Города мира. Манчестер

Британия ҳукумати Владимир Путинга хизмат қилишга тайёрланмоқда

2238
(Янгиланган 22:53 23.07.2020)
Гўл инглизлар ўз мамлакатларини ҳийлагар руслардан ҳимоя қилишни билишмайди! Британияда ниҳоят жамоат палатаси разведка ва хавфсизлик қўмитаси ҳисоботи эълон қилинди: у Россиядан эсаётган таҳдидлар ва мамлакатимизнинг орол ишларига аралашувига бағишланган.

Ҳисобот ўтган йилги парламент сайловларидан анча олдин тайёрланган, аммо унинг оммага эълон қилинишини ҳукмрон консерваторлар узоқ муддат кечиктириб келдилар ва Борис Джонсоннинг рақиблари уни бу ишни Россия таҳдидини камайтириб кўрсатиш ва ўз партиясига зарар етказмаслик мақсадида қасддан қилганликда айблашган. Мана энди муаллифларидан бири МИ-5нинг истеъфодаги машҳур ходими Кристофер Стил (Трампнинг "Россия билан алоқалари" тўғрисидаги досьеси муаллифи) бўлган ҳисобот эълон қилинди.

Британия матбуоти ҳафсаласи пир бўлди: ҳисоботда Шотландия мустақиллиги бўйича референдумга таъсир ўтказишга уринишлар ҳақида гапирилган бўлса-да, аммо Brexit референдумига Россиянинг аралашуви бўйича ҳеч қандай далил йўқ (сиёсий элитанинг аксар қисми, деярли бутун бошли матбуот ва Сити қарши бўлганида, (ахир қандай қилиб британияликлар ЕИни тарк этиш учун овоз бергани тушунарсиз эди-да). Аммо бу Лондон нуқтаи назаридан олиб қаралганда, албатта - агар Москва кўзи билан қараладиган бўлса, ҳисобот сенсациондир. Чунки муаллифларнинг ўзлари чиқарган хулосалар - Британия ҳукумати Кремл манфаатлари йўлида ишлашга тайёр эканлигининг энг яхши далилидир. Стил ва Браудер (ҳисоботнинг яна бир ҳаммуаллифи) буни, очиғи, тушуниб етмайдилар, аммо "КГБ меросхўрлари" ўйинининг маҳорати ҳам айнан шунда-да. Келинг, ҳаммасини бошидан кўриб чиқамиз.

Гарчи ҳисобот Россия таҳдидига жавоб излашга бағишланган бўлса-да, у биринчи навбатда ички сиёсий ўлчовга эга. Буюк Британиянинг муаммолари жуда кўп ва улардан энг асосийси - Шотландиянинг Бирлашган Қироллик таркибидан чиқишини олдини олишдир. Глазго Шотландия халқи иродасига қарши чиққан Brexitдан норози (шимолда ЕИда қолиш учун овоз берилган) ва мустақиллик бўйича яна бир референдум ўтказишмоқчи. Ўтган гал, 2014 йилда, мустақиллик тарафдорлари ютқазиб қўйишган, аммо энди ҳаммаси улар фойдасига ўзгариши мумкин (ҳарҳолда, Шотландияда яшовчи ЕИ фуқаролари сайлов ҳуқуқидан маҳрум бўлишлари эҳтимоли мавжуд). Лекин Лондон референдумга рухсат беришни хоҳламайди, аммо Глазго буни талаб қилмоқда ва қандайдир бир вақтда уни бир томонлама тартибда эълон қилиши ҳам эҳтимолдан ҳоли эмас.

Энди, улар фикрича, Шотландиядаги янги референдумга қарши бўлганларда жиддий сабаб пайдо бўлмоқда: уни ўтказиш шунчаки хавфли! Ахир Россия ўтган галги референдумга аралашган! Ҳисоботда шундай ёзилган, ундан ташқари, Россиянинг Шотландиядаги референдумга таъсир кўрсатишга уринишидан далолат берувчи "очиқ манбалардан олинган ишончли шарҳ"лар ҳақида ҳам эслатма мавжуд. Маълум бўлишича, бу умуман, "Собиқ иттифоқининг Ғарб демократик жараёнларига биринчи аралашуви" бўлган. Во ажаб, бундан келиб чиқмоқдаки, Британиянинг уқувсиз махсус хизматлари - Москванинг Brexit референдумига таъсир кўрсатишга уринишидек бир ҳаракатини оғзини очиб, ўтказиб юборганлар. Устига устак ҳукумат ҳам "Brexitни ҳимоя қилиш учун ҳеч қандай чора кўрмади". Ҳушёр америкаликлар 2016-йилда АҚШдаги президентлик сайловларига русларнинг аралашишга уринганликларини пайқагандан кейингина британияликлар ўзига келган. Умуман олганда, ҳисоботда махсус хизматлар бўйича танқидлар жуда кўп: улар бундай хавфли душманга қарши туришга тайёрмас.

