Алина Хам

Олимпиада олдидан менга ҳатто фамилиямни ўзгартиришни таклиф қилишган - Алина Хам

359
(Янгиланган 19:36 30.07.2020)
Ёшлигидан спорт билан чиниққани Алинага тақдирнинг барча қийинчиликларини енгиб ўтишга ёрдам берди: мураккаб йилларда йилларда турли соҳаларда ишлаб оиласини боқди.

Москвадаги Ўйинларнинг бронза медали совриндори, СССРда аёллар хоккейининг асосчиларидан бири Алина Хам 40 йил ўтгач, 1980 йилнинг жазирама ёзини, шиддатли жангларни ва жаҳон байрами муҳитини эсга олди.

Биринчилар ва жасурлар

Алина болалигидан спорт билан шуғулланган - атлетика ва сузиш билан шунчаки завқ учун. Ҳаммаси илгари таниқли бўлган боксчи Мириман Ким уларнинг Андижондаги мактабига жисмоний тарбия ўқитувчиси сифатида ишга кирганида ўзгарди. У мактаб негизида гандбол бўйича жамоасини яратди, унга Алина ҳам қабул қилинди. Уч йилдан сўнг, мураббий ўзи учун ҳам, ўзининг қўл остидагилари учун ҳам мутлақо янги ўйинни – чим устида хоккейини очиб берди.

"Меҳнат" ("Труд") эркаклар жамоаси аллақачон республикада ўйнаётган эди, аммо қизлар учун бу дебют бўлди, уларнинг мураббий учун эса бу мутлақо янги номаълум йўл эди. Ким ўз шаҳрида янги саҳифадан "Андижанка" жамоасини яратди.

"Бизни ҳаммамизни, гандболчиларни хоккейни ўрганишга таклиф қилишди. Бизга чавганлар ва форма берилди, бир 22 кишилик биринчи таркибга айландик. Мураббий биз билан бирга ўрганди. Ахир Мирон Дмитриевичнинг ўзи ҳам чим устида хоккей ҳақида ҳеч нарса билмасди. У эркаклар жамоаси мураббийлари билан маслаҳатлашарди, аммо унинг ўзи ҳам ташкил топганига атиги бир неча йил бўлган эди. Бундан ташқари у Москвага ҳам малака оширгани борар эди: спорт қўмитаси унга қоидалар ва ҳакамлик тизимига оид ўқув қўлланмаларни берди, пойтахтлик мураббийлари эса ўз тажрибалари билан ўртоқлашди”, - дейди Алина Егоровна.

1976 йилда айнан "Андижанка"дан СССРда аёллар чим устидаги хоккейи спорт тури сифатида вужудга келди. Вилоятда яна тўртта жамоа пайдо бўлди - уларга собиқ гандболчи қизлар ва кўпкураш спортчи-қизлари жалб қилинди. Кейинчалик бутун Иттифоқ бўйлаб аёллар клублари очилди.

Янги хоккейчи-қизлар ҳар куни мактаб дарсларидан кейин машғулотлар ўтказишган. Баъзан очиқ майдонда, баъзан қўл тўпи залида. Кейин жамоа сунъий қопламали стадионга таклиф қилинди. Қизлар Москва ва Ленинграддаги мусобақаларда қатнаша бошладилар.

"Биз учун бу мусобақалар мотивацияли машғулотларидек, маҳоратни ошириш усули каби бўлган", - деб эслайди Алина Хам. Дарвоқе, у жамоанинг бошланишиданоқ бутун йўлни босиб ўтган икки хоккейчилардан бири. Кўпчилиги бир-икки ойдан кейин чиқиб кетишарди. Бунинг сабаблари кўп бўлган: баъзи қизларни бу спорт тури уларни илҳомтирмаслигини тушунди, кимдир ўқиши, оиласи ёки менталитети туфайли.

"Андижанка"нинг биринчи таркибига асосан татар, рус қизлари ва битта корейс қизи – мен, кирганмиз. Кейин Андижон туманидан битта қобилиятли ўзбек қизини - Мухаббат Ҳайдаровани топдилар. У рус тилида деярли гапирмасди, қатъий ахлоқли патриархал оилада тарбияланган. Мусобақаларда ҳар доим шими устидан юбка кийиб қатнашар эди. Бу қоидаларга зид эди, жамоа танбеҳлар оларди. Аммо кейинчалик бу қиз жамоага киришиб узоқ вақт ўйнади. Лекин жароҳати туфайли Олимпиадага чиқолмади”, - деб эслайди Алина Егоровна.

Миллати, аниқроғи, фамилиясига келсак. Олимпиададан олдин Алина Хамдан фамилиясининг охирги ҳарфини ўзгартиришни илтимос қилишган.

“Улар мени “Хам” кулгили эшитилади ва аҳмоқона изоҳларни қўзғатади деб ишонтиришган. Аммо менинг ғазабим келди: менинг фамилиям - бу менинг  бир қисмим. Ғалати фамилиялар камми? Натижада спортчи Хам ғурур билан майдонга чиқарди ва ҳатто ғалати фамилияли машҳурлар рўйхатига кирди. Майли, мен ўз келиб чиқишим билан фахрланаман!” - дейди аёл.

