Урушга сабаб бўлган қарама-қаршилик - Алиев ва Пашинян билан параллел интервью

1263
(Янгиланган 12:04 17.10.2020)
Қорабоғ можаросининг негизи нимада - Дмитрий Киселев Озарбайжон президенти ва Арманистон бош вазирига Қорабоғ муаммосига доир 5та бир хил савол билан мурожаат қилди.

Сентябр ойининг охиридан бошлаб Тоғли Қорабоғда жанговар ҳаракатлар бошланиб кетди. Унда иштирок этаётган иккала томон бир-бирига турли айбловлар қўймоқда.

“Россия Сегодня” Халқаро ахборот агентлиги бош директори Дмитрий Киселев Озарбайжон президенти Ильхам Алиев ва Арманистон бош вазири Никол Пашинянга бир хил саволлар билан мурожаат қилди.

- 27 сентябрдан буён бошланган жанговар ҳаракатлар натижаларини қандай баҳолайсиз, қурбонлар, йўқотишлар ва асирлар кўп бўлдими?

Ильхам Алиев: 27 сентябр куни Озарбайжонга навбатдаги ҳужум уюштирилди. Бу сўнгги уч ой ичида биринчиси эмас эди. Ушбу давр мобайнида бизнинг тинч аҳолимиз ва ҳарбийларимизга нисбатан бир неча ҳужумлар уюштирилди. Биз яқинда ана шундай диверсант гуруҳлардан бирининг бошлиғини қўлга олидик. Ҳозир у кўрсатма бермоқда.  

Бугунги кунда биз томондан тинч аҳоли орасида 43 та қурбон, ва 200га яқин яраланганлар бор. Ундан ташқари чегарага яқин ҳудудда 2 мингдан ортиқ уйлар вайрон қилинган. Ҳарбийлар орасидаги йўқотишларимизни жанглар тугаганидан кейин маълум қиламиз. Мен билишимча Арманистон томондан йўқотишлар бир неча баробар кўп.

© Sputnik / Владимир Трефилов
Интервью И. Алиева и Н. Пашиняна РИА Новости

Никол Пашинян: Вазият жуда мураккаб, иккала томондан ҳам йўқотишлар кўп. Тоғли Қорабоғ мудофаа армияси ўз ҳудудини ҳимоя қилишга бор кучи билан ҳаракат қилмоқда. Кўпчиллик фикрига кўра, у ерда 21 асрнинг мисли кўрилмаган уруши бўлмоқда. Унда танклар, учувчисиз аппаратлар, самолёт ва вертолётлар, артиллерия ва ракеталардан фойдаланилмоқда. Жанглар жуда кенг кўламда ва шафқатсиз кечмоқда. Туркия ва Озабайжоннинг Тоғли Қорабоғни тезда эгаллаб олиш режаси барбод бўлди дейиш мумкин.

- Биз жангларда иштирок этаётган Сурия ёки Ливидан келган ёлланма жангарилар ҳақида кўп эшитмоқдамиз. Бунга ишониш мумкинкми?

Алиев: Мен бу ҳақида кўп маротаба айтдим. Бизга ҳеч қандай хорижий ҳарбийлар керак эмас. Ўзимизнинг 100 минг аскардан иборат армиямиз бор. Керак бўлса ундан ҳам кўпайтиришимиз мумкин. Бугун бизнинг қуролли кучларимиз ҳар қандай жанговар вазифани бажариши мумкин. Биз фақатгина учувчисиз аппаратлар ёрдамида рақибнинг 1 миллиард долларлик ҳарбий техникасини йўқ қилдик. Бунинг видеосини интернетда топиш мумкин. Озарбайжон армияси имкониятлари – ҳеч кимга сир эмас. Бизда ҳеч қандай ёлланма жангарилар йўқ – бу бизнинг расмий баёнотимиз.

Пашинян: Бу ҳақида бутун дунё гапирмоқда. Суриялия жангари-террорчилар Тоғли Қорабоққа қарши жангларда иштирок этмоқда Бунинг исботлари ижтимоий тармоқларда чоп этилган. Туркия ушбу урушнинг бош спонсори. Туркия ушбу жангариларни ёллаб Қорабоғ ҳудудига олиб келган. Туркия ёрдамида ушбу урушни бошлашган қарор қабул қилинган. Чунки Озарбайжон армияси якка ўзи Тоғли Қорабоққа қарши жангларда иштирок этишга ожизлик қилади.

Айрим маълумотларга қараганда ушбу жангларда ҳатто Покистон армиясининг махсус бўлинмалари ҳам иштирок этмоқда. Кўплаб халқаро ОАВлар бу ҳақида ёзмоқда.

- 10 октябрда Москвада имзоланган тинчлик ўрнатиш шартномасида 10 та базавий принциплар айтиб ўтилган. Шуларни келтира оласизми?