Россия нима билан таҳдид қилмоқда? Ва умуман унга Британия нима учун керак? Муаллифларнинг зорланишларича, Москва Лондонни Ғарбнинг Россияга қарши лоббисида марказий ўйинчи сифатида кўради ва шу боис Бирлашган Қироллик "Ғарбдаги разведка фаолияти учун асосий нишонлардан бири бўлади". Жуда ажабланарли, ҳақиқатда - руслар Британияга нима сабабдан шундай муносабатда? Балки бу ўз тарихимизни яхши ёдда тутишимиз (аниқроғи, биз уни янада чуқурроқ англаётганимиз) ва унда биз сўнгги бир неча асрлар давомида (айниқса XIX аср бошидан) Лондоннинг мамлакатимизга қарши доимий стратегик ўйинига гувоҳ бўлаётганимиздандир? Турли хил даража ва ўлчовларда, турли шиорлар ва сабаблар остида, айнан Британия русофобиянинг барча шакллари ташаббускори ва муаллифи бўлиб келган. Бизнинг ички ишимизга аралашув (шу жумладан, сиёсий қотилликлар), Россия ичидаги тартибсизликларни қўллаб-қувватлаш ва империянинг чекка жойларида (масалан, Кавказ ва Ўрта Осиёда) урушларни аланга олдириш, бошқа йирик державаларни бизга қарши қайраш, қочқин фитначилар ва ўғриларни беркитиш, ёлғон ва сохта тарғибот - Россия-Британия муносабатларида буларнинг барчаси мунтазам бор бўлиб келган. Табиийки, Россия Буюк Британия у унга қандай муносабатда бўлса,  худди шундай муносабатда бўлади, биргина фарқи биз ўз олдимизга душманни одамгарчиликдан чиқариш, уни йўқ қилиш мақсадини қўймаймиз. Британия биз учун шунчаки даҳшатли ва доимий душман, у билан сулҳ тузиш ва ҳатто вақтинчалик иттифоқчи бўлиш мумкин, аммо унга ҳеч қачон ишониб бўлмайди.

Шу билан бирга, Россия Буюк Британиянинг ички ишларига ҳеч қачон аралашмаган, мисол ўтган асрларни олсак, император Павелнинг Ҳиндистонга юриш нияти ниятлигича қолган (аммо бу инглизларга Россия императорига қарши фитна ва суиқасдда фаол иштирок этишга тўсқинлик қилмади). Шу билан бирга, Лондонда Россияга қарши (ташқи ва ички фойдаланиш учун) шу даражада кўп сохталиклар тайёрландики, ҳатто фош этилганидан кейин ҳам улар Британияда мамлакатимизга бўлган муносабатнинг бир қисмилигича қолган. Рус таҳдидини ихтиро қилар экан – ҳоҳ дунё бўйлаб, ҳоҳ ўз давлати миқёсида, -  инглиз элиталари ўз русофобияси асирига айланди. Яъни, у эндиликда атрофда содир бўлаётган воқеаларни адекват қабул қила олмайди - йўқ жойда ҳам уларнинг кўзига руслар кўринаверади. Натижада рус таҳдидига қарши кураш бутунлай акс тус олмоқда – русларга таҳдид солаётган нарсаларга қарши курашга айланмоқда.

Парадокс дейсизми? Аммо разведка қўмитаси ҳисоботида гап нима ҳақда бормоқда? Учта асосий рус хавфи мавжуд, бу Британия учун учта асосий чақириқ демак.

Биринчиси - киберҳужумлар. Ҳам сайлов жараёнига, ҳам инфратузилмага. Иккинчиси - ёлғон ахборот. Ўзларининг ОАВлари, ижтимоий тармоқлар ва ботлар орқали, маълумотларни ўғирлаш. Мақсадлар - сайловларга аралашув ва шунчаки жамиятни тарқоқ ҳолатга келтириш учун амалга ошириладиган иш (худди Америкада сингари, гувоҳсизку?). Учинчи хавф эса - бу рус олигархлари.

Бу энг қўрқинчли одамлар, киберруслар ва рус ботларидан фарқли ўлароқ, улар ҳақида британияликларнинг ҳаммаси билади: матбуотда ўқишган, сериалларда кўришган. Бу хавфли одамлар Лондонда қай тарзда пайдо бўлган, қандай қилиб уни Лондонградга айлантирган?

