Боевики движения Талибан*

Афғон қозони қайнамоқда: Америкаликлар кетмоқда, толибон қуролланмоқда

1552
(Янгиланган 21:51 19.11.2020)
Ўнлаб йиллардан буён тинимсиз қайнаб турган “афғон воқеалар қозони” қўшни мамлакатлар сиёсати, иқтисоди ва миллиардлаб кишиларнинг ҳаёти ва хавфсизлигига таъсир ўтказиб келмоқда.

Америка қўшинлари Афғонистонни тарк етишга тайёрланаётган бир вақтда, республиканинг шимолий ва жанубий провинцияларид ҳукумат қўшинлари ва толибон жангарилари орасида шафқатсиз жанглар бўли ўтмоқда. Бўлиб ўтган жанглар шуни кўрсатмоқдаги - террорчи гуруҳлар тобора замонавий ва юқори технологияли қуролларга эга бўлмоқда. Маслан улар қаердандир энг замонавий дронларга, тунги кўриш ускунаси билан жиҳозланган снайпер милтиқларига эга бўлмоқда.

Толибон билан 2020 йилнинг 29 февралида эришилган келишувга кўра, АҚШ ўз қўшинларини Афғонистондан босқичма-босқич олиб чиқмоқда. АҚШ мудофаа вазири в.б. Кристофер Миллер 17 ноябр куни берган баёнотига кўра, 15 январга қадар Ислом Республикасида 2500 нафар ҳарбийлар қолади. Бугун уларнинг сони 4500 нафар. Толибон эса шу вақтнинг ўзида ўз жанговар фаоллигини тобора ошириб келмоқда. Улар, гўёки, АҚШ 2001 йилдан буён Афғонистонда амалга ширга ишларининг барчаси бекор бўлганини айтмоқчидек...

Афғонистон шимолидаги Фарёб провинцияси губернаториНакибулла Файк душанба куни Толибон тунги кўриш мосламалари билан жиҳозланган энг янги снайпер винтовкалари ва разведкаси дронлар билан таъминланганини хабар қилди. Террорчи гуруҳининг бундай “апгрейд” қилиниши – ҳукумат қўшинларига жиддий хавфс солиши аниқ ва афғон халқига ҳеч қандай тинчликни ваъда бермайди, ҳамда қўшни давлатларга ҳам хавф солиши мумкин.

Фуқаро уруши

Афғонистонда ҳар куни бўлиб ўтаётган жанговар тўқнашувларда ўнлаб полициячилар   ва аскарлан қурбон бўлишмоқда. У ерда бу шунчалик оддий ишга айланганки, аҳоли бунга ҳайрон бўлмай қолган.

Ушбу воқеалар тизими бу ерда яқин орада тинчлик ўрнатилишига умид қолдирмайди.

18 ноябр куни Толибон Баглан провинциясида хавфсизлик кучларишга ҳужум қилишди. Унда икки нафар афғон ҳарбийлари қурбон бўлди. Шу куннинг ўзида Фарёб провинциясида йўл четига ўрнатилган мина портлаши оқибатид яна 5 нафар хавфсизлик кучлари аскари, жумладан уезд полиция бошлиғи  Сафар Мохаммад Бидар қурбон бўлди. Чегарага яқин бўлган Кайсар уездида эса ҳукумат қўшинлари 39 нафар толибон жангарилари йўқ қилишди.

Бундан бир кун олдин толибон шимоли-шарқий Бадахшон провинциясида уюштирган ҳужумда 12 нафар полициячи қурбон бўлган 10 нафари жароҳат олган эди. Сўнгги бир неча ой давомида жанглар кўплаб вилоятларда бўлиб ўтди. Афғонистон  Мудофаа вазирлиги Қундуз провинциясида авиазарба ёрдамида 37 нафар жангари йўқ қилинганини маълум қилишди. Ундан ташқари Ҳиротда яна 6 нафар ва Забул провинциясида – 10 нафар жангари йўқ қилинган.

Эслатиб ўтамиз, Афғонситон хавфсизлик кучлари 96 % операцияларни хорижий ҳарбийлар ёрдамисиз, мустақил равишда ўтказишади. Умуман ҳарбий маслаҳатчиларнинг Афғонистондаги фаолияти шунчаки рамзий ва мутлақ фойдасиз бўлиб қолмоқда.

Австралиялик ҳарбийлар 2009 - 2013 йилларда 39 нафар асирга тушган Афғонистон фуқароларини ноҳақ ўлдириб юборганларини тан олиши – вазиятни янада мурккаблаштирмоқда. Австралия қуролли кучлари қўмондони генерал Ангус Кэмпбелл Афғонистон халқидан кечирим сўради ва 25 нафар гумондорлар жавобгарликка тортилишини ваъда берди.  

Австралия Афғонистондаги НАТО операцияларида 2001 йилдан бошлаб иштирок этиб келмоқда. Бугун улар 300 нафар австралиялик инструкторлар маҳаллий ҳарбийларга дарс ўтмоқда. Агар ушбу эстафетани Американинг Афғонистондаги операциясида иштирок этаётган бошқа хорижий ҳарбийлар ҳам давом эттирса, дунё титраб кетса керак. БМТ маълумотларига кўра, ўтган 10 йил давомида жанговар ҳаракатлар оқибатида 100 мингдан ортиқ тинч афғонлар қурбон бўлган ёки яраланган. Ушбу жиноятларни текшириш учун бир неча йил вақт керак бўлади.

