Олимпия намози: Спорт мажмуаси қурилиши учун Жоме масжиди бузилишига сал қолган

585
(Янгиланган 19:38 31.07.2020)
Мусулмон спортчилар учун зиёратнинг асосий жойи ва имомлар "танланиши" ҳақида Sputnik мақоласида ўқинг.

ТОШКЕНТ, 31 июл - Sputnik, Мария Науменко, Лев Рижков. 1980 йилги Москва Олимпиада арафасида мураккаб вазифа ҳал қилиниши керак эди: Халқаро Олимпия Қўмитаси қоидаларига биноан, Ўйинлар иштирокчилари учун ибодатхоналар ва масжидлар жиҳозланиши керак эди.

Олимпия шаҳарчаси диний маркази қандай ишлагани ва айрим уламолар баъзида зериккани ҳақида - Sputnik мақоласи.

Спортчилар суратга тушгани киришарди

"Совет спортчилари борасида ҳеч қандай муаммо бўлмаган. Мен дуо олгани келган ёки ва бирор ибодат маросимида қатнашган спортчиларимизни кўрмадим. Буларнинг ҳаммаси чет эл делегациялари учун қилинганди", - деб эслайди Толмачидаги Авлиё Николай черкови бошқарувчиси, протоиерей Николай Соколов. Унга 1979 йилда Олимпия шаҳарчасида диний хоналарни ташкил қилиш топшириғи берилган эди.

Москвадаги Олимпия шаҳарчасининг маданий марказида ҳар бири 100 квадрат метрдан иборат учта зал ажратилган. Улардан бирида христиан динини эътиқод қилганлар учун ибодат хоналари (католиклар, православлар ва турли протестант оқимлари эргашувчилари), иккинчисида - Ислом, учинчисида  эса - Иудаизм ва Буддизм эътиқодчилари ибодат қилган.

Баъзи диний тузилмалар вакиллари чет элдан таклиф қилинган. Маросимларни бажариш учун 20 нафар дин вакиллари танлаб олинган эди. Улардан бири Россиянинг амалдаги бош раввини Адольф Шаевич эди. 

Унинг таъкидлашича, спортчилар ибодат хонасига фақат суратга тушиш учун кирганлар - "ҳеч қачон спортчилар ибодат қилиш учун йиғилмаган".

"Кирганларнинг барчаси ҳайрон қоларди. Улар Совет Иттифоқида дин таъқиб қилинишини биларди, Олимпия шаҳарчасида эса бутун бир диний марказ пайдо бўлган. Бизнинг ўзимиз учун ҳам бундай қарорнинг қабул қилиниши ҳайратланарли ва кутилмаган ҳол бўлди", - дейди Шаевич.

Бутуниттифоқ Евангелие христиан-баптистлар Кенгашининг собиқ раҳбарларидан бири Вальтер Мицкевич ҳам махсус ажратилган ибодат хоналари спортчилар орасида машҳур бўлмаганини тасдиқлайди.

1980 йилда Олимпия шаҳарчасида хизмат қилган Мицкевич: "Бу жуда зерикарли навбатчилик эди. Бизга камдан-кам одамлар келарди: гоҳида бирор чет эллик югуриб келиб тиз чўкиб ибодат қиларди. Биз улар билан кўп ҳам алоқа қилмасдик", - дейди 1980 йилда Олимпия шаҳарчасида хизмат қилган Мицкевич.

Священнослужители в здании Культурного центра Олимпийской деревни во время XXII летних Олимпийских игр
© Sputnik / Сергей Гунеев
Священнослужители в здании Культурного центра Олимпийской деревни во время XXII летних Олимпийских игр

Аммо дин вакилларига хорижий ОАВлар алоҳида қизиқиш билдирган.

"Ўнлаб журналистлар - японияликлар ва норвегияликлар келишарди. Улар суратга олишарди, умуман Иттифоқда дин ишлари қай аҳволда бўлгани ҳақида саволлар беришарди. Уларнинг кўпчилиги Олимпия шаҳарчасида яшашган ва доим маданий марказ атрофида юришарди", - деб эслайди Шаевич.

Эрталабки ибодатдан кейин телевизор кўргани борардик

"Биз хонани мен иккита буддист ламаси билан бўлишганмиз. Ҳар кунни эрталаб мен ўзимнинг ярмимда ибодат қилиш билан бошлардим, улар ўзлари томонида, кейин эса бирга телевизор кўргани борардик. Ягона нарса – марказда тез-тез ибодат қилгани келиб турган католик спортчилар муайян сони бўлгани”, - дейди Адольф Шаевич.