"Сўнгги йилларда рус элиталари кўплаб давлатлар билан алоқаларни йўлга қўйганлар, аммо айнан Буюк Британияни олигархлар ва уларнинг пуллари учун энг мақбул жой деб ҳисоблашганга ўхшайди. Пуллар Британия истеблишменти кенг доирасида патрон(ҳомий)-мижоз тарзида таъсир ва муносабатлар тармоғини яратиш учун: хусусан, PR-фирмалар, хайрия ташкилотлари, сиёсат, илмий соҳа ва маданий муассасаларда ишлатилган. Уларнинг барчаси "(Россия) обрўйини оқлаш" жараёнида қатнашиб Россия пулларини олувчилар бўлган. Қисқа қилиб хулосалаганда, Британиядаги Россия таъсири янги меъёр саналади. Путинга алоқадор бўлган ва Британия бизнесига интеграллашган, олий жамиятга кириб борган ва умуман, ўзининг бойлиги туфайли қабул қилинган кўплаб руслар бор".

Улар шунчаки қабул қилинган эмас.

"Путин билан яқин алоқада бўлган Россия элитасининг бир нечта аъзолари бир вақтнинг ўзида Британияда хайрия ва/ёки сиёсий ташкилотлар ишларида қатнашган шахслар сифатида фош қилиндилар. Улар сиёсий партияларга бадал киритганлар ва умуман, Россия таъсири операцияларида ёрдам беришга имкон берадиган ижтимоий мавқега эга. Таъкидлаш жоизки, лордлар палатасининг кўплаб аъзолари Россия билан боғлиқ бизнес-манфаатларга эга. Баъзилари эса тўғридан-тўғри рус давлати билан бевосита боғлиқ бўлган Россиянинг йирик компанияларига ишлашади. Бу каби барча алоқалар, Россия томонидан ўз манфаатлари йўлида фойдаланиши мумкинлиги нуқтаи-назаридан синчковлик билан аниқланиши ва ўрганилиши керак".

Бу жараён шу қадар чуқурлашиб кетганки, "интеграция даражаси, айниқса Лондонградда, ҳукуматимизнинг ҳар қандай чоралари, энди афсуски, ёвузликни бартараф этолмаслигини, олдини ололмаслигини англатади. Улар зарарни минималлаштириши мумкин, холос".

Энди нима қилсак экан?

Чет эл агентлари тўғрисида қонун қабул қилиш керак (амеракадаги сингари), яқинда қабул қилинган жиноий фаолиятга қарши кураш чораларини кучайтириш лозим, чунки улар русларга қарши унчалик самара бермаслиги мумкин. Масалан, ҳисоботда Жиноятларга қарши кураш миллий агентлик томонидан таклиф этилган уюшган жиноятчилик билан алоқаларда гумон қилинганларга санкциялар қўлланилишини назарда тутувчи 2018 йилги "Санкциялар ва маблағларни легаллаштиришга қарши" Актга қўшимчалар қўллаб-қувватланади.

Яъни, барча лондонградчиларни сиқувга олиш керак, ахир улар Путин ва бандитлар, ҳатто, аниқроғи, бандит Путин билан боғлиқ. Аммо гап ким ҳақида бормоқда?

Ҳисоботда ҳеч қандай исм мавжуд эмас, аммо британ матбуотида хоҳлаганча топса бўлади. Таъсир ўтказиш ва хайриялар ҳақида гапирилганда одатда кимни мисол сифатида келтирадилар?

"Любовь Чернухина, Путиннинг собиқ вазири Александр Темерконинг рафиқаси, Мудофаа вазирлигининг собиқ ходими" - улар консерваторларга хайриялар беришган, Кэмерон, Мэй, Жонсонлар билан учрашишган. Аммо Чернухин 2000 йиллар бошида молия вазири ўринбосари бўлган, Касьянов билан ишлаган, кейин Лондонга қочган. ЮКОСнинг собиқ вице-президенти Темерко эса халқаро қидирувда: Россияда у талон-тарожликда айбланмоқда. Путиннинг кадрлари шуларми?

Россия ғазнасининг бир эмас, бир неча юзлаб ўғрилари, хусусан, энг йириклари ҳам (Москва банкининг собиқ раҳбари Андрей Бородинни эслаш кифоя) Лондонга қараб қочган ва улар ўз хавфсизлигини таъминлаш учун турли йўлларни излаётгани тушунарли. Яъни, оддий қилиб айтганда, "Лондондан чиқарилмайди" деган иборани пул билан мустаҳкамлаб қўймоқчи. Лондонда ҳозирча иккита ватанга яшаб келаётган кўплаб рус олигархлари ҳам бор, аммо уларнинг жуда оз қисмини Россия манфаатларига ишлашда гумон қилиш мумкин.

