Джо Байден

Байден даври: Марказий Осиё АҚШнинг янги президентидан нимани кутиши керак

809
(Янгиланган 12:31 10.11.2020)
АҚШда демократларнинг ҳокимият тепасига келиши Марказий Осиё давлатлари учун ҳам янги имкониятлар, ҳам хавфларни келтириб чиқаради. Бироқ, хатарлар кўпроқ, деб ҳисоблайди РФ Молия университети сиёсий фанлар кафедраси доценти Геворг Мирзаян.

АҚШ ўқитади

Агар АҚШнинг амалдаги президенти Дональд Трамп кичик мўъжиза кўрсатмаса ва президентлик сайловлари натижалари сохталаштирилганлигини исботламаса, у ҳолда январь ойида Оқ уйни тарк этишга мажбур бўлади. Уни ўрнини собиқ вице-президент, 20 январдан бошлаб - амалдаги президент Жозеф Байден эгаллайди.

Трампнинг мўъжизасига озгина одамлар ишонмоқда, шунинг учун жаҳон ОАВлари ва сиёсатшунослар янги демократик администрация уларнинг мамлакатларига нима олиб келиши борасида фараз қилишни бошладилар. Шимолий Америка давлати раҳбарининг бўлажак жамоаси ҳали шаклланмаганига қарамай (мудофаа вазири, давлат котиби, миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси йўқ), Оқ уй администрациясининг Марказий Осиёга нисбатан бўлажак сиёсатининг қатор жиҳатларини аниқлаш мумкин.

Биринчидан, ҳуқуқни ҳимоя қилиш. Эслатиб ўтамиз, ҳокимиятга шунчаки демократлар эмас, балки чап-либерал демократлар келди. Ўз қадриятларини ернинг барча бурчакларига етказиш ниятида бўлган мафкуравий жиҳатдан ўқланган сиёсатчилар.

Бу шуни англатадики, Вашингтоннинг Марказий Осиё давлатлари ички ишларига янада фаол ва тажовузкор аралашувини кутиш керак. Бу давлатларнинг барчаси ҳозирги пайтда босимга нисбатан озми-кўпми заиф.

Қозоғистонда ҳокимият транзити ҳануз тўлиқ якунланмаган. Тожикистонда прогноз қилинмоқда. Қирғизистонда бу доим кетмоқда (плюс у ерда кўплаб америка нодавлат ташкилотлари фаолият кўрсатади). Ўзбекистонда транзит ўтди, аммо энди Тошкент таркибий иқтисодий ислоҳотларни амалга оширишга ҳаракат қилмоқда - ва америкалик шериклар иқтисодий ўзгаришлар билан сиёсий ўзгаришлар ҳам ёнма-ён юриши керак, деб айтиши мумкин.

Бундан ташқари, америкаликлар АҚШнинг демократик элитаси бу қадриятларни ўз қўллари билан обрўсизлантирганидан асло хижолат тортмайдилар. Ўша пайтда у Black Lives Matter ҳаракатининг талончи ва безориларини қўллаб-қувватлаган, шунингдек, ўз ҳаракатлари билан Америка сайловларида овозларни ҳисоблашнинг ҳаққонийлиги бўйича саволлар туғдирган. Сайловлари кўплаб саволларни келтириб чиқарган давлат бошқаларга келгуси президент лавозимига кимни ва қандай сайлашни ўргатиши мумкинми?

АҚШ тийиб турмоқда

Бошқа жиҳатлар Марказий Осиёда йирик жаҳон державалари - Хитой, Россия, Туркия ҳаракатлари билан боғлиқ. Байден жамоаси барчага нисбатан сиёсатни ўзгартирмоқчи - ва бу ўзгариш нима бўлганда ҳам бутун Марказий Осиё минтақасига таъсир қилади.

Шундай қилиб, Қўшма Штатлар, эҳтимол, Хитой билан муносабатлардаги зиддият даражасини пасайтиради ёки (чунки Вашингтонда Хитойга қарши консенсус мавжуд), уни янада маданиятли оқимга айлантиради: савдо урушларини тўхтатиш ва бундай очиқ қарама-қаршилик олиб келадиган тўқнашувларнинг олдини олиш. Қўшма Штатлар билан алоқалари ҳисобига ҳаддан ташқари хитойча таъсирни мувозанатлаштирмоқчи бўлган минтақадаги давлатлар учун бу ёмон янгилик.