Алиев: Ҳа, бу принциплар сўнгги 10 йилдан ортиқ вақт давомида муҳокама қилиб келинмоқда. Арманистоннинг олдинги раҳбарияти билан биз ушбу принципларнинг аксарияти борасида келишувга эришган эдик. Лекин Арманистон янги раҳбарияти ҳукумат бошига келганидан сўнг, барча олдинги келишувлар гўёки ахлат қутисига ташлангандек бўлди. Устига-устак музокараларга учинчи томон - Тоғли Қорабоғни жалб қилишга уриниш бўлди. Бу таклифни биз ҳам, ЕХҲТ Минск гуруҳи ҳам рад этди.

Базавий принциплар борасида – у ерда ҳаммаси аниқ ва равшан. Озарбайжоннинг оккупация  қилинган ҳудудларини босқичма-босқич озод қилиш белгиланган. Биринчи босқичда – жануби шарқий йўналишдага 5та туман, иккинчи босқичда – Тоғли Қорабоғ ва Арманистон орасида жойлашган Лачин ва Кельбоджар туманларини озод қилиш белгиланган.

Шунингдек, озарбайжонлик қочқинларни азалдан яшаб келган Шуши ва Тоғли Қорабоғ автоном вилоятининг бошқа туманлари ҳудудига қайтариш белгиланган.

Ундан ташқари Тоғли Қорабоғнинг якуний мақоми томонлар келишувига асосан белгиланиши кўрсатилган. Шартноманинг асосий принциплари – мана шу.

Янги Арманистон ҳукумати ва бош вазири эса – бир  сантиметр ерни ҳам қайтариб бермасликларини айтишмоқда ва Арманистон ҳудуд учун янги урушга тайёрланаётганини бир неча бор эълон қилишган. Биз томонга пўписа ва ҳақоратлар бир неча бор айтилган.

Менинг фикримча Арманистон томони вазиятга соғлом баҳо беришлари керак ва келишувга мувофиқ урушни тўхтатишга ҳаракат қилишлари керак. Бунинг ўрнига эса, Арманистон томон шартнома имзоланганганидан бир неча соат ўтиб тинч ухлаётган Гянджа шаҳрини бормбардимон қилди.

Пашинян: Бу принципларни ҳамма билади: халқлар ўз тақдирини ўзи ҳалд қилиш принципи, куч ишлатмаслик ва куч билан қўрқитмаслик принципи ва территориялар бутунлиги принципи. Лекин музокаралар давомида томонлар ушбу принципларни турлича тушуниши маълум бўлди. Ҳозир эса биз ушбу принциплардан энг муҳими бузилганининг гувоҳи бўлмоқдамиз. Бу – Тоғли Қорабоғ муаммосини ҳал қилишда куч ишлатмаслик ва куч билан қўрқитмаслик принципи.     

- Гап компромисслар ҳақида кетганда, сиз қандай шартларни қабул қилишга тайёрсиз ва қандай шартларга ҳеч қачон рози бўлмайсиз?  

Алиев: Бизнинг позициямиз ҳар доим конструктив ва изчил бўлган. У халқаро ҳуқуқ нормаларига ва БМТ Хавфсизлик кенгаши резолюциясига мувофиқ бўлган. Унда Арманистон ҳарбий кучларини бизга тегишли бўлган ҳудудлардан тўлиқ ва ҳеч қандай шартларсиз олиб чиқиш белгиланган.

Қизил чизиқларга келсак, биз бу борада кўп марта айтганмиз ва Минск гуруҳи бу ҳақида яхши билади – ҳеч қандай шароитда Озарбайжон ҳудуди яхлитлиги бузилмаслиги керак, Озарбайжон ҳеч қачон Тоғли Қорабоғнинг мустақил деб эълон қилинишига рози бўлмайди.

Шу билан бир вақтда келажакда ушбу ҳудудда ҳам арман ҳам озарбайжон жамоалари тинч-тотув яшаши таъминланиши керак. Бугунги кунда Боку ва Озарбайжоннинг бошқа ҳудудларида кўплаб арманлар тинч тотув яшаётганидек. Нега бунга Тоғли Қорабоғда эришиб бўлмайди?

Барча этник тозалашлар оқибатлари бартараф этилиши ва мажбуран кўчиб кетганлар ўз уйларига қайтишлари керак.

Пашинян: Шундай қизил чизиқ албатта бор – бу Тоғли Қорабоғ аҳолисининг ўз тақдирини ўзи белгилаш принципи. Арманистон албатта компромисларга ҳам тайёр. Бизнинг энг катта компромиссимиз – “Қозон ташаббуси” доирасида маълум қилинган эди. Лекин Озарбайжон бунга рози бўлмади. Озарбайжон Тоғли Қорабоғ халқи ўз тақдирини ўзи ҳал қилишини истамайди. Биз учун эса бу “қизил чизиқ”.