Москвадаги Ўйинларга мураббийлар штаби бутун Иттифоқдан 15 хоккейчини танлаб олди. Бошқа жамоалардан иккита-учтадан спортчи бўлган бўлса, "Андижанка"дан бирданига тўрттаси олинди: Алина Ҳам, Валентина Заздравных, Нелли Горбаткова ва Лейла Ахмерова.

Афсуски, ўзбек жамоасининг мураббийи тўрт йиллик асосий мусобақада қатнашмади - унинг номзоди кўриб чиқилган, аммо охир-оқибат улар жамоани бошқа мутахассисга топширдилар. Кейинчалик жамоадагиларнинг аксарияти Ким СССР учун олтин медални қўлга кирита олиши мумкинлигини айтишган.

Дарё бўлиб оққан "Фанта", оталарча ғамхўрлик ва Япония совғалари

Олимпиада қатнашчилари Москвага келиб, шаҳар атрофидаги кўп қаватли биноларга жойлашдилар. Ҳаммани жинсига қараб қатъий тақсимладилар: ҳатто спортчилар орасида эр-хотинлар бўлса ҳам, улар алоҳида биноларга жойлаштирилган ва бир-бирларини олдига боришларига рухсат берилмади. Алина Егоровнанинг эслашича, бинонинг ҳар бир кириш жойида бештадан милиционер навбатчилик қилган.

"Биз, спортчиларни, КГБ зобитлари яширинча кузатиб турган. Ўйинлар бойкот қилингани сабабли, қаттиқ назорат бўлган: балким чет эллик меҳмонлар бирор нарса қилишар, балким аврашар? Хавфсизлик ходимлари ҳамма жойда биз билан бирга юришарди, биз машғулотларга борадиган автобусларда ҳамроҳ бўлишарди.  КГБ йигитлари спорт кийимини кийиб, диққатни жалб қилмаслик учун, оммага қўшилиб кетарди. Менда парадда гуруҳдаги қизларимиз билан кетаётганимиз, ён томонларимизда эса қўриқчиларимиз тушган фотосурат ҳам бор. Кийимларимиз бир хил бўлган ва ташқаридан биз худди бир дўстона компаниядай кўринганмиз”, - дейди Олимпиада-80 совриндори табассум билан.

Спортчилар тез фурсатда давлат хавфсизлик хизмати ходимлари билан умумий тил топдилар, ҳатто улар учун Олимпия шаҳарчасида импорт нарсаларни сотиб олишди, ахир у ерга спортчилар, меҳмонлар ва ходимлардан ташқари ҳеч ким кира олмасди.

"Ахир, улар ҳам эсдаликка таъқиқланган нарсаларни хоҳлаганлар: йигитлар бизга пул беришарди, биз дўконга бориб, сотиб олиб келардик", - деб эслайди Алина Егоровна.

Олимпия шаҳарчасида мўл-кўллик ҳукм сурган эди: "Фанта" ва "Кока-Кола" дарёдай оққан, импорт китоблар ва кийимлар - жуда арзон нархда. Ҳар бир спортчига маҳаллий ресторанларда овқатланиш учун 22 рублдан талон берилган.

“Бу жуда катта пул эди, биз тошиб кетгунча ердик. Овқатлар ҳар хил эди, мен ҳатто ўзбекистонлик ошпазни ҳам учратдим. Яна мен ватанимдан маҳсус Москвага етказиб бериш учун ўстирилган катта гилос ва ўрикларни едим. Уйда мен бунчалик меваларни кўрмаганман. Қизларимиз билан, Тошкентга қайтгач, ўзимиз еб, қариндошларимизга ҳам баҳам кўришимиз учун, мазали пишлоқ ва колбасаларни сотиб олдик ва уларни ўз манзилларимизга юбордик”, - дея эслайди хоккейчи.

Ҳиндистоннинг қуритилган суварак қўшилган экзотик таомларидан, бундай урф-одатларга одатланмаган совет қизлари даҳшатга тушишди.

Маданий дастур ҳам, айниқса вилоятлардан келганларни, ҳайратда қолдирди.

“Пахмутовани биринчи марта кўрганимни эслайман, унинг бўйи қанчалик кичкина эканлигига ҳайрон бўлдим! Бу телевизор экранидан унчалик сезилмасди. Баскетболчи Ульяна Семёнова менда аксинча таассурот қолдирди. Ўша пайтда у аллақачон Олимпия чемпиони ва икки карра жаҳон чемпиони эди, шунинг учун у машҳур одам мақомида эди. Унинг бўйи 208 см эди! Мен-ку кичкинагина, нозикина эди”, - давом этади Алина Егоровна.

Очилиш маросимида хотин-қизлар хоккей жамоалари охирги бўлиб чиқишди. Ҳаммага оппоқ костюмлар берилди, мусобақаларда эса қизлар оқ-қизил форма ва гетрада қатнашдилар. Қаҳрамонимизда эса Япониядан ноёб совға эсдаликка қолди. Япониялик спортчиларнинг ўзлари Москвадаги ўйинларга бойкот эълон қилишди, аммо ишбилармонлар ўз маҳсулотларини сотиш ва реклама қилиш учун олиб келишди. Олимпиаданинг барча иштирокчиларига ёрқин кроссовкалар совға қилинди.