Яъни, рус агентларига қарши очган ўз урушида Британия ҳукумати аксарият қисми Россия ва Путинга қарши бўлган рус-лондонликларга зарба беришга тайёр. Афтидан, шундайга ўхшайди, бунга ҳатто ҳисоботдаги "Британияда яшайдиган Владимир Путинга қарши бўлган россиялик муҳожирларни ҳимоя қилиш зарурлиги" тўғрисидаги чекиниш ҳам тўсқинлик қилолмайди. Чунки модомики рус олигархлари - таҳдид экан, унда ўрмонга ўт кетса, хўлу-қуруқ баравар ёнади.

Бундан келиб чиқадики, доклад муаллифлари лондонградчилар билан Россиянинг ўзи анча вақтдан кўзлаб юрган иш: уларни мулкидан ва таъсирдан маҳрум этишни - амалга оширишни таклиф қилмоқда. Британияликларнинг бу учун мотиви албатта, бутунлай бошқалиги аён, қолаверса, мусодара қилинган пуллар Россияга қайтарилмайди. Британия ўзига ишон билдирган бошқа давлатдан келган фирибгарлар ва бой қочқинларни биринчи марта шилаётгани йўқ, аммо бу тарзда Путинга ишлаш учун, албатта, жуда қаттиқ ҳаракат қилиш талаб этиларди. Чет элдан пулларни чиқараман деб, кейин "чанг ютиб қийналиб кетасиз", дея огоҳлантирганди президентимиз қачонлардир, энди эса қочоқларнинг пулларини камига улар учун ҳақоратли бўлган "Путин агентлари" деган формулировка билан мусодара қилишади. Нозик инглиз ҳазили – алоҳида шинавандалар учун.

2238
Американский высотный самолет-разведчик Lockheed U-2

"Уни тутиб бўлмайди": АҚШ Россиянинг қайси қуролини умуман кузатувга ололмади

2258
(Янгиланган 20:22 06.08.2020)
Ҳаракатланаётган поезд олдида йўл очиш, локомотивни тезда таъмирлаш, қўшинларни бутун мамлакат бўйлаб кўчириш – 6 август, пайшанба куни ҳарбий темир йўлчилари ўзларининг касб байрамини нишонламоқда.

ТОШКЕНТ, 6 авг - Sputnik, Андрей Коц. Ҳаракатланаётган поезд олдида йўл очиш, локомотивни тезда таъмирлаш, қўшинларни бутун мамлакат бўйлаб кўчириш – 6 август, пайшанба куни ҳарбий темир йўлчилари ўзларининг касб байрамини нишонламоқдалар. Уларнинг жанговар техникаси ҳар доимгидек ноодатий бўлган. Рельсдаги зирҳли маҳлуқлар ҳақида - РИА Новости материалида.

Захира йўлида

Гарчи зирҳли поездлар XIX асрда пайдо бўлган бўлса-да, улар ҳали ҳам Россия армияси захирасида мавжуд. Биринчи чечен кампанияси пайтида, СП-1 ва СП-2 махсус поездлари Назран-Грозний участкасида таъмирлаш-тиклаш гуруҳларини ҳимоя қилган. Уларнинг ҳар бирининг платформаларида иккитадан БМП-2 мавжуд. Шунингдек, ушбу майдончаларда қум ва шпалдан ясалган бошпаналар, автоматлар ва автоматик гранатомётлар учун ўт очиш нуқталари жиҳозланган.

Иккинчи чечен кампаниясида бешта махсус поезд иштирок этди. Экипажларга темир йўл йўналишларини муҳандислик разведкаси, фугаслардан тозалаш, қўшин эшелонларини жанговар кузатуви ва мудофааси юклатилган. Ва бугунги кунда "Байкал", "Терек", "Амур" ва "Дон" зирҳли составлари, зарурият туғилса, йўлга чиқишга тайёр. Хусусан, 2015 йилда улардан иккитаси бир нечта ҳарбий округларда моддий-техник таъминот қўшинларининг машқларида иштирок этган.