- Кечирасиз яна бир марта сўрамоқчиман, сиз қандай аниқ компромисларга розисиз?  

Биз Озарбайжон рози бўлган компромисларга мутаносиб(пропорционал) компромисларга  розимиз.

- Бу уруш тарихда ўзининг ўта шафқатсизлиги билан эсда қоладиган бўлди. Сиз ҳам ушбу тарихдан қандай раҳбар сифатида эсда қолишни истаган бўлардингиз?

Алиев: Биласизми, ҳар қандай уруш - бу шафқатсизлик, бу қурбонлар, бу яқинларни йўқотишдир. Лекин бугунги уруш бу Озарбайжон учун - Халоскорлик уруши бўлса, Арманистон учун бу - Босқинчилик урушидир. Тоғли Қорабоғнинг ўз армияси йўқ. Бу ҳеч ким учун сир эмас, халқаро кузатувчилар ҳам буни жуда яхши билади. У ерда 90% аскарлар Арманистон фуқароларидир. Шу ўринда савол туғилади – улар Қорабоғда нима қилмоқда?

Президент Азербайджана Ильхам Алиев
Официальный сайт президента Азербайджана

Озарбайжоннинг халқаро ҳамжамият томонидан тан олинган ҳудудларида 30 йилдан буён Арманистон оккупацион кучлари турибди. Буни ҳеч нарса билан оқлаб бўлмайди: на халқаро ҳуқуқ нормалари ва на оддий инсоний ахлоқ билан.

Шунинг учун ҳам бизнинг аскарлар ўз ерини халос қилиш йўлида қурбон бўлмоқда Арманистон аскарлари эса – оккупация қилинган ҳудудларни сақлаб  қолиш учун қурбон бўлмоқда.

Тарихдаги ўрин ҳақида гапирганда – мен бу ҳақида ҳеч қачон ўйламаганман. Ҳозир менинг асосий вазифам – халқ менга билдирган ишончини оқлаш, Озарбайжон ҳудудий яхлитлигини тиклаш, мамлакатни ривожлантириш йўлидан олиб бориш. Менинг тарихдаги ўрнимни эса келажакда халқнинг ўзи белгилайди.  

Пашинян: Бу қандайдир шахсий амбициялар масласи эмас. Менинг ниятим ушбу жараён якунида Қорабоғ Муаммоси якуний ҳал бўлса. Компромисс асосида. Биз барча учун тўғри келадиган ечимни топсак – Арманистон учун ҳам, Тоғли Қорабоғ учун ҳам Озарбайжон учун ҳам. Бу якуний ечим бўларди.

- Мен барча саволларимни бериб бўлдим. Бирор нима қўшимча қилмоқчи бўлсангиз марҳамат.

Алиев: Ушбу имконият учун раҳмат, Россиянинг кўп миллионли аудиториясига ўз сўзларимни етказмоқчиман. Мен улар ушбу можарода Озарбайжон позициясини яхшироқ тушунишларини истайман, чунки баъзи ҳолларда турли фикрларни эшитиш мумкин.

Мен фактларга асосланиб, бу ерда нима бўлаётганини тушунтириб бермоқчиман. 19 аср бошида Қорабоғ ва Шуши хони Иброҳим Халил Россия билан генерал ЦиЦианов номидан шартнома тузган. Унга кўра Қорабоғ хонлиги Россия таркибига кирган. Ушбу шартнома Кюрекчай шартномаси деб номланади ва уни интернетдан топса бўлади. Ушбу шартномада Қорабоғда арманлар яшаши ҳақида бирор сўз айтилмаган.

Арманларнинг ушбу ҳудудга кўчиб ўтиши 1813 ва 1828 йиллардаги рус-форс урушларидан сўнг содир бўлган. Ушбу урушдан сўнг арманлар Қорабоққа оммавий кўчиб ўтишни бошлаган. Бу Қорабоғ тарихий кимга тегишли экани ҳақида.  

1918 йилда Россия Империяси тугатилганидан сўнг Озарбайжон Республикаси ташкил қилинган. Озарбайжон ташкил қилинганидан сўнг у Ереван шаҳрини Арманистонга пойтахт қилиб берган. БУ ҳам тарихий факт. 1921 йилда эса Тоғли Қорабоғ ҳудудини Озарбайжон таркибида қолдириш ҳақида қарор қабул қилган. Булар тарихий фактлар.

Собиқ Иттифоқ тарқалиши арафасида қандай воқеалар содир бўлганини кўпчиллик яхши билади деб ўйлайман. Ахир СССР тарқалишида ҳам Тоғли  Қорабоғдаги сепаратизм - бу улкан замбарак “тепкисининг босилиши” бўлган эди.