Россияга келсак, бу бошқа гап. Байден Москвани "душман" деб атади, ҳақиқий санкциялар ва тийиб туриш нима эканлигини кўрсатмоқчи. АҚШ Россияга қарши сиёсатини бутун собиқ иттифоқ ҳудудида кучайтирмоқда – нафақат унинг Европа ёки Кавказ қисмида, балки Марказий Осиёда ҳам. Америка нодавлат нотижорат ташкилотларидан фойдаланган ҳолда (Байден, Трампдан фарқли ўлароқ "юмшоқ куч" воситаларига кўпроқ эътибор қаратади), АҚШ Россиянинг минтақадаги мудофаа ва иқтисодий иттифоқларини йўқ қилишга, маҳаллий ёшлар билан ишлашга ва уларни Россияга нисбатан душманлик ёки ҳатто нафрат руҳида тарбиялашга ҳаракат қилади.

Бу нафақат Россия учун, балки Марказий Осиё давлатлари учун ҳам муаммо бўлиб, чунки улар жўғрофик жиҳатдан Москва билан текис жойда жанжаллашиб қолишга йўл қўймайди.

АҚШ таъсир қилади

Ниҳоят, Байденнинг ғалабаси минтақада Туркиянинг таъсирини камайтириши мумкин. Мухолифатдаги Туркия Республикачилар партиясининг етакчиси Камол Қиличдароғлунинг собиқ вице-президентни президентлик сайловидаги ғалабаси билан табриклаш учун шу қадар шошилгани бежиз эмас - экспертлар Вашингтон ва Туркия президенти Ражаб Эрдоған ўртасидаги муносабатларнинг жиддий ёмонлашишини кутмоқда.

Демократлар, чамаси, Анқарадаги режимни ўзгартириш учун ҳаракат қиладилар (Обама даврида бўлгани каби) ва улар Эрдоғаннинг обрўсини туширишнинг энг самарали усулини жуда яхши билишади - бу ташқи сиёсий ғалабалар ва "Турк дунёси" лойиҳасини амалга ошириш бўйича қадамлар ҳисобига ички сиёсий очколарни қўлга киритишга йўл қўймаслик.

Шунинг учун ҳам, эҳтимол, Вашингтон Туркияга қарши алянсларни қуришга киришади (унга Марказий Осиё давлатлари етакчилари, биринчи навбатда Қозоғистон таклиф қилинади), шунингдек, Анкаранинг юмшоқ кучи инструментлари бузилади, уларнинг ёрдами билан турклар Каспий денгизидан Хитой чегарасигача бўлган жойни назорат қилишга ҳаракат қилмоқдалар.

Марказий Осиёнинг ўзи учун бундай Туркияга қарши сиёсат фойдалими? Бир томондан, йўқ, чунки минтақа Россия ва Хитой таъсирини мувозанатлаш учун потенциал учинчи мувозанатчини йўқотмоқда.

Аммо, бошқа томондан, бундай мувозанатчи учун текинга керак эмас - Эрдоғаннинг глобал амбицияларини илгари суриш бўйича Туркиянинг ташқи сиёсий стратегияси жуда тажовузкор. Анқарага қизиқ бўлган минтақаларда бошқа мамлакатлар билан модус вивенди (қандайдир қарама-қарши томонларнинг биргаликда яшаш имконияти – таҳр.)ни топиш турклар учун қийин. Рақобат ва зиддият дарҳол бошланади, бу Туркияни қабул қилувчи давлат учун ҳалокатли бўлиши мумкин.

Муаллиф фикри таҳририят нуқтаи назаридан фарқ қилиш мумкин.

809
Трубоукладочное судно Солитэр

“Шимолий оқим 2” учун ҳал қилувчи жанг бошланди

23
(Янгиланган 19:47 26.11.2020)
Вашингтон Европа компанияларига қўнғироқ қилиб, вақт борида лойиҳадан чиқиб олинглар, янги йилдан сўнг санкция остида қоласизлар. Бу лойиҳа барибир амалга ошмайди, деб шантаж қилмоқда.

ТОШКЕНТ, 26 ноя — Sputnik, Наталья Дембинская. Байден ҳали ОҚ уйга келмасдан туриб, америка раҳбарияти “Шимолий оқим – 2” лойиҳасида иштирок этаётган Европа компанияларига қўнғироқ қила бошлади. Улар компанияларни 2021 йилнинг январида кучга кирадиган АҚШ санкциялар ҳақида огоҳлантириб, шунга қадар лойиҳадан чиқишни талаб қилишмоқда.