Подготовка к транспортировке ракетного экраноплана проекта 903 Лунь
© Foto : Courtesy of Press service of the Southern Military District

Бироқ, яқин вақтгача рельслардаги энг қўрқинчли маҳлуклар - 1980-йилларнинг охирларида хизматга қабул қилинган РС-22 қитъалараро баллистик ракеталари билан жиҳозланган жанговар темир йўл ракета тизимлари (БЖРК) эди. Ушбу ядровий ушлаб туриш воситалари ривожланган темир йўллар тармоғи туфайли жуда ҳаракатчан эди, уларни йўлдошлардан кузатиш жуда қийин бўлган. БЖРК биринчилардан бўлиб ядровий қуролсизлантириш дастурининг бир қисми сифатида хизматдан чиқарилди.

2013 йил апрел ойида Мудофаа вазирининг ўринбосари Юрий Борисов "Баргузин" номли янги авлод БЖРК лойиҳаси ҳақида маълум қилди. 2014 йил декабрига келиб, Мудофаа вазирлиги комплексга қандай ракета ўрнатилиши бўйича қарор қабул қилди: бу РС-24 “Ярс”. Битта поездга – олтита ракета. Улар оддий юк вагонига сиғади, бу эса фуқаролик поездлари оқимида БЖРК-ни самарали ниқоблаш имконини беради.

Бироқ, 2018 йилда лойиҳа музлатилганлиги маълум бўлди ва бўш қолган маблағлар шахтада жойлаштириладиган "Авангард" ракета мажмуасини яратишга сарфланди. Шунга қарамай, ракета поездлари бўйича ишланмалар сақланиб қолди ва Россия уларни ишлаб чиқаришни тиклашга доим қодир.

Биринчи "Хунхуз"лар

БЖРКнинг катта набиралари деб 1915 йилда император армияси таркибига киритилган биринчи рус зирҳли поездларини атаса бўлади. Унда қўшинлар таркибига бешта махсус поезд киритилди. Биринчи жаҳон урушининг энг яхши зирҳли поездлари деб “Ҳунхуз” типидаги тўртта поезд ҳисобланади.

Уларнинг ҳар бири "О" серияли паровоз ва икки ўқли платформадан иборат бўлган. Улар Австриянинг 12 та қўлга олинган саккиз миллиметрлик Шварцлозе пулемёти ва 1904 йилда ишлаб чиқарилган 76,2 миллиметрлик тог тўпига эга минора билан жиҳозланган. Қалинлиги 1,2-1,6 сантиметр пўлат тунука билан қопланиши 94 кишидан иборат экипажни ўқотар қуролдан ҳимоя қилишга етарли эди.

Бош зирҳли поезд 1915 йил 24 сентябр куни эрта тонгда тўғридан-тўғри Австрия окоплар чизиғига етиб бориб, бўронли ўт очган. Шошиб қолган душман чекинди ва рус пиёда қўшинлари дарҳол ҳужумга ўтдилар. Бироқ, австрияликлар тезда ўзларига келиб, иккинчи ҳимоя чизиғида “Хунхуз”ни ишдан чиқаришди.

Россия армияси йирик операцияларда зирҳли составлардан фаол фойдаланган, хусусан, Брусилов ҳужумида.

Фронт йўлларида

Зирҳли поездлар фуқаролар урушида жангларда иккала томонда ҳам иштирок этишган. Иккинчи Жаҳон урушида ўнлаб турли хил лойиҳалар бўйича қурилган, енгилларидан тортиб ўта оғирларигача, икки юздан ортиқ зирҳли поездлар темир йўлларда жанглар оборган. Улардан энг машҳури, шубҳасиз, Севастополни ҳимоясида қатнашган “Железняков”дир.

У ҳақиқий қуруқликдаги маҳлуқ бўлиб, тўртта платформада жойлашган бешта 76 миллиметрлик тўп, иккита 82 миллиметрлик миномёт, ўн тўртта 7,62 миллиметрлик Максим пулеметлари ва иккита 12,7мм зенитли ДШК билан қуролланган эди. Зирҳ қалинлиги 30 миллиметрга етган, тезлиги эса соатига 50 километрни ташкил этган, бу эса “Железняков”га зарбани самарали ушлаб туришга ва ҳужумдан тезда чиқиб кетишга имкон берган.

Немислар уни "яшил шарпа" деб аташган. Тинч ҳолатда экипаж камуфляж рангларини ўзгартириб, составни қайта бўяшган. Йўлга "Железняков" фақат синчков разведкадан сўнг чиқарди. Ҳужум чизиғида у душман истеҳкомларига кучли зарба бериб, дарҳол позициясини ўзгартирарди. "Железняков" тош қояларда ёки туннелларда ўйилган тор чуқурчаларда яширинар эди. Гитлерчилар тутиб бўлмас зирҳли поездни кузатишга муваффақ бўлишди. Авиация у яширинган туннелга ҳужум қилиб иккала чиқиш йўлини тўсиб қўйди.

