳолат ҳам шунга ўхшаш: интернетда у биолаборатория билан боғлиқлигини таъкидлашмоқда. Ҳукумат ушбу конспирологияни рад этди ва ваҳима солмасликка чақиришди.

Мураккаб эпидемиология

Чет эл биолабораториялари Тожикистонда ҳам бор. Улардан бири 2013-йилда Гастроэнтерология институти негизида, Душанбеда ташкил этилган. Лойиҳа франциянинг Мерьё хайрия фонди томонидан молиялаштирилган. Ушбу фонд бу сингари объектларни Хитой, Мьянма, Бангладеш ва Африка мамлакатларида ҳам барпо этган.

Францияликларга эса, қоидага кўра, БМТ ва АҚШнинг халқаро тараққиёт бўйича агентлиги (USAID) ёрдам берган. Инвестициялар уч миллион доллардан ошиқни ташкил қилди. Қозоғистон ва Грузия билан боғлиқ ҳолатдаги каби, чет эллик ҳомийлар: Тожикистонга бу мураккаб эпидемиологик вазият туфайли зарур, дея тушунтирардилар.

2019 йилда лабораторияларнинг яна бири сил касаллигига қарши курашиш Республика маркази негизида ташкил этилди. USAID ва Пентагон ҳомийлар сифатида иштирок этди. Маҳаллий биологлар чет эллик ҳамкасблари иштирокида у ерда ўпка касаллиги, безгак, гепатит ва вабони ўрганишади.

Ўтган йили Тожикистон шимоли - Исфара шаҳрида янги объект очилди. У ҳақда маълумот жуда оз, америкаликлар ҳомийлик қилган.

Американча тикланиш

АҚШнинг ҳарбий-биологик дастурида Ўзбекистон ҳам иштирок этади: 2018-йилда бу ҳақда РФ ҚКнинг радиация, кимё ва биологик муҳофаза қўшинлари раҳбари, генерал-майор Игорь Кириллов маълум қилган. Унинг тушунтиришича, Ўзбекистон томони америкаликларга патоген микроорганизмлар ҳақида маълумотлар тўплашда ёрдам беради.

Россия ҳарбийсининг бу сўзларига Тошкентда таажжубга сабаб бўлди. "Тўғрисини айтсак, бу ҳақда эшитмаган эканмиз", - Кирилловнинг бу сўзларига жавобан республика Мудофаа вазирлиги худди шундай изоҳ берди.

Аммо ўзбек ҳукумати 2007 йилда америкаликлар Тошкентдаги вирусология институтида грант ажратганини инкор этмади. Бу маблағларга маҳаллий мутахассислар америкаликлар билан ҳамкорликда минтақада тез-тез авж олиб турадиган бруцеллезни ўрганишга киришдилар. Аммо АҚШ ёрдами ҳолатни ўзгартира олмади — келгуси йилда касалланиш кўрсаткичи бурунги йиллардаги кўрсаткичлардан ошди ҳатто.

Америкаликлар кўп йиллар давомида Орол денгизидаги тикланиш оролида тадқиқотлар олиб бордилар. Совет вақтида у ерда бактериологик қуроллар синовдан ўтказилган биокимёвий полигон бўлган. 2000 йилларда АҚШ полигоннинг мини-омборларида сибир яраси (куйдирги) спораларини излаб топишга уринишган.

Вашингтон бундай фаолликни региондаги экологик ҳолатни яхшилашга интилиш билан изоҳлаган эди. Аммо, аксинча, Ўзбекистонда куйдирги билан касалланиш ҳолатлари қайд этилди. Бу атайдан сиздирилгани ҳақида миш-мишлар тарқалди, аммо инфекциянинг Вирусология институти билан боғлиқлиги ҳақида далиллар ҳозирча йўқ.

434

Лукашенко 5 ноябрдан президент сифатида тан олинмайди - Европарламент

366
(Янгиланган 17:08 19.09.2020)
Шу ҳужжатда Европарламент беларус мухолифати мувофиқлаштириш кенгашини "халқнинг муваққат вакили" сифатида тан олган ва сайловлар ўтказилишини қўллаб-қувватлаган.

ТОШКЕНТ, 19 сен — Sputnik. Европарламент Александр Лукашенкони 5 ноябрдан бошлаб республика раҳбари деб ҳисоблашдан тўхташлари ҳақида баёнот берди.

"Амалдаги аторитар етакчи Александр Лукашенконинг ваколатлари муддати тугаши билан <…>, парлмент уни мамлакат президенти сифатида бошқа тан олмайди", - дейилади резолюцияда.

Шу ҳужжатда Европарламент беларус мухолифати мувофиқлаштириш кенгашини "халқнинг муваққат вакили" сифатида тан олган ва сайловлар ўтказилишини қўллаб-қувватлаган. Шунингдек, Европарламент Лукашенкога нисбатан эҳтимолий санкцияларни ҳам қўллаб-қувватлаган.

Беларус ТИВ Европарламентнинг ушбу ҳаракатларидан ихлоси қайтганлигини маълум қилди. Идора, шунингдек, ўзини холис ва демократик тузилма сифатида намойиш этадиган ушбу ташкилот "бурнидан нарироққа қарашга" ўзида сиёсий ирода топа олмаганлигини қайд этган.

Республика кенгашида резолюциянинг қабул қилиниши давлатнинг ички ишларига аралашув сифатида баҳоланди. Россия Давлат думаси спикери Вячеслав Володин ҳам ушбу ҳужжатга "ички аралашув" сифатида баҳо берган эди. Володинга кўра, резолюциянинг қабул қилиниши мамлакатдаги ҳукумат органларини алмаштиришга бўлган уринишдир.

Беларусдаги воқеалар

Беларусдаги оммавий протестлар 9 август куни, президент сайловларида олтинчи маротаба Лукашенко ғалаба қозонгач бошланган эди. МСК маълумотларига кўра, у 80,1 фоиз овоз олган. Оппозиция сайловларда Светлана Тихановская ғалаба қозонди, дея ҳисоблайди. Тихановскаянинг ўзи мамлакатни тарк этишга қарор қилди ва Литвага йўл олди.

Акциянинг илк кунларида куч тузилмаси ходимлари протест қатнашчиларига нисбатан кўз ёш чиқарувчи газ, водомет, шовқин гранаталари, резина ўқларни ишлатишган. Сўнгра, ҳуқуқ тартибот органлари митингларни тарқатишни ва куч методларидан фойдаланишни тўхтатишди.

Расмий маълумотларга, илк кунларда 6,7 мингдан зиёд қўлга олинган. ИИВ хабарига кўра, тартибсизликлар давомида юзлаб одамлар жабрланган, жумладан, 120дан ортиқ куч ходимлари ҳам. Беларус ҳукумати маълумотига кўра, уч киши қурбон бўлган.

366