Немислан бундан жуда норози: улар ушбу санкцияларни шу вақтгача қўлланилган санкциялар орасида энг қаттиққўли деб аташди. Уларни бугунга қадар ушбу газ қувурига ўта салбий муносабатда бўлган демократ – Жо Байден амалга ошириши керак. Янги АҚШ президенти “Шимолий оқим-2”ни тўхтатиб қола оладими?

Дастлабки безовталик

Январда Трамп томонидан имзоланган ҳужжатлар кучга кириши керак. Унга кўра, Россия газқувури лойиҳасига бир миллион доллардан ортиқ сармоя киритган компаниялар санкциялар остига тушади. Ушбу чеклов логистика билан шуғулланувчи компанияларга ҳам тегишли бўлади.

“Газпром” таъкидлашига кўра “Шимолий оқим-2” санкциялар эълон қилинишидан олдин сармояларни олган эди. Александр Медведев айтишига кўра Engie, OMV, Shell, Uniper ва Wintershall компаниялари сармояларни киритиб бўлган ва маблағлар керакли мақсадларга йўналтирилган. Германиянинг ВUniper компанияси эса хавфсиз ёнилғи етказиб бериш тизими учун лойиҳанинг аҳамиятини ҳисобга олган ҳолда, уни қўллаб-қувватлашини эълон қилди.

Вашингтон бўлса жон-жаҳди билан уни тўхтатиб қолишга ҳаракат қилмоқда. Германиянинг энг йирик ОАВи DPA Оқ уйдаги манбаага асосан хабар қилишига кўра, америкаликлар лойиҳа иштирокчилиарига “огоҳлантириш” мақсадида қўнғироқ қилишни бошлаган. 

“АҚШ Европа компанияларига қарши санкциялар киритишни истамайди. Биз уларни огоҳлантириш учун қўнғироқ қилиб лойиҳалан чиқиш учун вақт бераяпмиз. Бу қувур ишга тушмайди” – дейишмоқда америкаликлар.

Бундай тактика АҚШ учун одатга айланган. Биринчи санкциялар киритилиши биланоқ Швейцариянинг Allseas қувур ётқизувчи кемали лойиҳани тарк этган эди. Лекин Россиянинг ўз қувур ётқизувчи кемалари бўлгани сабабли айни дамда қурилиш деярли тугатилган.

Германия эса АҚШ пўписаларини умуман тушунишмаяпти. “Ахир иттифоқчилар орасида бундай ёндашув мутлақ бўлмаслиги керак. <…> АҚШ ўз ҳудудидан ташқарида қўллаётган санкциялари – бу йўл қўйиб бўлмайдиган даражада халқаро ҳуқуққа аралашиш демакдир”, - деди Германия шарқий иқтисодиёт қўмитаси раҳбари Оливер Хермес.

Немислар саросимада

Вашингтондан қилинган қўнғироқлар немислар хавотирини янада кучайтирди: Ҳукумат алмашганидан сўнг ҳам АҚШ муносабатининг ўзгаришига умид қилишнинг фойдаси йўқ. Яқин ойлар ичида Байден “санкцияларни янада кучайтиришни режалаштирмоқда”. Бу дегани Германия 3 миллиард евро сармоя киритган “Шимолий оқим-2” лойиҳаси - муталқ гўрга кўмилади дегани”, - деб ёзади Bild нашри.

АҚШ ҳатто лойиҳада иштирок этган сертификат берувчи ва суғурта компанияларини ҳам жазолаш истаги айниқса таажубли. Байден деярли тайёр бўлган “Шимолий оқим-2” лойиҳасини йўқ қилишга тайёр, деб ёзади нашр.

Янги санкциялар Конгресс томонидан маъқулланган ва 2021 йил давлат бюджетига ҳам киритилган. Олдинги санкцияларни, ҳеч ким, албатта бекор қилмайди.

“Натижада суғурта компаниялари қувурни қуриб битказишда кўрилган зарарни қоплай олмайди, сертификатловчи корхоналар эса – ишга туширишдан олдин қувурнинг ишончлилигини текшира олмайди. Трамп бунга улгурмаса, Байден буни амалга оширади”, - деб ҳисоблайди мустақил саноат эксперти ва иқтисодчи Леонид Хазанов.

Дастлаб ўз уйни тартибга келтириш керак

Европаликлар босими кучайиб бораётган ва Оқ уй тўғридан-тўғри шантажга ўтган бўлса-да, барча ҳам ваҳимага тушиб қолгани йўқ.