1942 йил 1 майда шакллантирилган 31-чи зирҳли поездлар дивизиони Волгадан Берлингача жанглар олиб борди. Унинг асосий зарба кучи "Козьма Минин" ва "Илья Муромец" составлари. Уларнинг ҳар бири 76 миллиметрлик тўртта тўп, иккита реактив снаряд учириш ускунаси, 12 тадан ДТ пулемети ва тўрттадан 25 миллиметрлик автомат зенит қуроллари билан жиҳозланган бўлган. Зирҳ қалинлиги 4,5 сантиметрга етган.

Бўлинма Курск жангида 61-чи армиянинг ҳужумини ҳимоя қилиб турган, Ғарбий Украинани озод қилган ва немисларга Польшада зарбалар берган. Унинг ҳисобида – артиллерия дуэлида вайрон қилинган битта немис зирҳли поезди, 42 та миномёт батареяси, 24 та алоҳида қурол нуқтаси, 14 та дзот, 94 та пулемёт пункти, 15 та самолёт ва юзлаб душман аскарлари.

Урушдан кейин

1970-йилларда, ХҲР билан муносабатлар кескинлашуви туфайли СССР Совет-Хитой чегараси бўйлаб Транссибирь магистралини патруллаш ва ҳимоя қилиш учун тўртта зирҳли БП-1 поездини қуришга қарор қилди.

Янги техника, ҳозирда айтилганидек, модулли бўлган. Зирҳли тепловоз саккизта платформада иккита ПТ-76 сузувчи танки, саккизта БТР-40ЖД зирҳли транспортёри, шунингдек иккита Зу-23-2 зенит қуроллари жойлашган майдончани тортиб келган.

Шунингдек, бешта БТЛ-1 русумидаги жанговар модул: маневрли тепловоз ва Т-54, Т-55 ёки Т-62 танклари ўрнатилган иккита тўрт ўқли платформалардан иборат бўлган. Бунга қўшимча одатий қуролларга эга пиёдалар бўлинмаси. Бу поездлар мустақил равишда ҳам ҳаракат қилишлари мумкин эди.

Дарвоқе, бу поездлар жангларда қатнашишига тўғри келмади. Пекин билан алоқалар яхшиланди ва БП-1 захирага юборилди.

2258
Подготовка к транспортировке ракетного экраноплана проекта 903 Лунь

“Каспий маҳлуқи”ни қайта тиклаш керакми ёки йўқ

956
(Янгиланган 16:53 06.08.2020)
Яқин келажакда оғир жанговар экранопланлар янги вариантда ва бортига қанотли ракеталар ўрнатилган ҳолда Россия ҳарбий-денгиз кучларига қайтади. Улар база инфратузилмаси мавжуд бўлмаган ҳар қандай иқлим шароитида ишлашга қодир.

Россиянинг дунёда ягона "Лунь" ракетали экраноплани 31 июль куни Каспийскдан Дербентга денгиз орқали тортиб келинди, у “Патриот” паркининг марказий экспонатига айланади.

34 йил олдин Нижний Новгородда қурилган “Лунь” экраноплани, узоқ синовлардан сўнг 1991 йилда тажрибали фойдаланиш  учун Каспий флотилиясига топширилди. Ва у 903 лойиҳанинг режалаштирилган саккизта аппаратидан фақат битта ягона бўлиб қолди. Аммо экранопланлар тарихга ғарқ бўлмади.

Юқори тезлиги (500 км/с) ва парвознинг пастда амалга оширилиши (7 - 10 метр) туфайли ракета ташувчи-экранопланлар радарларга сезилмай денгиз ва текисликлар узра минглаб километрларни учиб ўтиб денгиз базалари ёки авиаташувчи гуруҳларига кутилмаган йўналишлардан ракета учиш масофасига яқинлашиб, зарба бериши мумкин

Янги экранопланлар ҳарбий-денгиз кучларининг жанговар имкониятларини кенгайтиради. Аввалроқ, Россия Ҳарбий-денгиз флотининг кемалар қуриш бошқармаси бошлиғи, 1-чи даражали капитан Владимир Тряпичников "Экранопланларни ривожлантириш" лойиҳаси 2050 йилгача кемалар қуриш дастурига киритилганини маълум қилди. РФ Мудофаа вазирлиги янги экранопланни яратишга тактик-техник топшириқни ишлаб чиқди, тажриба-конструкторлик ишлари олиб борилмоқда. Дастлабки маълумотларга кўра, янги экраноплан 2022 йилда биринчи парвозини амалга оширади.