Хоккейчилар одатий оёқ кийимида ўйнашга қарор қилишди, лекин Алинага юмшоқ кроссовкалар жуда ёқиб қолди ва очилиш ўйинида у майдонга шу кроссовкаларда чиқди. У ўйнаб бўлгач, кийиниш хонасига япон компаниясининг вакили кирди, Хам исмли спортчини чақирди ва ... унга очиқчасига яна бир жуфт кроссовка солинган қутини топширди. Маълум бўлишича, бундай совға мусобақа бошида фақат шу кроссовкада ўйнайдиганларга берилган. Эртаси куни Алинанинг дўстларининг барчаси японияликларнинг янги кроссовкаларини кийиб чиқишди, аммо иккинчи жуфт оёқ кийим бу сафар берилмади.

Довюрак дебют

СССР терма жамоаси учун ушбу турнир биринчи катта мусобақа бўлган. Ҳамма ҳали тажриба камлигини биларди, лекин бойкот туфайли Москвага ушбу спортнинг кўплаб йирик жамоалари келмаганлиги сабабли ғалаба қозониш имкониятлари бор эди.

СССР, Ҳиндистон, Голландия ва Германия терма жамоалари медаллар учун кураш олиб боришлари кутилган. Аммо ҳиндистонликлар ҳайратланарли даражада суст ўйнашди, немис ва голландиялик аёллар эса курашни тарк этишди. Аммо Зимбабве терма жамоаси ҳаммани ҳайратда қолдирди.

Олимпиада “олтини” тақдирини охирида киритилган ва ўтказиб юборилган голлар ўртасидаги фарқ ҳал қилди. Чехия билан ўйин дуранг билан якунланди ва СССР терма жамоаси фақат бронза учун курашишига тўғри келди.

"Биз жуда хафа бўлдик! Биз айниқса ўз уйимизда, мухлисларимиз кўзи олдида олтинни қўлга киритишни жуда хоҳлардик", - дейди Хам.

Аммо бу, айниқса “Андижанка”да Мириман Ким тайёрлаган тўрт нафар тарбияланувчиси учун катта муваффақият бўлди.

Чим устида хоккей бўйича мусобақалардан кейин қизлар яна футбол ва баскетболга боришга муваффақ бўлишди. Атмосфера завқли ва унутилмас эди.

"Лужники бўйлаб юрасан - трибуналар томошабинларга тўла, ҳамма қичқириб қарсак чалмоқда ва сенга ва бир-бирларига қўл силтамоқда. Ҳаётимда бошқа ҳеч қачон бундай ажойиб воқеа бўлмаган. Ўйинларга бойкоти уфайли Москвага келмаганлар жуда афсусда бўлган, мен эса ушбу тадбирнинг бир қисми бўлиш бахтига муяссар бўлдим", - дейди хоккейчи.

Уйда совриндорларни қаҳрамонлар сифатида кутиб олишди. Спортчиларни трап олдида республиканинг биринчи шахслари кутиб олишди, кейин уларга тантанали қабул уюштиришди. Спорт қўмитасининг ваъда қилинган мукофот пулидан ташқари, қизларга биттадан квартира ҳам тақдим этилди.

Оилавий бурч ва илдизларга қайтиш

Ота-онасининг илтимосига биноан, Алина Хам спортдаги карерасининг юқори босқичида тиббиёт факултетига ўқишга кирди. Улар оила ўз шифокорига эга бўлишини жуда хоҳлашган, уларга бу касб жуда ёққан. Яна бир мунча вақт спортчи хоккейни ўқиш билан тенг олиб бориб, ўйнашни давом эттирди, аммо Лос-Анжелесдаги ўйинлар бойкот қилинганидан сўнг, улар асосий касбга эга бўлиш вақти келди деб қарор қилишди.

Тиббиёт институтини тамомлагач, Алина Егоровна Андижон шаҳридаги болалар шифохонасида педиатр бўлиб ишлади, сўнг “Звезда” жамоасида иш бошлади - Ўзбекистонда эркак хоккейи айнан шу жамоадан бошланган. Бунинг учун Хам Ленинградда уч ойлик амалиётни якунлаб, спорт шифокори малакасини олди.

Олимпиада-80 совриндорининг тинч ҳаётини фожиа ўзгартирди: отаси автоҳалокатга учради ва мия жароҳатини олди. Кейин мураккаб операция бўлди, ундан кейин Егор Хам яна 12 йил яшади ва шу вақт давомида қизи унга ғамхўрлик қилди.

Отаси вафотидан кейин Алина Егоровна Тошкентга кўчиб ўтди, аммо у ерда ҳам иш  топиш қийин эди. 2000-чи йилларда бир нечта касбларни ўзгартиришига тўғри келди – буюртмага торт пиширувчисидан риэлторгача.

"Мен пул топишим учун кўп ишлашимга тшғри келди. Ўзимнинг фарзандларимни тарбияладим ва вақт ўтиши билан Тошкентга онам ва акамни кўчириб ўтдим. Акам 2009 йилда вафот этди ва унинг учта ўғлини ўз зиммамга олдим", - дейди Москва Олимпиадаси совриндори.

Алина Хам ўзининг тарихий ватани - Кореяда ҳам бўлди. У ерда у маҳаллий автозаводда ишлади.