“Америка саноати Европа бозорига муҳтож. Вашингтоннинг Шимолий оқимга кўрсатаётган ушбу қаршилиги Европа Иттифоқи ёки унинг алоҳида аъзолари томонидан ҳам жавоб санкциялари киритилишига олиб келиши мумкин. Иккинчидан америкаликлар НАТО бўйича сиёсий иттифоқдошларини йўқотишлари ҳам мумкин” – дейди Хазанов.  

Яна бир нарса: Байден биринчи навбатда ички муаммоларни ҳал қилиши керак бўлади. Бунга анча вақт кетиши мумкин. Америка иқтисодининг аҳволи ҳам оғир. Иккинчи кварталда ЯИМ мисли кўрилмаган 33% га тушиб кетди. Иқтисодчилар бундай хавфли пасайиш Буюк депрессия вақтидан буён бўлмаган эди, дейишмоқда.

Янги ҳукумат келганидан сўнг, доллар босиб чиқарувчи машинкани ишга солмасдан илож йўқ  - ахир кичик ва ўрта бизнесга ёрдам учун 2,5 триллион доллар ажратиш керак. Бу эса ўз навбатида долларнинг еврога нисбатан 10% пасайишига олиб келади. Бундай вазиятда Байден маъмурияти “Шимолий оқим-2”  билан шуғулланишга вақт топиши амримаҳол.

Кўмишга ҳали эрта

Объектив ва иқтисодий факторларни ҳам ҳеч ким бекор қилгани йўқ: Россия газига талаб ҳали ҳам жуда юқори, кузда Европа газ бозорида нархлар ўсиши буни яна бир бор тасдиқлади.

“Россияда газ қазиб олиш август ойидан буёш ошиб келмоқда. Октябрда деярли 63 миллиар метр куб ёнилғи қазиб олинди. Бу сентябрдагидан 13%га кўп. Демак хорижда талаб ошмоқда", — дейди "Альпари" таҳлилий маркази раҳбари ўринбосари Наталья Мильчакова.

“Газпром” учун Байденнинг “яшил” энергетика сиёсати ҳам зарарли бўлиши мумкин. Демократлар 2035 йилгача экологик тоза энергетикага ўтиш учун 2 триллион доллар  сарфлашни режалаштиришмоқда. 2050 йилда эса улар СО2 чиқинди газлари миқдорини нольга етказмоқчи. Лекин яшил энергетика “Шимолий оқим-2” учун ҳам фойдали бўлиши мумкин. Ахир ушбу қувур орқали нафақат газ, балким водород ҳам етказиб бериш мумкин. Келажакда Европада водород ёнилғисига талаб жуда катта бўлиши мумкин.

Энг асосийси эса – АҚШ янги маъмуриятига Европа билан жанжаллашиш – умуман керак эмас. Инагурациядан сўнг Байден Европа билан бузилган муносабатларни тиклаши керак бўлади. Биринчи навбатда Германия билан- ахир усиз НАТОни мустаҳкамлашнинг имкони йўқ”, - дейди Мильчакова.

Бугунги кунда АҚШда ҳам янги президент “Шимолий оқим-2”га қарши барча санкциларни оширишига гумон қиладиганлар бор. Виргиния штати собиқ сенатори Ричард Блэк айтишига кўра, Байден бу борада ими-жимида Москва билан келишиб олиши ҳам мумкин. Яъни Вашингтон учун бирор фойда эвазига санкциялардан воз кечиши ҳам мумкин.

23

Хитой қашшоқликни фалсафа ёрдамида енгдими?

279
(Янгиланган 20:05 25.11.2020)
Яқинда Хитой ОАВлари 2020 йилда Хитойнинг энг сўнгги 9та уезди қашшоқ уездлар рўйхатдан чиқарилганини ва Хитой қашшоқликни енгганини хабар қилган эди.

Дунёда энг кўп сонли аҳолига эга бўлган ушбу мамлакат бунга қандай эришгани ҳақида Дмитрий Косырев мақоласида танишинг. 

Маълум бўлишича йил бошида қашшоқ уездлар сони 832та бўлган. Уларнинг аксарияти  Синьцзян, Сычуан ва бошқа провинцияларда жойлашган. Ушбу маълумотларни БМТ озиқ-овқат дастури эксперти доктор Маттиас Холуорт ҳам тасдиқламоқда. Унинг айтишига кўра, сўнгги йилда дунёда енгилган қашшоқлининг 70 % Хитойга тўғри келади. Жами ҳисобда Пекин 700 мингдан ортиқ кишиларни қашшоқликдан чиқарган.

Хитойча қашшоқлик ўзи нима?  