Ахир ўша вақтларда ҳам кимдир митинглар ташкил қилган, кимдир ўша воқеалар ортида турган эди. Ҳозир кўпчиллик буни унутиб қўйган.

Мен кўпинча Пашинян - бу Сорос маҳсулоти дейман. Сорос анчадан бери шахс эмас тушунчага айланган. Буюк давлатни йўқ қилиш учун унинг ичига миллатчилик, халқларнинг бир-бирига душманлик ва сепаратизм уруғларини экишди. Оқибатда шундай бўлди ҳам.

Озарбайжон ва Россияни кўп йиллик дўстлик ришталари боғлаб турибди. Ҳеч қандай куч бунга таъсир қилмаслигига мен ишонаман. Бугун биз турли кучлар бунга таъсир қилишга уринаётганининг гувоҳи бўлмоқдамиз. Лекин Россия ва Озарбайжон раҳбариятининг оқилона ва изчил сиёсати туфайли биз орқага кетиш ўрнига олдинга қараб юрмоқдамиз.

Пашинян: Албатта. Биринчи саволингизга жавоб берган вақтимда, ушбу жараёнда Туркия ўз олдига қўяётган мақсадларга эътиборингизни қаратдим. 20 аср бошидаги маълум воқеалардан сўнг. Туркия Жанубий Кавказ ҳудудига қайтишни ва “арманлар геноциди” сиёсатини давом эттиришни орзу қилмоқда.  

Жанубий Кавказ арманлари – бу Туркиянинг шимол томон кенгайиши йўлида қолган ягона тўсиқдир. Бу Туркиянинг империя сиёсатининг давомидир. Менинг бунга ишончим комил.

Бугунги кунда Жанубий Кавказда содир бўлаётган воқеаларни Туркиянинг Ўрта-ер денгизи, Ливия, Сурия, ва Ироқдаги сиёсати доирасида қабул қилиш керак. Ҳозир бу ерда бўлаётган воқеалар Тоғли Қорабоғ маҳаллий можароси доирасидан чиқди. Туркия Жанубий Кавказни янгидан бўлмоқчи ва ундан кейинчалик Шимол ва Жануб-шарқ томон янада кенгайиш мақсадида фойдаланмоқчи.

Мен ўйлашимча бу ерда кўп  мамлакатларнинг миллий манфаатлари бор, жумладан Россия Федерациясининг ҳам.

Мен яқинда Чеченистон ва Доғистонда пайдо бўлган жангариларни бекорга айтмадим. Сурия жангарилари у ерда қандай пайдо бўлишди? Менинг ишончим комил – улар Қорабоғ можароси ҳудудидан келган.

Шу ўринда савол туғилади. Шимолий Кавказда нотинчлик уйғотиш ҳаракатлари бежизга бўлаяптими? Балким бу Россия эътиборини Тоғли Қорабоғдан четга тортиш учун атайлаб қилинаётгандир?

1263

"Русларнинг нозик жойига урамиз": НАТО нимани режалаштирган

1826
(Янгиланган 21:30 22.01.2021)
Ҳарбий контингентни ошириш, армия инфратузилмаси қурилиши ва халқаро миқёсда янада жипслашиш - 2021 йилда НAТО Россия ғарбий чегараларига босимни кучайтиради.

ТОШКЕНТ, 22 янв — Sputnik, Андрей Коц. Ҳарбий контингентни кўпайтириш, армия инфратузилмасининг қурилиши ва халқаро миқёсда янада жипслашиш - 2021 йилда НAТО Россиянинг ғарбий чегараларига босимни кучайтиради. Май-июнь ойларида альянс совуқ уруш давридан буён энг йирик Defender Europe 2021 манёврларини ўтказади. Бунга жавобан Россия ва Беларусь кўламдорлиги жиҳатдан қолишмайдиган "Ғарб-2021" ҳамкорликдаги машғулотларни сентябр ойида ўтказишни режалаштирган. Буларнинг барчаси нима билан тугаши мумкинлиги ҳақида — РИА Новости материалида ўқинг.

Жанг майдони — Европа

Defender Europe 2021да, аввалгидек, Шарқий Европа ва Болтиқбўйида мудофаа ва ҳужум ҳаракатлари машқ қилинади. Машғулотлар афсонасига кўра, НАТО қўшинларига Калининград вилоятига штурм уюштириш, Россия ғарбий вилоятларини блоклашга, шунингдек, "русларнинг ёппасига ҳужумини" қайтаришга тўғри келади. Ўтган йилгилардан фарқли равишда, 2021-йилда алоҳида эътибор Шарқий эмас, балки Жанубий Европага қаратилади. Манёврлар Черногория, Косово ва Албанияда режалаштирилган. Болгария ва Руминияда Ҳаводан ҳужумга қарши машғулотлар ўтказилади ва "ер - ер" синфидаги ракеталардан ўт очиш амалга оширилади. Венгрия эса бошланаётган "урушнинг" орқа томони сифатида хизмат қилади.