"Мен Кореяга 2004 йилда - "Кориада" маҳаллий маданият фестивалига боргандим. Олимпия қўмитаси президенти МДҲ давлатларида ютуқларга эга корейс спортчиларни таклиф қилди. Биз Чеджудо оролида, денгиз бўйида ажойиб дам олдик. Дарвоқе, мен доим ҳайрон бўламан: ўзбеклар ҳамма жойда бор! 2012 йилда мен Ансанда "Самарқанд" кафесига дуч келдим. Эгалари - ўзбек эмигрантлари, барча миллий таомлар тайёрланади", - деб эслайди Хам.

2014 йилда Алина Егоровна Тошкентга қайтиб келди - кекса онаси доимий парвариш ва даволанишга муҳтож эди. Қизи шифокорликка ўқигани бежиз бўлмади - энди у онасининг дори-дармонларни ўз вақтида қабул қилишига ва заифлашаётган соғлиғини қўлидан келганича қўллашга ҳаракат қилди. Алинанинг ўғли оиласи билан Кореяда ишлайди, катта акаси эса Екатеринбургга кўчиб ўтди. Ёшликдаги дўстлари ҳам Россияга чақиришмоқда, аммо Алина Егоровна деярли бутун умри ўтган мамлакатни тарк этишни истамаяпти.

У ҳалигача ўзини касбда намоён қилишни, Тошкентда ўзининг шахсий тиббий фирмасини очишни хоҳлаётганини айтди. Кучи, билими ва тажрибаси бор, аммо ҳозирча бўш вақт етмаяпти. Лекин, у тарбиялаб ўз ўрнини топган, муносиб фарзандлари ва жиянларидан ва невараларини тарбиялаганидан бахтиёр. Ёшлигидан спорт орқали чиниққани тақдирнинг қийинчиликларини енгишга ёрдам берди.

359
Мавзу:
Олимпиада-80: ҳаммаси қандай бўлган эди? (22)
Американский высотный самолет-разведчик Lockheed U-2

"Уни тутиб бўлмайди": АҚШ Россиянинг қайси қуролини умуман кузатувга ололмади

1668
(Янгиланган 20:22 06.08.2020)
Ҳаракатланаётган поезд олдида йўл очиш, локомотивни тезда таъмирлаш, қўшинларни бутун мамлакат бўйлаб кўчириш – 6 август, пайшанба куни ҳарбий темир йўлчилари ўзларининг касб байрамини нишонламоқда.

ТОШКЕНТ, 6 авг - Sputnik, Андрей Коц. Ҳаракатланаётган поезд олдида йўл очиш, локомотивни тезда таъмирлаш, қўшинларни бутун мамлакат бўйлаб кўчириш – 6 август, пайшанба куни ҳарбий темир йўлчилари ўзларининг касб байрамини нишонламоқдалар. Уларнинг жанговар техникаси ҳар доимгидек ноодатий бўлган. Рельсдаги зирҳли маҳлуқлар ҳақида - РИА Новости материалида.

Захира йўлида

Гарчи зирҳли поездлар XIX асрда пайдо бўлган бўлса-да, улар ҳали ҳам Россия армияси захирасида мавжуд. Биринчи чечен кампанияси пайтида, СП-1 ва СП-2 махсус поездлари Назран-Грозний участкасида таъмирлаш-тиклаш гуруҳларини ҳимоя қилган. Уларнинг ҳар бирининг платформаларида иккитадан БМП-2 мавжуд. Шунингдек, ушбу майдончаларда қум ва шпалдан ясалган бошпаналар, автоматлар ва автоматик гранатомётлар учун ўт очиш нуқталари жиҳозланган.

Иккинчи чечен кампаниясида бешта махсус поезд иштирок этди. Экипажларга темир йўл йўналишларини муҳандислик разведкаси, фугаслардан тозалаш, қўшин эшелонларини жанговар кузатуви ва мудофааси юклатилган. Ва бугунги кунда "Байкал", "Терек", "Амур" ва "Дон" зирҳли составлари, зарурият туғилса, йўлга чиқишга тайёр. Хусусан, 2015 йилда улардан иккитаси бир нечта ҳарбий округларда моддий-техник таъминот қўшинларининг машқларида иштирок этган.

Подготовка к транспортировке ракетного экраноплана проекта 903 Лунь
© Foto : Courtesy of Press service of the Southern Military District

Бироқ, яқин вақтгача рельслардаги энг қўрқинчли маҳлуклар - 1980-йилларнинг охирларида хизматга қабул қилинган РС-22 қитъалараро баллистик ракеталари билан жиҳозланган жанговар темир йўл ракета тизимлари (БЖРК) эди. Ушбу ядровий ушлаб туриш воситалари ривожланган темир йўллар тармоғи туфайли жуда ҳаракатчан эди, уларни йўлдошлардан кузатиш жуда қийин бўлган. БЖРК биринчилардан бўлиб ядровий қуролсизлантириш дастурининг бир қисми сифатида хизматдан чиқарилди.

2013 йил апрел ойида Мудофаа вазирининг ўринбосари Юрий Борисов "Баргузин" номли янги авлод БЖРК лойиҳаси ҳақида маълум қилди. 2014 йил декабрига келиб, Мудофаа вазирлиги комплексга қандай ракета ўрнатилиши бўйича қарор қабул қилди: бу РС-24 “Ярс”. Битта поездга – олтита ракета. Улар оддий юк вагонига сиғади, бу эса фуқаролик поездлари оқимида БЖРК-ни самарали ниқоблаш имконини беради.