ОАВлар "Каспий маҳлуқи"ни (бу аппратни Ғарбда улкан ўлчамлари ва фантастик кўриниши учун шундай аташган) қайта ишга тушириш масаласини қизғин муҳокама қилмоқдалар. Американинг National Interest нашри ҳам, Хитойнинг Sohu нашри ҳам четда қолмади.

Илмий-технологик ва ишлаб чиқариш базаси ҳам бор - Россия кўп мақсадли экранопланларни ишлаб чиқаришда Ғарб мамлакатларини анча ортда қолдирган. Мисол учун, "Лунь" бундан 29 йил олдин ҳам парвозларни яхшигина амалга ошириб, ракета зарбаларини амалга оширган, 1990 йилларнинг охиридан АҚШда лойиҳалаштирилган, 1200 тонна юк кўтариш лойиҳавий қувватига эга бўлган юк ташувчи экраноплани (юкхонаси 17 дона Абрамс танкига мўлжалланган) ҳатто прототип кўринишида ҳам битказилмади.

Бугунги кунда Россия Ҳарбий-денгиз кучларининг жанговар экранопланларини тиклаш истиқболлари қандай?

Фойдаланиш хусусиятлари

Яқин келажакда кўп мақсадли экранопланлар (Ғарбда улар WIG - Wing-In-Ground effect деб аталади) сўнгги юқори аниқликдаги қанотли ва гипертовушли ракеталар, ҳужум дронлари, электромагнит замбараклар, оғир торпедаларни ишлаб чиқиш ва улардан фойдаланиш учун асос бўлиши мумкин.

Тезкор ҳаракат кучлари сифатида зарба экранопланлари Россия Арктикасини самарали патрул қилиши мумкин бўлар эди.

Десант (юк ташувчи) модификациясида ушбу аппаратлар ҳарбийларни ўз одатий қуроли ва зирҳли транспорти билан катта масофага тезкор равишда етказиш имкониятини яратади. Янги экранопланлар душман радарларига деярли кўринмайди, тежамкорлиги ва юк ташиши бўйича самолёт ва вертолётлардан, шунингдек, тезлик борасида қанотлари сув остида жойлашган кемалардан устундир. Улар можаро зонасидан жуда катта масофага ("Чайка-2" - 5000 кмгача) "кучларни тарқатиш" имконини беради ва жанговар фойдаланишнинг барча соҳаларида Россиянинг имкониятларини оширишга ёрдам беради.

National Interest маълумотларига кўра, янги А-050 "Чайка-2" экраноплани "Каспий маҳлуқи"нинг реинкарнацияси ҳисобланади ва (Нижний Новгороддаги Алексеев номидаги марказий конструкторлик бюросида) йўловчиларни (100 кишигача) ва юкларни қирғоқ минтақаларда, шу жумладан, Арктикада ташиш учун яратилмоқда. Турли оғирликдаги юкларни ташиш қобилиятига (ихтисослашувга) эга бўлган "қанотли кемалар"нинг қатор линияси қурилмоқда, улар 2022 йилдан кечикмай парвозини амалга оширади.

Аввалроқ Хитой Халқ-озодлик армияси учун бир нечта “Чайка” экранопланларини сотиб олиш бўйича музокаралар ташаббуси билан чиқди. Бу кеманинг душман учун катта сюрприз бўлиши мумкин бўлган билвосита юқори тайёргарлиги ва самарадорлигини кўрсатади.

Аэродромсиз авиация сифатида экранопланлар тинч даврда ҳам самаралидир. Масалан, Россиянинг "Эколен" ИИЧБси “Каспий маҳлуқи”нинг муқобили ер-ҳаво амфибияни ишлаб чиқмоқда. У  ҳам ҳавода, ҳам ер устида уча олади, 750 тоннагача юк кўтариш қобилиятига эга. Денгиз ва дарёлар, тундра ва чўлда фойдаланиланиш мумкин. Учиш ва қўниш учун экранопланга фақатгина етарлича сув ҳавзаси ёки текис ер майдони керак бўлади.

Улкан хусусиятлари

Экраноплан жуда паст баландликда учаётиб, кираётган ҳаво оқими қанот остида зич "ҳаво ёстиғи"ни яратганда юзага келадиган эффектни қўллайди. Сув юзасидан (музли дала, қорли текислик ёки жанубий дашт) кўтарилаётганда, аппарат барқарорликка эришиб, соатига 500 км тезликда ёқилғини минимал сарфлаб, катта юк билан - "Чайка-2" - 10 тоннагача, “ҳавода сузади”.