"Мусулмонлар эрталаб бу ерга келишади-да, кейин хонани қулфлаб кетишарди - улар учун стадионга ёки бошқа жойга бориш янада қизиқарлироқ эди", - дея қўшиб қўяди Мицкевич.

Вальтер Артурович эслашича, католик руҳонийлари Москвага Литвадан келган, у доим уларнинг маросимларини қизиқиш билан кузатган.

"У ерда учта католик бор эди. Оёғини учигача қора либос кийган. Улар ҳар куни эрталаб ва ҳар доим ибодат қилишар ва Исо Масиҳнинг Голгофа азобларини эслашарди", - дейди Мицкевич.

Шаевичнинг сўзларига кўра, барча конфессиялар вакиллари бир-бири билан дўстона муносабатда бўлишган ва ҳар куни мусобақада кўрганлари билан ўртоқлашарди.

"Биз деярли барча руҳонийлар билан гаплашардик: православлар, мусулмонлар билан. Биз, аслида, битта меҳмонхонада яшаганмиз, алоқалар жуда яхши эди, таассуротларимиз билан алмашардик. Асосан спорт ҳақида гаплашардик", - дейди Шаевич.

Маданият маркази вестибюлида катта япон телевизорлари турарди. Бундан ташқари, экранлар ресторанларда хам бор эди - улар орқали мусобақалар намойиш этиларди. Раввин катта спорт мухлиси бўлгани учун мусобақанинг боришини кузатишга барча имкониятлардан фойдаланганини таъкидлайди.

Шаевич, ўйинлардан кейин "идорага ҳисобот бериш" керак бўлганлигини эслайди. Ва у СССР Вазирлар Кенгаши ҳузуридаги Дин ишлари бўйича кенгашда: "ҳеч қандай диний тадбирлар бўлмади, ҳеч ким ибодат китобларини (дуолар тўпламлари - таҳр.) сўрамади ва келмади ҳам", деб ҳисобот берган.

"Олимпия шаҳарчасида ибодат хоналарининг ҳеч қандай рекламаси йўқ эди. Бу ерда ибодатхона борлигини тушунишлари учун катта ҳарфлар билан "Ибодат хонаси" деб ёзиб қўйиш керак эди. Бундай нарсалар йўқ эди. Одам бу жойни Худо билан, руҳонийлар билан мулоқот жойи эканлигини қандай тушуниши мумкин?! Шунинг учун, шаҳарчага келиб, қаерга боришни билмайсиз", - дея шикоят қилади Мицкевич.

Протестант руҳонийсининг сўзларини Москвадаги XXII Олимпиада ўйинларида шаҳсий биринчиликда бронза медалини қўлга киритган совет от спортчиси Юрий Сальников ҳам тасдиқлайди.

Ирландские спортсмены, члены национальной олимпийской команды во время службы в Олимпийской деревне
© Sputnik / Сергей Гунеев
Ирландские спортсмены, члены национальной олимпийской команды во время службы в Олимпийской деревне

"Мен шаҳарчада ибодат хоналарини кўрмадим ва у ерга боролмадим. Мен ҳам чўқинтирилганман ва Худога ишонаман. Агар шаҳарчада ибодат хоналари борлигини билганимда, у ерга албатта борган бўлардим. Буни чин дилдан айтяпман", - дейди Сальников.

"Москвада ибодатдаги ҳар қандай спортчи ибодат хонасига кириши мумкин эди, бу таъқиқланмаган эди. Аммо Олимпиада Ўйинларида иштирок этаётганини ва буни устига ибодатдалигини расман маълум қилиш - бу ақл бовар қилмайдиган иш эди. Ҳамма жим эди", - дейди православ руҳонийси Николай Соколов.

Кинозал ва сувенир дўконлари: Олимпиада-80 руҳонийлари ҳордиқ чиқариши

Вақт ўтиши билан руҳонийлар ўзларига ҳар хил овунишларни ихтиро қилишларига тўғри келарди.

Мицкевич: "Ҳеч ким келмаганида вақт жуда оғир ўтади. Мен кинотеатрга тез-тез бориб турардим, у ерда энг яхши совет филмлари намойиш этиларди, зал эса доим бўш эди", - дейди Мицкевич.

Яна Вальтер Артурович "ажойиб сартарошхоналар ва турли хил сувенир дўкончалари" бор Олимпия шаҳарчасида айланиб юришни яхши кўрарди.

"Мен магазинлардан мамнуният билан черковлар, диққатга сазовор жойлар тасвирлари бор, Ивановнинг "Масихнинг одамларга кўриниши" расми туширилган откриткаларини сотиб олдим", - деб эслайди Мицкевич.