Aмерикаликлар Европага кучларнинг асосий қисмини кўчиради, жумладан 1-отлиқлар ва 82-ҳаво-десант дивизиялари бўлинмаларини. Aтлантика океанидан юзлаб турли мақсадлар учун мўлжалланган ҳарбий техникалар олиб ўтилади. Бундан ташқари, Флорида штатидан 53-пиёда бригадаси етказиб берилади. Машғулотлардан сўнг америкаликлар баъзи қуролларни яна Европада "унутиб қўйишлари" ҳам истисно эмас, бу биринчи бор содир бўлмаяпти, ахир. Мутахассислар фикрига кўра, шу тариқа Пентагон йилдан-йилга минтақадаги ҳужум имкониятларини ошириб бормоқда.

Defender Europe 2021га жавобан Россия ва Беларусь сентябр ойида "Ғарб-2021" манёврларини ўтказади. Душанба куни Беларусь Мудофаа вазири Виктор Хренин маълум қилганидек, "қўшма машқлар юқори даражадаги шаҳарлашган шароитда бирлаштирилган ҳужум бўлинмалари томонидан қўшма ҳаракатларнинг янги усулларини синовдан ўтказиш"га, шунингдек, "янги ва модернизация қилинган қурол ва техника намуналари самарадорлигини баҳолаш"га имкон беради.

Минскда, стратегик манёвралар "кучли иттифоқчилик муносабатлари ва Беларусь ва Россиянинг мудофаа идораларининг Иттифоқ давлат ҳарбий хавфсизлигини таъминлаш бўйича қарашлари бирлигини" акс эттиришини қайд этишди.

Кучни кўз-кўз қилиш

Иккала томон ҳам маневралар бирон бир давлатга ёки ҳарбий блокга қарши йўналтирилмагани тўғрисидаги одатдаги дипломатик иборалардан фойдаланмадилар. НAТО кучлари томонидан Калининградга ҳужум саҳнасини машқ қилиш ва рус ҳарбий хизматчиларининг шаҳарда кечадиган жангларга тайёрланишлари, ким кимга қарши жанг қилишини аниқ намоён этиб турибди. Aлбатта, кенг кўламли қуролли тўқнашув эҳтимоли жуда кичик, аммо реал.

Мутахассислар фикрига кўра, НАТОнинг 2021 йилдаги ҳаракатлари АҚШдаги ҳукумат алмашувига бевосита таъсир кўрсатади. Дональд Трамп президентлигининг тўрт йилида Шимолий атлантика блоки бирлиги сезиларли кучсизланди. Оқ уй эгаси биринчи галда америка манфаатларини кўзлашини яширмас, ва ҳатто альянсдан чиқиш имконияти борлигини ҳам истисно этмасди. Бундай оҳанг Европада кучли ташвишни келтириб чиқарди, яна бир бор ЕИ армияси ҳақидаги масала кўтарилди. Янги президент, кўриниб турибдики, ҳаммасини тўғрилашга ҳаракат қилади.

"Россия ва НАТО ўртасидаги муносабатлар бу йил ёмонлашиб боради, — деб ҳисоблайди Геосиёсий масалалар Академиясининг биринчи вице-президенти Константин Сивков. — Байден альянсни қайта тикламоқчи ва сафарбар шай ҳолатга келтирмоқчи. Бунинг учун эса ташқи душман керак. Хитой жуда узоқ бўлгани учун, Россия бу рольга ҳаммадан яхши мос келади. Вашингтонга ташқи душман образи америка жамиятини жипслаштириш учун ҳам керак".

Пул ишлаш

Бироқ, мутахассисларнинг фикрича, аслида НAТОнинг Россияга қарши аниқ тажовузкор режалари йўқ. Aмерикаликлар учун альянснинг кейинги кенгайтирилиши - бу пул ишлашнинг ва Европани ўзига янада кучлироқ боғлашнинг усулидир. Вашингтон Трампгача бўлган даврга қайтади ва Кўхна дунё ишларига аралашувни кучайтиради.