Бироқ, 2018 йилда лойиҳа музлатилганлиги маълум бўлди ва бўш қолган маблағлар шахтада жойлаштириладиган "Авангард" ракета мажмуасини яратишга сарфланди. Шунга қарамай, ракета поездлари бўйича ишланмалар сақланиб қолди ва Россия уларни ишлаб чиқаришни тиклашга доим қодир.

Биринчи "Хунхуз"лар

БЖРКнинг катта набиралари деб 1915 йилда император армияси таркибига киритилган биринчи рус зирҳли поездларини атаса бўлади. Унда қўшинлар таркибига бешта махсус поезд киритилди. Биринчи жаҳон урушининг энг яхши зирҳли поездлари деб “Ҳунхуз” типидаги тўртта поезд ҳисобланади.

Уларнинг ҳар бири "О" серияли паровоз ва икки ўқли платформадан иборат бўлган. Улар Австриянинг 12 та қўлга олинган саккиз миллиметрлик Шварцлозе пулемёти ва 1904 йилда ишлаб чиқарилган 76,2 миллиметрлик тог тўпига эга минора билан жиҳозланган. Қалинлиги 1,2-1,6 сантиметр пўлат тунука билан қопланиши 94 кишидан иборат экипажни ўқотар қуролдан ҳимоя қилишга етарли эди.

Бош зирҳли поезд 1915 йил 24 сентябр куни эрта тонгда тўғридан-тўғри Австрия окоплар чизиғига етиб бориб, бўронли ўт очган. Шошиб қолган душман чекинди ва рус пиёда қўшинлари дарҳол ҳужумга ўтдилар. Бироқ, австрияликлар тезда ўзларига келиб, иккинчи ҳимоя чизиғида “Хунхуз”ни ишдан чиқаришди.

Россия армияси йирик операцияларда зирҳли составлардан фаол фойдаланган, хусусан, Брусилов ҳужумида.

Фронт йўлларида

Зирҳли поездлар фуқаролар урушида жангларда иккала томонда ҳам иштирок этишган. Иккинчи Жаҳон урушида ўнлаб турли хил лойиҳалар бўйича қурилган, енгилларидан тортиб ўта оғирларигача, икки юздан ортиқ зирҳли поездлар темир йўлларда жанглар оборган. Улардан энг машҳури, шубҳасиз, Севастополни ҳимоясида қатнашган “Железняков”дир.

У ҳақиқий қуруқликдаги маҳлуқ бўлиб, тўртта платформада жойлашган бешта 76 миллиметрлик тўп, иккита 82 миллиметрлик миномёт, ўн тўртта 7,62 миллиметрлик Максим пулеметлари ва иккита 12,7мм зенитли ДШК билан қуролланган эди. Зирҳ қалинлиги 30 миллиметрга етган, тезлиги эса соатига 50 километрни ташкил этган, бу эса “Железняков”га зарбани самарали ушлаб туришга ва ҳужумдан тезда чиқиб кетишга имкон берган.

Немислар уни "яшил шарпа" деб аташган. Тинч ҳолатда экипаж камуфляж рангларини ўзгартириб, составни қайта бўяшган. Йўлга "Железняков" фақат синчков разведкадан сўнг чиқарди. Ҳужум чизиғида у душман истеҳкомларига кучли зарба бериб, дарҳол позициясини ўзгартирарди. "Железняков" тош қояларда ёки туннелларда ўйилган тор чуқурчаларда яширинар эди. Гитлерчилар тутиб бўлмас зирҳли поездни кузатишга муваффақ бўлишди. Авиация у яширинган туннелга ҳужум қилиб иккала чиқиш йўлини тўсиб қўйди.

1942 йил 1 майда шакллантирилган 31-чи зирҳли поездлар дивизиони Волгадан Берлингача жанглар олиб борди. Унинг асосий зарба кучи "Козьма Минин" ва "Илья Муромец" составлари. Уларнинг ҳар бири 76 миллиметрлик тўртта тўп, иккита реактив снаряд учириш ускунаси, 12 тадан ДТ пулемети ва тўрттадан 25 миллиметрлик автомат зенит қуроллари билан жиҳозланган бўлган. Зирҳ қалинлиги 4,5 сантиметрга етган.

Бўлинма Курск жангида 61-чи армиянинг ҳужумини ҳимоя қилиб турган, Ғарбий Украинани озод қилган ва немисларга Польшада зарбалар берган. Унинг ҳисобида – артиллерия дуэлида вайрон қилинган битта немис зирҳли поезди, 42 та миномёт батареяси, 24 та алоҳида қурол нуқтаси, 14 та дзот, 94 та пулемёт пункти, 15 та самолёт ва юзлаб душман аскарлари.

Урушдан кейин

1970-йилларда, ХҲР билан муносабатлар кескинлашуви туфайли СССР Совет-Хитой чегараси бўйлаб Транссибирь магистралини патруллаш ва ҳимоя қилиш учун тўртта зирҳли БП-1 поездини қуришга қарор қилди.