Шунингдек, Олимпия шаҳарчасида кечқурунлари доим дискотекалар ва совет эстрадаси юлдузлари иштирокида концертлар уюштириларди.

"Бизнинг етакчи санъаткорларимиз ташриф буюрарди: Лев Лещенко, Владимир Винокур, Эдита Пьеха, Людмила Зыкина. Одатда уларнинг концертларига тушиш осон эмас эди. У ерда мен Иосиф Давыдович Кобзон билан танишиб олдим. У шаҳарчанинг диний марказида раввин ҳам борлигидан ҳайрон қолди”, - дейди Адольф Шаевич.

"Зыкина ибодат хонасига келиб: "Ҳа, албатта, Худо бор, Худо бўлмаслигининг иложи  йўқ ... Одамларга Худо тўғрисида эшитиши учун кўпроқ имконият бериш керак", дегани ҳеч эсимдан чиқмайди. Бизнинг зиё аҳли, маданиятимиз вакили: “одамларга ахлоқ, маънавий ҳулқни ўргатиш керак”, деган сўзларини эшитиш ёқимли эди", - деб эслайди Мицкевич.

Жоъме масжиди бузилиб кетишига оз қолди

1980 йилда Москва жоъме масжиди Яқин Шарқдан келган мусулмон спортчилар ва расмий делегацияларнинг зиёратгоҳига айланди.

Бироқ, Ўйинлар арафасида, диний арбоблар ушбу бино учун курашишларига тўғри келди. "Олимпийский" спорт мажмуасини қуриш учун тарихий биноларнинг деярли бутун квартали бузилди. Бундай тақдир масжидга ҳам таҳдид солган. Олдин ҳам ҳолатлар бўлган: масалан, Олимпия шаҳарчасини қуриш пайтида православ черкови бузиб ташланган.

"Менинг отам Абдулқодир Валитов барча идораларга хатлар ёзди. Сиз халқаро спорт тадбирини ўтказяпсиз. Араб мамлакатларидан меҳмонлар келса, уларни қаерга олиб борасиз? Маъносида," - дейди Отрадноедаги "Ярдям" масжиди имоми Исмоил-ҳазрат Валитов.

Бундан ташқари, Миср ва Саудия Арабистонининг СССРдаги элчилари ҳам масжид учун туришди. Натижада, ҳукумат бузиш ҳақидаги қарорини бекор қилди.

  • Москва Жоме масжиди (эски биноси) ва унинг ёнида 1980 йилда қурилган Олимпия спорт мажмуаси
    © Sputnik / Руслан Кривобок
  • Москва Жоме масжиди ва унинг ёнида 1980 йилда қурилган Олимпия спорт мажмуаси
    © Sputnik / А. Родионов
  • Москва Жоме масжиди эски биноси.
    Юрий Сомов
  • Москва Жоме масжиди эски биноси (2015 йилда янгиланган).
    © Sputnik / Юрий Сомов
  • Московская соборная мечеть открылась после реконструкции
    Москва Жоме масжиди янги биноси ва Олимпия спорт мажмуаси.
    © Sputnik / Глеб Киселев
1 / 5
© Sputnik / Руслан Кривобок
Москва Жоме масжиди (эски биноси) ва унинг ёнида 1980 йилда қурилган Олимпия спорт мажмуаси

"Олимпиада пайтида чет эл делегациялари ва маълум кунларда мусобақалари бўлмаган иштирокчилар Москва жоъме масжидига келишарди. У ерда барча мусулмонлар билан бирга намоз ўқиганлар. Буни мен ўз кўзим билан кўрганман", - деб эслайди Россия мусулмонлари Диний бошқармаси раисининг маслаҳатчиси Харис Саубянов.

Валитовнинг яна бир ўғли Ислом-ҳазратининг таъкидлашича, масжидга Совет спортчилари ҳам келишган.

Руҳонийлар Олимпия шаҳарчасига қандай тайинланишган

Олимпия шаҳарчасида аккредитациядан ўтиш учун Дин ишлари бўйича Кенгаш "синахта дин хизматчиларини: православ ва католик руҳонийларини, лютеран пасторлари, раввин, имом, буддистни танлаши ва тайёрлаши керак эди. Аммо Мицкевич ва Шаевич таъкидлашларича, улар Олимпия шаҳарчасида хизмат қилиш учун махсус танловдан ўтмаганлар.