Алексеев номидаги Нижний Новгород конструкторлик бюроси ҳам учиш оғирлиги 100 тонна бўлган А-080 "Чайка-3" экранопланининг оғир вариантини яратиш устида ишламоқда. Истиқболли машина Россиянинг замонавий авионикаси ва навигацион-пилоташ мажмуаси билан жиҳозланади. У беш даража нишобликка эга жиҳозланмаган қирғоққа мустақил равишда чиқиши, сувда ва аэродромга жойлаштирилиши мумкин.

Ҳатто кўҳна "Лунь" ҳам технологик жиҳатдан ҳайратлантиради, у 450 км/соат тезликда 2000 км дан ошиқ масофани, уч метрдан 500 метргача баландликда босиб ўтиб, ўзининг йирик ўлчамлари билан ёқилғини транспорт самолётидан беш баравар кам сарфлаган.

У ўзининг ташқи қиёфаси билан ҳам ҳурмат қозонтиради. Корпуснинг олд қисмида, пилонда 8 дона тортиш двигателлари (Ил-86 турбиналари асосида) жойлашган, уларнинг соплолари экран эффектини кучайтириш учун сувга бурчак остида ўрнатилган (кучайтирилган оқим бироз орқада жойлашган қанотларга акс этади). Экраноплан фюзелажида уч жуфт кемаларга қарши зарба масофаси 250 км бўлган ва ўз радиолокацион станциясига эга ЗМ-80 "Москит" ракеталари ўрнатилган. Узунлиги қарийб 74 метрни ташкил этиши ва трапеция шаклидаги қанотларнинг узунлиги 44 метр ва майдони 550 квадрат метрни ташкил этиши, 380 тонналик кемани космик қиёфага келтиради.

Жанговар мақсадларга келсак, учта товушдан тез “Москит” ракетаси (максимал тезлиги 2,8Мах-да, ҳар 5 сонияда учириши шартида) авиаташувчини йўқ қилишга етарли бўлар эди.

Экранопланлар СССР Ҳарбий-денгиз флотига душман кемаларини йўқ қилиш воситаси сифатида яратилган. Ўзининг биринчи парвозини “Лунь” 1985 йилда амалга оширди. Унинг юқори тезлиги ва чидамлилиги, катта юкларни ташиши ва қуруқлик ва муз устидан учиш (шунингдек, баландликларда учиш) қобилияти билан биргаликда бошиданоқ ақл бовар қилмайдиган имкониятларни яратди. "Лунь", "Орлёнок" экранопланалари ракеталар ва десантчиларни етказиш учун муваффақиятли мослаштирилди. Десантли "Орлёнок" кичикроқ бўлиб, қўшинлар ва техникаларни тезкор ташишга мўлжалланган эди (150 та десантчи ёки иккита пиёдалар жанговар машинаси). СССР парчаланиб кетганидан сўнг қурилмалар қурилишининг бутун туркуми тўхтатилди (шу вақтга келиб 903 лойиҳасининг иккинчи "Лунь" аппарати 95%га тайёр эди), жанговар "авиаташувчилар қотили" эса Каспийскда лангарга ўрнатилди. Бу каби ҳолат яна такрорланмаслиги керак, чунки Ғарбий "шериклар" буни барибир қадрига етмайдилар. Бугунги кунда Россия ва унинг иттифоқчилари манфаатлари учун тинчликни мустаҳкамлаш мақсадида экранопланларни сифат жиҳатидан янги технологик даражада жанговар хусусиятларини такомиллаштириш керак.

956
Свеча, гвоздики

Ўзбекистон таниқли композиторидан айрилди

558
Етук композиторнинг энг сўнгги иши бир неча ой олдин шов-шувли премьераси бўлиб ўтган "101" киноасари эди.

ТОШКЕНТ, 8 авг - Sputnik. Таниқли композитор ва дирижёр, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби, "Ўзбеккино" миллий агентлиги Бадиий кенгаши аъзоси Анвар Эргашев 66 ёшида вафот этди.

Анвар Эргашев Миллий симфоник оркестри бош дирижёри ва Алишер Навоий номидаги Давлат Академик театри бадиий раҳбари лавозимларида фаолият юритган.

50 дан ортиқ бадиий ва мусиқий фильмлар, спектакллар бастакори, кўплаб қўшиқ ҳамда мусиқалар муаллифи. Унинг кинодаги ишлари сирасига "Бомба", "Шариф ва Маъриф", "Осмондаги болалар","“Аланга ичидаги фаришта", "Оқ бино оқшомлари", "Уч қирол жанги", "Ойи" фильмлари киради.

Етук композиторнинг сўнгги иши бир неча ой олдин премьераси бўлиб ўтган "101" киноасари эди.

558