Хитой иқтисодчилари рақамлари миқёсида бу шундай кўринишга эга – йилига 11487 юандан (1740 $) кам даромад олган киши қашшоқ ҳисобланади. Бундан кўпроқ даромад оладиганлар эса – оддий камбағаллар ҳисобланади.  Энди Хитой қашшоқлик билан эмас – камбағаллик билан курашади.

Кимгадир бу рақам жуда кам кўриниши мумкин, лекин хитойлик мутахассислар мамлакатдаги озиқ-овқат ва истеъмол моллари, турар жой харажатлари ва бошқалардан келиб чиққан ҳолда қашшоқ бўлмаслик учун қанча даромад олиш кераклигини ҳисоблаб чиқишган.

Foreign Affairs ёзишига кўра, АҚШ экспертлари бўлса, “Хитой олдида қиладиган ишлари ҳали кўп” деб ҳисоблашмоқда. Албатта уларнинг гапида ҳам жон бор. Ривожланган давлат миқёсида бу рақамлар жуда кам кўринади.

Лекин, Хитой тажрибасига диққат билан назар солганда қизиқ ва намунали манзаралар гувоҳи бўлиш мумкин. Албатта ушбу услубларнинг айримлари фақат Хитойга хос бўлиши мумкин.

Хитой тажрибаси 

Хитой харитасига диққат билан назар солганда энг камбағал вилоятлар йирик саноат ва бизнес марказларидан узоқ бўлган, тоғли ва етиб бориш қийн бўлган ҳудудларда жойлашганини кўриш мумкин. Ушбу ҳудудларда камбағалликни енгишнинг энг самарали чораси, бу у ерга йўл қуриш бўлган.

Ундан ташқари ресурслардан самарали фойдаланиш услублари ўйлаб топилган. Масалан “гуруч – балиқ” услуби. Яъни гуруч экишда фойдаланиш режалаштирилган сув ҳавзаларида дастлаб балиқ чавоқлари етиштирилган.

Учинчидан, Хитойда муаммони ўз номи билан аташ ўринли деб топилган. Масалан, қашшоқ оила учун қуриб берилган уйда “қашшоқ хўжалик” деган ёзув бўлган. Бу уларни камситиш мақсадида эмас, балким уларга кўрсатилган ёрдам, қашшоқликни енгишда қўлланилаётган услублар самарадорлигини ўрганиш мақсадида қилинган. Ана шундай хўжаликлар яхши ривожланиб кетганда, қўшнилар келиб унинг иш услубини ўрганган.

Умумий қилиб айтганда бугун биз Хитой ҳукуматининг нафақат сўнгги 40 йиллик ҳаракатлар стратегияси натижасини, балким хитой халқининг 1000 йиллик тарбияси, жамиятда яккхонликни тарғиб қилиш эмас, балким муаммоларни биргаликда енгиш фалсафаси натижасини кўрмоқдамиз.

Олдин Хитойда вазият бошқача эди. Мао Дзе Дун даврида даромад барчага тенг бўлинар эди, ҳамма бир хил – камбағал яшарди. Ҳозир бўлса – у ерда ёрдам ўрнига, кишиларга ўзлари кўпроқ даромад олишлари учун имкон яратилмоқда.

АҚШ фалсафаси

Яқинда америкалик журналистлардан бири Женет Дейли  Хиллари Клинтоннинг машҳур цитаталаридан бирини эсга олганди. Клинтон “Американинг аксарият аҳолисини— basket of deplorables, яъни бир тўплам ахлат”, деб атаган эди. Ўшанда унинг ушбу сўзлари давлатдан ёрдам пули ва турли нафақа оладиганларни умуман аҳолининг камбағал қисмини хафа қилган эди. Улар орасида ҳам демократ ҳам республикачи бўлган. Байден ушбу хатони такрорламаслик учун жуда эҳтиёткор ҳаракат қилди.

Умуман америкада аҳоли фалсафаси шундай: у ерда барча ўз ҳаётини камбағалликда бошлайди, кейин яхши ишласа – бой бўлади. Агар бирор киши камбағал бўлса – демак айб ўзида. Уларга давлат ёрдам бериб туради, айниқса сайловлар олдида ана шундай қатламга муносабатлар фаоллашади. Чунки номзодларга овоз керак.

Англияда ҳам саноати эскириб қолган шаҳарлар, эскин конлар – керак бўлмай қолганда бутунлай унутиб юборилган эди. Ҳеч ким у ерда ишсиз қолган фуқарларга ёрдам беришни ўйламаган эди.

Журналист  Женет Дейли аҳолининг камбағал қисмини унутиб қўймаслик, муаммоларига жиддий қараш керак деб ҳисоблайди.

279