"Айнан Олимпиада туфайли мен Москва раввини бўлдим. 1980 йилда мен раввинлик дипломини олдим, Будапештда ўқишдан қайтдим. Мен СССРда Совет ҳукумати даврида маълумот олган биринчи раввин бўлдим. Мен асли Биробиджандан (РФ Еврей автоном вилоятининг пойтахти - таҳр.) бўлганлигим сабабли, мени у ерга юбормоқчи бўлишди. Аммо Олимпиада бўлди ва бу даврга мени Москвада қолдириб, ўйинларда ишлашимга рухсат беришди", - дея шарҳлади Адольф Соломонович.

Москвага минглаб ибодат китоблари юборилди

АҚШ Олимпиада-80га бойкот эълон қилди ва америкалик спортчилар Москвага келмади. Аммо АҚШдан Ўйинларга ибодат хонаси учун Иудаизм бўйича адабиётлар махсус юборилди.

"Биз айнан Олимпиада учун Америкадан раввин Артур Шнайердан бир неча минг ибодат китобларини, Мусонинг Бешлик Китоби, Тавротнинг нусхаларини олдик. Иттифоқда, Ўйинлар муносабати билан бизга кўп сонли диний нашрларни қабул қилишга рухсат берилди. Мен улардан бир қисмини Олимпия шаҳарчасига олиб келдим. Православлар ва мусулмонлар ҳам, менимча, чет элдан кўплаб китобларни олган", - дейди Адольф Соломонович.

Московская соборная мечеть
© Sputnik / Борис Приходько
Московская соборная мечеть
585
Мавзу:
Олимпиада-80: ҳаммаси қандай бўлган эди? (22)
Американский высотный самолет-разведчик Lockheed U-2

"Уни тутиб бўлмайди": АҚШ Россиянинг қайси қуролини умуман кузатувга ололмади

2318
(Янгиланган 20:22 06.08.2020)
Ҳаракатланаётган поезд олдида йўл очиш, локомотивни тезда таъмирлаш, қўшинларни бутун мамлакат бўйлаб кўчириш – 6 август, пайшанба куни ҳарбий темир йўлчилари ўзларининг касб байрамини нишонламоқда.

ТОШКЕНТ, 6 авг - Sputnik, Андрей Коц. Ҳаракатланаётган поезд олдида йўл очиш, локомотивни тезда таъмирлаш, қўшинларни бутун мамлакат бўйлаб кўчириш – 6 август, пайшанба куни ҳарбий темир йўлчилари ўзларининг касб байрамини нишонламоқдалар. Уларнинг жанговар техникаси ҳар доимгидек ноодатий бўлган. Рельсдаги зирҳли маҳлуқлар ҳақида - РИА Новости материалида.

Захира йўлида

Гарчи зирҳли поездлар XIX асрда пайдо бўлган бўлса-да, улар ҳали ҳам Россия армияси захирасида мавжуд. Биринчи чечен кампанияси пайтида, СП-1 ва СП-2 махсус поездлари Назран-Грозний участкасида таъмирлаш-тиклаш гуруҳларини ҳимоя қилган. Уларнинг ҳар бирининг платформаларида иккитадан БМП-2 мавжуд. Шунингдек, ушбу майдончаларда қум ва шпалдан ясалган бошпаналар, автоматлар ва автоматик гранатомётлар учун ўт очиш нуқталари жиҳозланган.

Иккинчи чечен кампаниясида бешта махсус поезд иштирок этди. Экипажларга темир йўл йўналишларини муҳандислик разведкаси, фугаслардан тозалаш, қўшин эшелонларини жанговар кузатуви ва мудофааси юклатилган. Ва бугунги кунда "Байкал", "Терек", "Амур" ва "Дон" зирҳли составлари, зарурият туғилса, йўлга чиқишга тайёр. Хусусан, 2015 йилда улардан иккитаси бир нечта ҳарбий округларда моддий-техник таъминот қўшинларининг машқларида иштирок этган.

Подготовка к транспортировке ракетного экраноплана проекта 903 Лунь
© Foto : Courtesy of Press service of the Southern Military District

Бироқ, яқин вақтгача рельслардаги энг қўрқинчли маҳлуклар - 1980-йилларнинг охирларида хизматга қабул қилинган РС-22 қитъалараро баллистик ракеталари билан жиҳозланган жанговар темир йўл ракета тизимлари (БЖРК) эди. Ушбу ядровий ушлаб туриш воситалари ривожланган темир йўллар тармоғи туфайли жуда ҳаракатчан эди, уларни йўлдошлардан кузатиш жуда қийин бўлган. БЖРК биринчилардан бўлиб ядровий қуролсизлантириш дастурининг бир қисми сифатида хизматдан чиқарилди.