Янги техника, ҳозирда айтилганидек, модулли бўлган. Зирҳли тепловоз саккизта платформада иккита ПТ-76 сузувчи танки, саккизта БТР-40ЖД зирҳли транспортёри, шунингдек иккита Зу-23-2 зенит қуроллари жойлашган майдончани тортиб келган.

Шунингдек, бешта БТЛ-1 русумидаги жанговар модул: маневрли тепловоз ва Т-54, Т-55 ёки Т-62 танклари ўрнатилган иккита тўрт ўқли платформалардан иборат бўлган. Бунга қўшимча одатий қуролларга эга пиёдалар бўлинмаси. Бу поездлар мустақил равишда ҳам ҳаракат қилишлари мумкин эди.

Дарвоқе, бу поездлар жангларда қатнашишига тўғри келмади. Пекин билан алоқалар яхшиланди ва БП-1 захирага юборилди.

1668
Подготовка к транспортировке ракетного экраноплана проекта 903 Лунь

“Каспий маҳлуқи”ни қайта тиклаш керакми ёки йўқ

813
(Янгиланган 16:53 06.08.2020)
Яқин келажакда оғир жанговар экранопланлар янги вариантда ва бортига қанотли ракеталар ўрнатилган ҳолда Россия ҳарбий-денгиз кучларига қайтади. Улар база инфратузилмаси мавжуд бўлмаган ҳар қандай иқлим шароитида ишлашга қодир.

Россиянинг дунёда ягона "Лунь" ракетали экраноплани 31 июль куни Каспийскдан Дербентга денгиз орқали тортиб келинди, у “Патриот” паркининг марказий экспонатига айланади.

34 йил олдин Нижний Новгородда қурилган “Лунь” экраноплани, узоқ синовлардан сўнг 1991 йилда тажрибали фойдаланиш  учун Каспий флотилиясига топширилди. Ва у 903 лойиҳанинг режалаштирилган саккизта аппаратидан фақат битта ягона бўлиб қолди. Аммо экранопланлар тарихга ғарқ бўлмади.

Юқори тезлиги (500 км/с) ва парвознинг пастда амалга оширилиши (7 - 10 метр) туфайли ракета ташувчи-экранопланлар радарларга сезилмай денгиз ва текисликлар узра минглаб километрларни учиб ўтиб денгиз базалари ёки авиаташувчи гуруҳларига кутилмаган йўналишлардан ракета учиш масофасига яқинлашиб, зарба бериши мумкин

Янги экранопланлар ҳарбий-денгиз кучларининг жанговар имкониятларини кенгайтиради. Аввалроқ, Россия Ҳарбий-денгиз флотининг кемалар қуриш бошқармаси бошлиғи, 1-чи даражали капитан Владимир Тряпичников "Экранопланларни ривожлантириш" лойиҳаси 2050 йилгача кемалар қуриш дастурига киритилганини маълум қилди. РФ Мудофаа вазирлиги янги экранопланни яратишга тактик-техник топшириқни ишлаб чиқди, тажриба-конструкторлик ишлари олиб борилмоқда. Дастлабки маълумотларга кўра, янги экраноплан 2022 йилда биринчи парвозини амалга оширади.

ОАВлар "Каспий маҳлуқи"ни (бу аппратни Ғарбда улкан ўлчамлари ва фантастик кўриниши учун шундай аташган) қайта ишга тушириш масаласини қизғин муҳокама қилмоқдалар. Американинг National Interest нашри ҳам, Хитойнинг Sohu нашри ҳам четда қолмади.

Илмий-технологик ва ишлаб чиқариш базаси ҳам бор - Россия кўп мақсадли экранопланларни ишлаб чиқаришда Ғарб мамлакатларини анча ортда қолдирган. Мисол учун, "Лунь" бундан 29 йил олдин ҳам парвозларни яхшигина амалга ошириб, ракета зарбаларини амалга оширган, 1990 йилларнинг охиридан АҚШда лойиҳалаштирилган, 1200 тонна юк кўтариш лойиҳавий қувватига эга бўлган юк ташувчи экраноплани (юкхонаси 17 дона Абрамс танкига мўлжалланган) ҳатто прототип кўринишида ҳам битказилмади.

Бугунги кунда Россия Ҳарбий-денгиз кучларининг жанговар экранопланларини тиклаш истиқболлари қандай?

Фойдаланиш хусусиятлари

Яқин келажакда кўп мақсадли экранопланлар (Ғарбда улар WIG - Wing-In-Ground effect деб аталади) сўнгги юқори аниқликдаги қанотли ва гипертовушли ракеталар, ҳужум дронлари, электромагнит замбараклар, оғир торпедаларни ишлаб чиқиш ва улардан фойдаланиш учун асос бўлиши мумкин.

Тезкор ҳаракат кучлари сифатида зарба экранопланлари Россия Арктикасини самарали патрул қилиши мумкин бўлар эди.

Десант (юк ташувчи) модификациясида ушбу аппаратлар ҳарбийларни ўз одатий қуроли ва зирҳли транспорти билан катта масофага тезкор равишда етказиш имкониятини яратади. Янги экранопланлар душман радарларига деярли кўринмайди, тежамкорлиги ва юк ташиши бўйича самолёт ва вертолётлардан, шунингдек, тезлик борасида қанотлари сув остида жойлашган кемалардан устундир. Улар можаро зонасидан жуда катта масофага ("Чайка-2" - 5000 кмгача) "кучларни тарқатиш" имконини беради ва жанговар фойдаланишнинг барча соҳаларида Россиянинг имкониятларини оширишга ёрдам беради.