"Мени наздимда, 2021-йилда НАТО ҳарбий ташкилотдан аллақандай глобал корпорацияга айланаётганини намойиш этади, — дея тушунтиради америкачи-сиёсатшунос Сергей Судаков. — Альянснинг муҳим масаласи аввалгидек ҳамон долзарб — бу молиялаштириш. Мусиқани пулини тўлаган буюради. Бюджетнинг учдан икки қисмини АҚШ таъминлайди, ва бу ҳеч кимга сир эмас. Биз ҳаражатлар уч миллион доллардан ошиб тушганини яхши биламиз. Ва энг аввало - Вашингтон туфайли. Европа давлатлари АҚШдан поставкаларга умид қилишади - ҳатто сухой паёкларгача. Буни американинг улкан мудофаа бюджети қўллаб-қувватлайди — НАТО манфаатларида ҳаракат қиладиган корпорациялар жуда улкае миқдорда даромад кўришади".

Эксперт Шимолий Aтлантика альянсининг бугунги фаолиятини бир чўнтакдан бошқасига пул ўтказишга қиёслади. Вашингтон НAТОга пул ажратади, иттифоқчилар бу маблағларга Aмерика техникаси ва қуролларини сотиб олиш учун фойдаланади ва шу билан доира ёпилади.

Байден давридаги AҚШ Европа учун ҳарбий маҳсулотлар учун асосий бозорлардан бири бўлиб қолади. Демак, океан ортидан Россияга қарши риторика кучайишини кутишимиз керак. Aммо аксарият мутахассислар шунга аминки: Вашингтон ва Брюссел дунёда қудрати бўйича иккинчи ўринда турадиган армия кучини синаб кўришга журъат этолмаса керак.

1826
Медработник демонстрирует вакцину ЭпиВакКорона в процедурном кабинете

"ЭпиВакКорона"дан нимани кутса бўлади. COVID-19га қарши пептидли вакцина ҳақида

391
(Янгиланган 19:06 22.01.2021)
Ҳозирда вакцина 3 мингдан зиёд кўнгиллиларда синовдан ўтказилмоқда. Хабар беришларича, унинг салбий таъсирлари жуда кам, шу боис, вакцина, катта ёшдаги инсонларга ҳам тўғри келади. У ҳақда нималарни билиш лозим, кимлар вакцина билан эмланмоқчи - РИА Новости материалида.

ТОШКЕНТ, 22 янв — Sputnik, Татьяна Пичугина. "ЭпиВакКорона"нинг иммунологик самарадорлиги юз фоиз, дея таъкидлашмоыда Новосибирскдаги "Вектор" марказида. Бу - COVID-19 қўзғатувчиси - SARS-CoV-2нинг оқсил-тиканли майда фрагментларидан иборат синтетик препаратдир. Ҳозирда вакцинани уч мингдан зиёд кўнгиллиларда синовдан ўтказишмоқда. Шу билан бирга у фуқаролик оборотига киритилган. Хабар беришларича, унинг салбий таъсирлари жуда кам, шу боис, вакцина, катта ёшдаги инсонларга ҳам тўғри келади. У ҳақда нималарни билиш лозим, кимлар бу вакцина билан эмланмоқчи - РИА Новости материалида ўқинг.

"ЭпиВакКорона"нинг таркиби нимадан иборат?

SARS-CoV-2 коронавирусининг учта қисқа ташувчи-оқсилга уланган оқсил-тиконли фрагментларидан. Ушбу фрагментларни пептидлар деб аташади, шу туфайли вакцина ҳам пептидли-вакцина номини олган. Оқсил-ташувчи коронавирус РНКасини ўраб олган нуклеокапсидли оқсилни ўз ичига олган. Иммун жавобни кучайтирувчи модда — адъювант сифатида — алюмин гидроксиди ўртага чиқади. Шунингдек, ёрдамчи бирикмалар ва сув ҳам бор. Барча таркибий элементлар синтетикдир.

Вакцина таркибига қандай пептидлар кирган?

РИА Новостига "Вектор" давлат илмий марказида хабар беришларича, вакцина пептидлари энг аввало В-ҳужацрали эпитопларни ўз ичига олган, Т-хелперли эпитоплар манбаси сифатида оқсил-ташувчи хизмат қилади. Бу нимани англатишини тушунтирамиз.

SARS-CoV-2 бу - нуклеокапсид - қобиққа ўралган РНК молекуласи кўринишига эга. Буларнинг барчаси ташқи томондан корона сингари йирик оқсил-тиконлар билан безатилган липид халтачасининг ичида жойлашган. Коронавирус ҳақида шу туфайли ҳам гапирилади.

Оқсил-тиконлар вирус бўлакчасига инсон ҳужайрасига ёпишиб олишга ва ичкарига киришга ёрдам беради. Кўпсонли тадқиқотларда, ушбу тиконлар организмда энг кўп иммун жавобни чақириши ўз исботини топган. Биологлар атамасида оқсил-тинкон - бу антигендир.

Ушбу оқсил молекуласи жуда йирик бўлиб, уларда алоҳида участкалар - эпитоплар мавжуд. Иммун тизим ҳужайралари уларни танийди ва инфекцияга қарши кураш механизмини фаоллаштиради.