2013 йил апрел ойида Мудофаа вазирининг ўринбосари Юрий Борисов "Баргузин" номли янги авлод БЖРК лойиҳаси ҳақида маълум қилди. 2014 йил декабрига келиб, Мудофаа вазирлиги комплексга қандай ракета ўрнатилиши бўйича қарор қабул қилди: бу РС-24 “Ярс”. Битта поездга – олтита ракета. Улар оддий юк вагонига сиғади, бу эса фуқаролик поездлари оқимида БЖРК-ни самарали ниқоблаш имконини беради.

Бироқ, 2018 йилда лойиҳа музлатилганлиги маълум бўлди ва бўш қолган маблағлар шахтада жойлаштириладиган "Авангард" ракета мажмуасини яратишга сарфланди. Шунга қарамай, ракета поездлари бўйича ишланмалар сақланиб қолди ва Россия уларни ишлаб чиқаришни тиклашга доим қодир.

Биринчи "Хунхуз"лар

БЖРКнинг катта набиралари деб 1915 йилда император армияси таркибига киритилган биринчи рус зирҳли поездларини атаса бўлади. Унда қўшинлар таркибига бешта махсус поезд киритилди. Биринчи жаҳон урушининг энг яхши зирҳли поездлари деб “Ҳунхуз” типидаги тўртта поезд ҳисобланади.

Уларнинг ҳар бири "О" серияли паровоз ва икки ўқли платформадан иборат бўлган. Улар Австриянинг 12 та қўлга олинган саккиз миллиметрлик Шварцлозе пулемёти ва 1904 йилда ишлаб чиқарилган 76,2 миллиметрлик тог тўпига эга минора билан жиҳозланган. Қалинлиги 1,2-1,6 сантиметр пўлат тунука билан қопланиши 94 кишидан иборат экипажни ўқотар қуролдан ҳимоя қилишга етарли эди.

Бош зирҳли поезд 1915 йил 24 сентябр куни эрта тонгда тўғридан-тўғри Австрия окоплар чизиғига етиб бориб, бўронли ўт очган. Шошиб қолган душман чекинди ва рус пиёда қўшинлари дарҳол ҳужумга ўтдилар. Бироқ, австрияликлар тезда ўзларига келиб, иккинчи ҳимоя чизиғида “Хунхуз”ни ишдан чиқаришди.

Россия армияси йирик операцияларда зирҳли составлардан фаол фойдаланган, хусусан, Брусилов ҳужумида.

Фронт йўлларида

Зирҳли поездлар фуқаролар урушида жангларда иккала томонда ҳам иштирок этишган. Иккинчи Жаҳон урушида ўнлаб турли хил лойиҳалар бўйича қурилган, енгилларидан тортиб ўта оғирларигача, икки юздан ортиқ зирҳли поездлар темир йўлларда жанглар оборган. Улардан энг машҳури, шубҳасиз, Севастополни ҳимоясида қатнашган “Железняков”дир.

У ҳақиқий қуруқликдаги маҳлуқ бўлиб, тўртта платформада жойлашган бешта 76 миллиметрлик тўп, иккита 82 миллиметрлик миномёт, ўн тўртта 7,62 миллиметрлик Максим пулеметлари ва иккита 12,7мм зенитли ДШК билан қуролланган эди. Зирҳ қалинлиги 30 миллиметрга етган, тезлиги эса соатига 50 километрни ташкил этган, бу эса “Железняков”га зарбани самарали ушлаб туришга ва ҳужумдан тезда чиқиб кетишга имкон берган.

Немислар уни "яшил шарпа" деб аташган. Тинч ҳолатда экипаж камуфляж рангларини ўзгартириб, составни қайта бўяшган. Йўлга "Железняков" фақат синчков разведкадан сўнг чиқарди. Ҳужум чизиғида у душман истеҳкомларига кучли зарба бериб, дарҳол позициясини ўзгартирарди. "Железняков" тош қояларда ёки туннелларда ўйилган тор чуқурчаларда яширинар эди. Гитлерчилар тутиб бўлмас зирҳли поездни кузатишга муваффақ бўлишди. Авиация у яширинган туннелга ҳужум қилиб иккала чиқиш йўлини тўсиб қўйди.

1942 йил 1 майда шакллантирилган 31-чи зирҳли поездлар дивизиони Волгадан Берлингача жанглар олиб борди. Унинг асосий зарба кучи "Козьма Минин" ва "Илья Муромец" составлари. Уларнинг ҳар бири 76 миллиметрлик тўртта тўп, иккита реактив снаряд учириш ускунаси, 12 тадан ДТ пулемети ва тўрттадан 25 миллиметрлик автомат зенит қуроллари билан жиҳозланган бўлган. Зирҳ қалинлиги 4,5 сантиметрга етган.