National Interest маълумотларига кўра, янги А-050 "Чайка-2" экраноплани "Каспий маҳлуқи"нинг реинкарнацияси ҳисобланади ва (Нижний Новгороддаги Алексеев номидаги марказий конструкторлик бюросида) йўловчиларни (100 кишигача) ва юкларни қирғоқ минтақаларда, шу жумладан, Арктикада ташиш учун яратилмоқда. Турли оғирликдаги юкларни ташиш қобилиятига (ихтисослашувга) эга бўлган "қанотли кемалар"нинг қатор линияси қурилмоқда, улар 2022 йилдан кечикмай парвозини амалга оширади.

Аввалроқ Хитой Халқ-озодлик армияси учун бир нечта “Чайка” экранопланларини сотиб олиш бўйича музокаралар ташаббуси билан чиқди. Бу кеманинг душман учун катта сюрприз бўлиши мумкин бўлган билвосита юқори тайёргарлиги ва самарадорлигини кўрсатади.

Аэродромсиз авиация сифатида экранопланлар тинч даврда ҳам самаралидир. Масалан, Россиянинг "Эколен" ИИЧБси “Каспий маҳлуқи”нинг муқобили ер-ҳаво амфибияни ишлаб чиқмоқда. У  ҳам ҳавода, ҳам ер устида уча олади, 750 тоннагача юк кўтариш қобилиятига эга. Денгиз ва дарёлар, тундра ва чўлда фойдаланиланиш мумкин. Учиш ва қўниш учун экранопланга фақатгина етарлича сув ҳавзаси ёки текис ер майдони керак бўлади.

Улкан хусусиятлари

Экраноплан жуда паст баландликда учаётиб, кираётган ҳаво оқими қанот остида зич "ҳаво ёстиғи"ни яратганда юзага келадиган эффектни қўллайди. Сув юзасидан (музли дала, қорли текислик ёки жанубий дашт) кўтарилаётганда, аппарат барқарорликка эришиб, соатига 500 км тезликда ёқилғини минимал сарфлаб, катта юк билан - "Чайка-2" - 10 тоннагача, “ҳавода сузади”.

Алексеев номидаги Нижний Новгород конструкторлик бюроси ҳам учиш оғирлиги 100 тонна бўлган А-080 "Чайка-3" экранопланининг оғир вариантини яратиш устида ишламоқда. Истиқболли машина Россиянинг замонавий авионикаси ва навигацион-пилоташ мажмуаси билан жиҳозланади. У беш даража нишобликка эга жиҳозланмаган қирғоққа мустақил равишда чиқиши, сувда ва аэродромга жойлаштирилиши мумкин.

Ҳатто кўҳна "Лунь" ҳам технологик жиҳатдан ҳайратлантиради, у 450 км/соат тезликда 2000 км дан ошиқ масофани, уч метрдан 500 метргача баландликда босиб ўтиб, ўзининг йирик ўлчамлари билан ёқилғини транспорт самолётидан беш баравар кам сарфлаган.

У ўзининг ташқи қиёфаси билан ҳам ҳурмат қозонтиради. Корпуснинг олд қисмида, пилонда 8 дона тортиш двигателлари (Ил-86 турбиналари асосида) жойлашган, уларнинг соплолари экран эффектини кучайтириш учун сувга бурчак остида ўрнатилган (кучайтирилган оқим бироз орқада жойлашган қанотларга акс этади). Экраноплан фюзелажида уч жуфт кемаларга қарши зарба масофаси 250 км бўлган ва ўз радиолокацион станциясига эга ЗМ-80 "Москит" ракеталари ўрнатилган. Узунлиги қарийб 74 метрни ташкил этиши ва трапеция шаклидаги қанотларнинг узунлиги 44 метр ва майдони 550 квадрат метрни ташкил этиши, 380 тонналик кемани космик қиёфага келтиради.

Жанговар мақсадларга келсак, учта товушдан тез “Москит” ракетаси (максимал тезлиги 2,8Мах-да, ҳар 5 сонияда учириши шартида) авиаташувчини йўқ қилишга етарли бўлар эди.

Экранопланлар СССР Ҳарбий-денгиз флотига душман кемаларини йўқ қилиш воситаси сифатида яратилган. Ўзининг биринчи парвозини “Лунь” 1985 йилда амалга оширди. Унинг юқори тезлиги ва чидамлилиги, катта юкларни ташиши ва қуруқлик ва муз устидан учиш (шунингдек, баландликларда учиш) қобилияти билан биргаликда бошиданоқ ақл бовар қилмайдиган имкониятларни яратди. "Лунь", "Орлёнок" экранопланалари ракеталар ва десантчиларни етказиш учун муваффақиятли мослаштирилди. Десантли "Орлёнок" кичикроқ бўлиб, қўшинлар ва техникаларни тезкор ташишга мўлжалланган эди (150 та десантчи ёки иккита пиёдалар жанговар машинаси). СССР парчаланиб кетганидан сўнг қурилмалар қурилишининг бутун туркуми тўхтатилди (шу вақтга келиб 903 лойиҳасининг иккинчи "Лунь" аппарати 95%га тайёр эди), жанговар "авиаташувчилар қотили" эса Каспийскда лангарга ўрнатилди. Бу каби ҳолат яна такрорланмаслиги керак, чунки Ғарбий "шериклар" буни барибир қадрига етмайдилар. Бугунги кунда Россия ва унинг иттифоқчилари манфаатлари учун тинчликни мустаҳкамлаш мақсадида экранопланларни сифат жиҳатидан янги технологик даражада жанговар хусусиятларини такомиллаштириш керак.