"В-эпитоплар ва Т-эпитоплар мавжуд. Биринчилари антиген детерминантлар деб аталади. Бу антитаначалар билан боғланувчи антиген молекулалар участкаларидир. Аммо бу участкалар даставвал В-лимфоцитлар рецепторлари билан боғланади ва уларни антитаначаларни ишлаб чиқаришга қодир бўлган плазма ҳужайраларга айлантириш жараёнини ишга туширади", - деб ҳикоя қилади профессор Екатерина Колесанова, В.Н.Орехович номидаги биотиббий кимё ИТИ пептидли инженерия лабораторияси раҳбари.

Аммо ҳаммаси ҳам бу қадар оддий эмас. Антиген пуфак-эндосома таркибида В-лимфоцит ичига кириб, у ерда қисқа фрагментларга ажралади. Эндосомалар билан иккинчи синф гистомослик бош комплексини ташкил қилувчи оқсиллар боғланади. "Бу оқсиллар антигеннинг айрим фрагментларини ушлайди, улар хўжайин-организми оқсиллари фрагментларига ўхшамайдиган, одатда узунлиги 14-20 аминокислота қолдиқлари кўринишида бўлади. Ўзимизники-бегонага ажратиш жараёни шу ҳолатда рўй беради", - деб давом этади эксперт.

Сўнгра гистомослик бош комплекси оқсиллари антиген фрагментлари билан биргаликда В-лимфоцитлар сатҳида пайдо бўлади. Ва бу ерда уларни махсус иммун ёрдамчи-ҳужайралар Т-хелперлар таниб олади. Улар В-лимфоцитлар билан боғланади ва уларни фаоллаштиради. "Вакцина антитаначалар ишлаб чиқилишини чақириши учун, унда антиген қўзғатувчининг В- сингари, Т-хелпер эпитоплари бўлиши керак", - дея қайд этади профессор Колесанова.

Вакцина қандай ишлайди?

Эмлаш натижасила оқсил-ташувчи барча учта пептидни инсон В-лимфоцитига етказиб беради. Улар В-лифоцитни фаоллаштиради ва ҳимоя антитаначалари - иммуноглобулинлар ишлаб чиқила бошлайди. Ҳар бир В-эпитоп ноёб иммуноглобулин синтези учун жавоб беради. Биринчи галда M (IgM) синфидаги антитаначалар ҳосил бўлади, кейинроқ - IgG синфидаги, аммо охиргилари қонда энг узоқ қолиш ва иммунитет борлигини далиллаш хусусиятига эга.

"Вектор"да эмлаш туфайли пайдо бўладиган антитаначалар коронавирус оқсил-тиконига ўхшашлигини тасдиқлашмоқда. Иммунлашган кўнгиллилардан олинган қон зардоблари вирусни йўқ қилувчи фаолликни намоён этмоқда. Бу эса, антитаначалар коронавирусни нафақат таниш, балки уни йўқ қилишга қодирлигини англатади.

"ЭпиВакКорона" таркибидаги коронавирусми ёки қандайдир бошқа вирус?

У ерда ҳеч қандай вирус ёки уларнинг қисмлари йўқ. У аденовирусли "Спутника V" вакцинасидан шуниси билан фарқ қилади. "ЭпиВакКорона"да РНК, ДНК, ҳеч қандай тирик компонентлар, консервантлар ва антибиотиклар ҳам йўқ. Таркиби Роспотребнадзор сайтида, шунингдек, интернетда жойлаштирилган вакцина кўрсатмасида батафсил ёзилган.

"ЭпиВакКорона"да коронавирус оқсилларига ўхшаш оқсиллар фрагментлари - пептидлар мавжуд. Уларни сунъий равишда синтезлашган ва ташувчи-оқсилга улашган. "Вектор" томонидан рўйхатга олинган RU2738081 патентга мувофиқ, уни синтезлашга ичак таёқчаси ёрдам беради.

Эмлаш қандай амалга оширилади?

Вакцина суспензия кўринишида чиқарилади ва шприц ёрдамида елка мушакларига киритилади. Пептидли препаратлар тезкор ва кучли иммунитет жавобини ҳосил қилмайди, шу боис, "ЭпиВакКорона"ни икки марта 21 кунлик орқалиқ билан тенг дозаларда киритишади.

Салбий таъсирлари қандай?

I-II фаза синовларида қатнашган кўнгиллилар укол жойида тез ўтиб кетувчи камроқ оғриқ бўлгани ҳақида айтишган. Бошқа салбий таъсирлар кузатилмаган.