Бўлинма Курск жангида 61-чи армиянинг ҳужумини ҳимоя қилиб турган, Ғарбий Украинани озод қилган ва немисларга Польшада зарбалар берган. Унинг ҳисобида – артиллерия дуэлида вайрон қилинган битта немис зирҳли поезди, 42 та миномёт батареяси, 24 та алоҳида қурол нуқтаси, 14 та дзот, 94 та пулемёт пункти, 15 та самолёт ва юзлаб душман аскарлари.

Урушдан кейин

1970-йилларда, ХҲР билан муносабатлар кескинлашуви туфайли СССР Совет-Хитой чегараси бўйлаб Транссибирь магистралини патруллаш ва ҳимоя қилиш учун тўртта зирҳли БП-1 поездини қуришга қарор қилди.

Янги техника, ҳозирда айтилганидек, модулли бўлган. Зирҳли тепловоз саккизта платформада иккита ПТ-76 сузувчи танки, саккизта БТР-40ЖД зирҳли транспортёри, шунингдек иккита Зу-23-2 зенит қуроллари жойлашган майдончани тортиб келган.

Шунингдек, бешта БТЛ-1 русумидаги жанговар модул: маневрли тепловоз ва Т-54, Т-55 ёки Т-62 танклари ўрнатилган иккита тўрт ўқли платформалардан иборат бўлган. Бунга қўшимча одатий қуролларга эга пиёдалар бўлинмаси. Бу поездлар мустақил равишда ҳам ҳаракат қилишлари мумкин эди.

Дарвоқе, бу поездлар жангларда қатнашишига тўғри келмади. Пекин билан алоқалар яхшиланди ва БП-1 захирага юборилди.

2318
Подготовка к транспортировке ракетного экраноплана проекта 903 Лунь

“Каспий маҳлуқи”ни қайта тиклаш керакми ёки йўқ

969
(Янгиланган 16:53 06.08.2020)
Яқин келажакда оғир жанговар экранопланлар янги вариантда ва бортига қанотли ракеталар ўрнатилган ҳолда Россия ҳарбий-денгиз кучларига қайтади. Улар база инфратузилмаси мавжуд бўлмаган ҳар қандай иқлим шароитида ишлашга қодир.

Россиянинг дунёда ягона "Лунь" ракетали экраноплани 31 июль куни Каспийскдан Дербентга денгиз орқали тортиб келинди, у “Патриот” паркининг марказий экспонатига айланади.

34 йил олдин Нижний Новгородда қурилган “Лунь” экраноплани, узоқ синовлардан сўнг 1991 йилда тажрибали фойдаланиш  учун Каспий флотилиясига топширилди. Ва у 903 лойиҳанинг режалаштирилган саккизта аппаратидан фақат битта ягона бўлиб қолди. Аммо экранопланлар тарихга ғарқ бўлмади.

Юқори тезлиги (500 км/с) ва парвознинг пастда амалга оширилиши (7 - 10 метр) туфайли ракета ташувчи-экранопланлар радарларга сезилмай денгиз ва текисликлар узра минглаб километрларни учиб ўтиб денгиз базалари ёки авиаташувчи гуруҳларига кутилмаган йўналишлардан ракета учиш масофасига яқинлашиб, зарба бериши мумкин

Янги экранопланлар ҳарбий-денгиз кучларининг жанговар имкониятларини кенгайтиради. Аввалроқ, Россия Ҳарбий-денгиз флотининг кемалар қуриш бошқармаси бошлиғи, 1-чи даражали капитан Владимир Тряпичников "Экранопланларни ривожлантириш" лойиҳаси 2050 йилгача кемалар қуриш дастурига киритилганини маълум қилди. РФ Мудофаа вазирлиги янги экранопланни яратишга тактик-техник топшириқни ишлаб чиқди, тажриба-конструкторлик ишлари олиб борилмоқда. Дастлабки маълумотларга кўра, янги экраноплан 2022 йилда биринчи парвозини амалга оширади.

ОАВлар "Каспий маҳлуқи"ни (бу аппратни Ғарбда улкан ўлчамлари ва фантастик кўриниши учун шундай аташган) қайта ишга тушириш масаласини қизғин муҳокама қилмоқдалар. Американинг National Interest нашри ҳам, Хитойнинг Sohu нашри ҳам четда қолмади.