813
Сотрудник лаборатории

Ўзбекистонда коронавирус: 7 август асосий хабарлари

67
(Янгиланган 20:08 07.08.2020)
Бир сутка давомида 522 кишида коронавирус аниқланди, Ўзбекистонда коронавирус инфекцияси қайд этилганлар сони 29 057 нафарни ташкил қилмоқда.

ТОШКЕНТ, 7 авг — Sputnik. Sputnik Ўзбекистон республикадаги эпидемиологик вазият тўғрисида асосий хабарларни тўплади.

Бир сутка давомида 522 кишида коронавирус аниқланди, Ўзбекистонда коронавирус инфекцияси қайд этилганлар сони 29 057 нафарни ташкил қилмоқда.

Янги касалланиш ҳолатларининг 197 нафари Тошкент шаҳрида, 23 нафари Тошкент вилоятида, 15 нафари Хоразм вилоятида ҳамда 13 нафари Андижон вилоятида коронавирусга чалинган беморлар билан мулоқотда бўлганлиги сабабли намуна олинган фуқаролар орасида аниқланган.

Даволаниш кўрсаткичи

Бугуннинг ўзида 472 нафар бемор тузалиб, ўз уйларига кузатилди. Республика бўйлаб жами соғайганлар сони 20 059 нафарга етди.

Айни пайтда 8 817 нафар беморга белгиланган стандартлар бўйича даво чоралари кўрилмоқда. Улардан 728 нафари оғир, 217 нафари эса ўта оғир аҳволда.

Ўлим ҳолатлари

Кун давомида коронавирусга чалинган 4 нафар бемор – Тошкент шаҳар  Олмазор туманида яшаган 39 ёшли Б.С. (эркак) ҳамда Учтепа туманида яшаган 68 ёшли Л.К. (аёл), Мирзо Улуғбек туманида яшаган 71 ёшли Н.И. (аёл), Қибрай туманида яшаган 69 ёшли С.Б. (эркак) вафот этди.

Ўзбекистонда жами 181 киши пандемия қурбони бўлди.

Фуқароларни олиб келиш

Россия-Қозоғистон чегарасида тўпланган 1850 нафар фуқаро қайтарилади.

6 август куни Оренбург вилоятининг “Бузулук” станциясидан 920 нафар фуқаро биринчи поезд Ўзбекистонга жўнаб кетди. Иккинчиси 7-август куни Самара вилоятининг “Кинел” станциясидан 930 нафар фуқаро билан жўнайди. Россия-Қозоғистон чегарасида тўпланган жами 1850 нафар Ўзбекистон фуқаролари қайтарилади.

7 август ҳолатига кўра Оренбург ва Самара вилоятларида Россия-Қозоғистон давлатлараро чегараси яқинида Ўзбекистон фуқароларининг тўпланиши кузатилмаяпти.

Кенияга саёҳат

Кения ҳукумати 5 августдан бошлаб ўзбекистонлик туристларга ўз ҳудудига мажбурий карантинсиз киришга рухсат берди. Найроби аэропорти сайтида карантин бекор қилинаётган 126та давлатдан иборат рўйхат эълон қилинган. Ўзбекистон рўйхатда 124 ўринда жойлашган.

Кенияга борадиган туристлар коронавирус йўқлиги қайд этилган инглиз тилидаги маълумотномага эга бўлишлари лозим. Бундай маълумотнома парвоздан 96 соат олдин олиниши лозим.

Тест синовлари

ОТМларга кириш имтиҳонлари 2 сентябрдан бошлаб, 2 ҳафта давомида ўтказилади. Тест синовлари очиқ стадионларда, кунига 2 сменада ташкил этилади. Натижаларни эълон қилишда ўзгариш бўлмайди. Худди ҳар йилгидек тест синовлари ўтказилган кунининг эртасига абитуриентнинг шахсий саҳифасида эълон қилинади.

Тест синовлари учун 155 стадиондан 40 га яқин стадион жалб этилиши режалаштирилган. Стадионнинг соялик даражалари ва бошқа шароитларга эътибор қаратилган. Соябонлар қўйилиши маласига ҳам эътибор қаратилади. Ота-оналар учун кутиш жойлари, шифокорларга шароит яратиш каби ташкилий масалалар ҳал қилинмоқда.

Дунё саломатлиги

Дунё бўйлаб инфекцияни юқтириб олган кишиларнинг сони 19,1 миллиондан ошди, 715 минг киши вафот этди, 11,6 киши тузалди. Энг кўп ҳолатлар АҚШда (4,9 млн), Бразилияда (2,9 млн), Ҳиндистонда (2,0 млн).

 

67
Мавзу:
COVID-19 умумжаҳон пандемияси