Рўйхатдан олингандан кейинги синовлар (III фаза) иштирокчилари томонидан ташкил этилган #ЭпиВакКорона норасмий Telegram-каналида оз миқдордаги салбий ҳолатлар ҳақида айтилади: булар ноқулайлик, укол қўйилган жойнинг бир сутка давомида қизариб туриши, елкадаги кучли оғриқ. Юқори ҳарорат, кучли тана оғриғи ҳеч кимда кузатилмаган, ёки бу оғриқлар ва эмлаш ўртасидаги боғлиқлик тасдиқланмаган.

"ЭпиВакКорона" самарадорлиги қандай?

"Иммунологик ва профилактик самарадорлик бор. Биринчиси - бу ўзига хос антитаначаларнинг ишлаб чиқилиши. I-II фаза клиник синовлари якунига кўра, ўзига хос антитаначалар барча кўнгиллиларда ҳосил бўлган. Профилактик самарадорлик — бу эмланганларнинг касалликдан ҳимоясидир. Вакцина рўйхатдан олингандан кейинги клиник синовлар устидан тадқиқотлар давом этмоқда, маълумотлар февралда чоп этилади", — дея изоҳ беради Роспотребнадзор матбуот-хизмати.

I-II фаза клиник тадқиқотлари ҳали якунланмаган, дея аниқлик киритишди "Вектор" ДММда. Фақатгина оралиқ натижалари бор.

Ҳозирда плацебо гуруҳи билан иккиламчи кўр-кўрона рандомизирлашган тадқиқот ўтказилмоқда. Одамларни тасодифий тарзда гуруҳларга бўлишмоқда. Ким вакцина оляпти, ким — физэритма - на кўнгиллилар, на шифокорлар билади. Уч минг нафар иштирокчидан 2897таси вакцина қилинди, чорак қисми плацебо олган. Синовлар энг сўнгги кўнгилли эмлангандан сўнг 180 кундан кейин якунланади.

Бир вақтнинг ўзида ёши 60дан катта 150 кўнгиллиларда синовлар ўтказилмоқда. Бу гуруҳ бўйича дастлабки маълумотлар феврал ойида эълон қилинади.

Коронавирусга қарши пептидли вакцинани яна ким ишлаб чиқади?

Пептидли вакциналар бутун дунёда тажриба босқичида турибди. Уларни ишлаб чиқиш ва текшириш жуда машаққатли, шу боис, улар мРНК, векторли ва инактивирланган/ўлдирилган вакциналардан ортда қолмоқда. Россия бу масалага ўз кучи билан ечим топиш учун етарлича ресурс ва малакали кадрларга эга.

БССТ рўйхатида 19 январь ҳолатига, "ЭпиВакКорона"дан ташқари, — яна иккита пептидли номзод-вакциналар бор.

Уларни одамларда синашмоқда.

391
Мавзу:
COVID-19 умумжаҳон пандемияси

Товарларнинг нархларини чет-эл валюталарига боғлаш мумкин бўлди

370
“Валютани тартибга солиш тўғрисида”ги қонунга киритилган қўшимчаларга кўра, эндиликда товарларнинг нархлари чет-эл валюталари ва шартли бирликларига боғланиши мумкин.

ТОШКЕНТ, 24 янв — Sputnik. 22 январь куни қабул қилинган қонун билан “Валютани тартибга солиш тўғрисида"ги қонунга қўшимчалар киритилди.

Унга мувофиқ, Ўзбекистонда реализация қилинадиган товарлар (ишлар, хизматлар) нархлари чет эл валюталарига ва шартли бирликларга боғланиши мумкин. Бу тартиб фақат президент қарорлари асосида давлат-хусусий шериклик тўғрисидаги битимлар ва Ҳукумат орқали жалб этилган чет эл инвестициялари лойиҳаларига тааллуқли. Бунга қадар мазкур тартиб мавжуд эмас эди.

Концессиялар билан боғлиқ муносабатлар “Давлат-хусусий шериклик тўғрисида”ги қонунда ўз аксини топмоқда.

Концессия лойиҳаларини рўёбга чиқариш ДХШ лойиҳалари учун белгиланган тартибда амалга оширилади.

Эндиликда фақатгина қиймати 1 млн доллардан ортиқ лойиҳаларининг тендер ҳужжатлари ва ДХШ тўғрисидаги битимларнинг лойиҳалари келишилади.

Киритилган қўшимчалар билан маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органларининг давлат-хусусий шериклик соҳасидаги ваколатлари белгиланди.

Давлат-хусусий шериклик лойиҳаларига оид маълумотларнинг эълон қилинадиган қисми аниқлаштирилди.

Хусусан, бунда расмий веб-сайтларга лойиҳа тарафлари, фаолият йўналиши, жойлашган ери, лойиҳа муддати ва умумий қиймати, товарлар, давлат томонидан қўллаб-қувватлаш ҳажми ва турларига оид маълумотлар жойланади.

370