Илмий-технологик ва ишлаб чиқариш базаси ҳам бор - Россия кўп мақсадли экранопланларни ишлаб чиқаришда Ғарб мамлакатларини анча ортда қолдирган. Мисол учун, "Лунь" бундан 29 йил олдин ҳам парвозларни яхшигина амалга ошириб, ракета зарбаларини амалга оширган, 1990 йилларнинг охиридан АҚШда лойиҳалаштирилган, 1200 тонна юк кўтариш лойиҳавий қувватига эга бўлган юк ташувчи экраноплани (юкхонаси 17 дона Абрамс танкига мўлжалланган) ҳатто прототип кўринишида ҳам битказилмади.

Бугунги кунда Россия Ҳарбий-денгиз кучларининг жанговар экранопланларини тиклаш истиқболлари қандай?

Фойдаланиш хусусиятлари

Яқин келажакда кўп мақсадли экранопланлар (Ғарбда улар WIG - Wing-In-Ground effect деб аталади) сўнгги юқори аниқликдаги қанотли ва гипертовушли ракеталар, ҳужум дронлари, электромагнит замбараклар, оғир торпедаларни ишлаб чиқиш ва улардан фойдаланиш учун асос бўлиши мумкин.

Тезкор ҳаракат кучлари сифатида зарба экранопланлари Россия Арктикасини самарали патрул қилиши мумкин бўлар эди.

Десант (юк ташувчи) модификациясида ушбу аппаратлар ҳарбийларни ўз одатий қуроли ва зирҳли транспорти билан катта масофага тезкор равишда етказиш имкониятини яратади. Янги экранопланлар душман радарларига деярли кўринмайди, тежамкорлиги ва юк ташиши бўйича самолёт ва вертолётлардан, шунингдек, тезлик борасида қанотлари сув остида жойлашган кемалардан устундир. Улар можаро зонасидан жуда катта масофага ("Чайка-2" - 5000 кмгача) "кучларни тарқатиш" имконини беради ва жанговар фойдаланишнинг барча соҳаларида Россиянинг имкониятларини оширишга ёрдам беради.

National Interest маълумотларига кўра, янги А-050 "Чайка-2" экраноплани "Каспий маҳлуқи"нинг реинкарнацияси ҳисобланади ва (Нижний Новгороддаги Алексеев номидаги марказий конструкторлик бюросида) йўловчиларни (100 кишигача) ва юкларни қирғоқ минтақаларда, шу жумладан, Арктикада ташиш учун яратилмоқда. Турли оғирликдаги юкларни ташиш қобилиятига (ихтисослашувга) эга бўлган "қанотли кемалар"нинг қатор линияси қурилмоқда, улар 2022 йилдан кечикмай парвозини амалга оширади.

Аввалроқ Хитой Халқ-озодлик армияси учун бир нечта “Чайка” экранопланларини сотиб олиш бўйича музокаралар ташаббуси билан чиқди. Бу кеманинг душман учун катта сюрприз бўлиши мумкин бўлган билвосита юқори тайёргарлиги ва самарадорлигини кўрсатади.

Аэродромсиз авиация сифатида экранопланлар тинч даврда ҳам самаралидир. Масалан, Россиянинг "Эколен" ИИЧБси “Каспий маҳлуқи”нинг муқобили ер-ҳаво амфибияни ишлаб чиқмоқда. У  ҳам ҳавода, ҳам ер устида уча олади, 750 тоннагача юк кўтариш қобилиятига эга. Денгиз ва дарёлар, тундра ва чўлда фойдаланиланиш мумкин. Учиш ва қўниш учун экранопланга фақатгина етарлича сув ҳавзаси ёки текис ер майдони керак бўлади.

Улкан хусусиятлари

Экраноплан жуда паст баландликда учаётиб, кираётган ҳаво оқими қанот остида зич "ҳаво ёстиғи"ни яратганда юзага келадиган эффектни қўллайди. Сув юзасидан (музли дала, қорли текислик ёки жанубий дашт) кўтарилаётганда, аппарат барқарорликка эришиб, соатига 500 км тезликда ёқилғини минимал сарфлаб, катта юк билан - "Чайка-2" - 10 тоннагача, “ҳавода сузади”.

Алексеев номидаги Нижний Новгород конструкторлик бюроси ҳам учиш оғирлиги 100 тонна бўлган А-080 "Чайка-3" экранопланининг оғир вариантини яратиш устида ишламоқда. Истиқболли машина Россиянинг замонавий авионикаси ва навигацион-пилоташ мажмуаси билан жиҳозланади. У беш даража нишобликка эга жиҳозланмаган қирғоққа мустақил равишда чиқиши, сувда ва аэродромга жойлаштирилиши мумкин.

Ҳатто кўҳна "Лунь" ҳам технологик жиҳатдан ҳайратлантиради, у 450 км/соат тезликда 2000 км дан ошиқ масофани, уч метрдан 500 метргача баландликда босиб ўтиб, ўзининг йирик ўлчамлари билан ёқилғини транспорт самолётидан беш баравар кам сарфлаган.

У ўзининг ташқи қиёфаси билан ҳам ҳурмат қозонтиради. Корпуснинг олд қисмида, пилонда 8 дона тортиш двигателлари (Ил-86 турбиналари асосида) жойлашган, уларнинг соплолари экран эффектини кучайтириш учун сувга бурчак остида ўрнатилган (кучайтирилган оқим бироз орқада жойлашган қанотларга акс этади). Экраноплан фюзелажида уч жуфт кемаларга қарши зарба масофаси 250 км бўлган ва ўз радиолокацион станциясига эга ЗМ-80 "Москит" ракеталари ўрнатилган. Узунлиги қарийб 74 метрни ташкил этиши ва трапеция шаклидаги қанотларнинг узунлиги 44 метр ва майдони 550 квадрат метрни ташкил этиши, 380 тонналик кемани космик қиёфага келтиради.

Жанговар мақсадларга келсак, учта товушдан тез “Москит” ракетаси (максимал тезлиги 2,8Мах-да, ҳар 5 сонияда учириши шартида) авиаташувчини йўқ қилишга етарли бўлар эди.

Экранопланлар СССР Ҳарбий-денгиз флотига душман кемаларини йўқ қилиш воситаси сифатида яратилган. Ўзининг биринчи парвозини “Лунь” 1985 йилда амалга оширди. Унинг юқори тезлиги ва чидамлилиги, катта юкларни ташиши ва қуруқлик ва муз устидан учиш (шунингдек, баландликларда учиш) қобилияти билан биргаликда бошиданоқ ақл бовар қилмайдиган имкониятларни яратди. "Лунь", "Орлёнок" экранопланалари ракеталар ва десантчиларни етказиш учун муваффақиятли мослаштирилди. Десантли "Орлёнок" кичикроқ бўлиб, қўшинлар ва техникаларни тезкор ташишга мўлжалланган эди (150 та десантчи ёки иккита пиёдалар жанговар машинаси). СССР парчаланиб кетганидан сўнг қурилмалар қурилишининг бутун туркуми тўхтатилди (шу вақтга келиб 903 лойиҳасининг иккинчи "Лунь" аппарати 95%га тайёр эди), жанговар "авиаташувчилар қотили" эса Каспийскда лангарга ўрнатилди. Бу каби ҳолат яна такрорланмаслиги керак, чунки Ғарбий "шериклар" буни барибир қадрига етмайдилар. Бугунги кунда Россия ва унинг иттифоқчилари манфаатлари учун тинчликни мустаҳкамлаш мақсадида экранопланларни сифат жиҳатидан янги технологик даражада жанговар хусусиятларини такомиллаштириш керак.

969

Сўх аҳолиси учун Фарғонанинг беш туманида ер ажратилади

236
Сўхликлар учун Фарғона вилоятининг Ёзёвон, Қўштепа, Бағдод, Риштон ва Бувайда туманлари ҳудудида деҳқончилик қилиш учун экин ер майдони ва ипотека кредитлари асосида квартиралар ажратилади.

ТОШКЕНТ, 9 авг — Sputnik. Сўх тумани аҳолиси учун Фарғона вилоятининг 5 та туманлари ҳудудида деҳқончилик қилиш учун экин ер майдони ва ипотека кредитлари асосида квартиралар ажратилади. Бу президент қарорида кўзда тутилган.

Ер вилоятнинг Ёзёвон, Қўштепа, Бағдод, Риштон ва Бувайда туманлари ҳудудида ажратилади.

Сўх тумани ҳокимига Фарғона вилояти ҳокимлиги билан келишган ҳолда 2022 йил 1 январга қадар туманни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш дастурига киритилган лойиҳалар учун, истисно тариқасида, суғориладиган ер майдонларидан ташқари ер участкаларини тўғридан-тўғри ажратиш ҳуқуқи берилади.

Фарғона вилояти ҳудудида марказлаштирилган маблағлар ҳисобидан амалга оширилаётган қурилиш-таъмирлаш ишларига, шунингдек, саноат корхоналарида янги ташкил этилаётган иш ўринларига Сўх тумани аҳолисини кенг жалб қилиш белгиланган.

Фарғонадан Сўхга кичик авиация транспортида қатнов йўлга қўйилади

Шунингдек, президент туманнинг иш билан бандлиги таъминланмаган аҳолисининг бир қисмини Тошкент шаҳрида йирик объектларда амалга оширилаётган қурилиш-таъмирлаш ишларига тизимли равишда жалб қилиш вазифасини топширди.

236