Столтенберг Вашингтонга қарши

Тажовузкорликнинг кучайиши ва Афғонистоннинг халқаро террорчиларни тайёрлаш  учун қулай платформага айланиб бориши - НАТО бош котиби Йенса Столтенбергни АҚШ қўшинларини олиб чиқишига қарши фикр билдиришга мажбурлади. Вашингтонга нисбатан бундай “бетгачопарлик” сиёсатини фақат бир нарса билан тушунтириш мумкин – улар АҚШ қўшинлари олиб чиқилганидан сўнг, Афғонистонда катта уруш бошланиб кетишини истамайди.  Толибон эса айнан шуни режалаштирмоқда. Шу сабабли кеча, Столтенберг Афғонистон президенти Ашраф Ғани билан НАТОнинг келажак миссиясини муҳокама қилди ва халқаро террорчиликка қарши курашга ёрдам беришни ваъда берди, Альянс Афғон ҳарбийларини тайёрлашда давом этиши  билдирди.

Ўз навбатида Марказий Осиё давлатлари и европа Иттифоқи афғонлардан дарҳол жангларни тўхтатишни сўрашмоқда. Ислом республикасини маҳаллий иқтисодий жараёнларга жалб қилиш, инветицион ва инфратузилмавий лойиҳаларни бошлаш учун керак бўладиган ягона шарт ҳам мана шудир.  Россия Афғонистон

Россия Афғонистоннинг ШҲТнинг тўла ҳуқуқли аъзоси бўлиш истагини қўллаб-қувватлайди. Айни дамда Қобул Душанбе, Минск, Тошкент ва бошқа давлатлар билан икки томонлама муносабатларни муваффақиятлари ривожлантириб келмоқда.

Бугунг Қобулда Покистон бош вазири  Имран Хан президент Ашраф Гани билан икки томонлама муносабатларни ва Толибон билан тинчлик музокараларини муҳокама қилди. ушбу ҳраёнда Нью-Дели ҳам жуда фаол иштирок этмоқда.

Ўзаро рақобат қилаётган Ҳиндистон ва Покистон улардан бири Афғонистон устида кучли назоратни қўлга киритишидан хавотирга тушмоқда ва америкаликлар кетганидан сўнг пайдо бўладиган бўлиқни эгаллаб олишга ҳаракат қилишмоқда. Ушбу муносабатлар учбурчагида баъзан учқунлар ҳам чиқмоқда.

Масалан яқинда Покистон Бабар Ифтихар “Ҳиндистон дипломатлари Афғонистонда доимий равишда турли террорчи ҳаракатларни назорат қилмоқда” ва Покистонга ҳужум уюштириш учун “террорчиларга молиявий ёрдам бермоқда” деган эди. Афғонистон ташқи ишлар вазирлиги ушбу маълумотларни рад этган эди.

Республикага бўлган ана шундай кучли “эътибор” оқибатида Ашраф Ғани маъмурияти ҳар замонда Афғонистонда фуқаро уруши бошланиб кетиши мумкинлигини муҳокама қилшга мажбур этади. (ҳозирги ҳолат расман фуқаро уруши ҳисобланмайди)

Нима бўлганда ҳам, ўнлаб йиллардан буён реалликдан узоқ ва тўхтовсиз қайнаб келаётган “афғон воқеалар қозони” - қўшни мамлакатлар сиёсати ва иқтисоди, у ердаги миллиардлаб кишиларнинг ҳаёти ва хавфсизлигига таъсир ўтказиб келмоқда. 

1552
Автомобили проезжают мимо плаката с изображением ученого-ядерщика Мохсена Фахризаде в Тегеране, Иран

Эрон уруш бошламайди, лекин Исроил барибир мағлуб бўлади

12
(Янгиланган 16:47 01.12.2020)
Бугунги дунёда терорчи-давлат ким? Нега ҳеч ким уни террорчилар рўйхатига қўшмайди ёки санкциялар киритмайди?

Агар бирор давлат бошқа давлатлар ҳудудида терактлар уюштирса, унга маъқул бўлмаган кишиларни ўлдирса, унинг армияси кутилмаганда бошқа давлат ҳудудига бостириб кирса, у ким деб аталади? Терорчи-давлат, албатта. Агар унинг қўлида атом бомбаси бўлса-чи? Атом бомбаси бор террорчи-давлат. Бундай давлатга жазо бериш керакми? Албатта – тўғридан тўғри жавоб беришнинг иложи бўлмаса, халқаро санкцияла билан, террорчилар рўйхатига қўшиш билан. Ахир террорчилик инсониятнинг асосий душмани-ку. Нима бўлганда ҳам бизга салкам 20 йилдан буён (АҚШ 09.11 воқеаларидан сўнг) шундай деб келишмоқда.

Лекин бирор ким Исроил ёки АҚШни террорчи деб кўрсинчи, дарҳол унга “америкафоб ва антисемит” тамғаси босилади. Чунки сиз Исроилнинг “ўз душманларини қаерда бўлмасин ва қачон бўлмасин ўлдириш ҳуқиқига” қарши чиқмоқдасиз.

Церемония прощания с иранским ученым-ядерщиком Мохсеном Фахризаде в Тегеране
REUTERS / WANA/Khodabakhsh Malmir
Ядро-физикаси олими Мохсен Фахризоданинг дафн маросими

Ҳа. Гап ўтган ҳафтада эрон ядрочи олими Мохсен Фаризоданинг ўлими ҳақида кетмоқда. Уни Теҳрон яқинида теракт оқибатида ўлдиришди. Исроил ушбу воқеага изоҳ беришдан бош тортган бўлса-да, дунёда ушбу қотиллик ортида Исроил махсус хизматлари турганига шубҳа қилмайди, чунки ушбу давлат Эроннинг бир неча ядровий физика олимларини ўлдирган ва Фахризодага ҳам бир неча бор суиқасд уюштирган эди.

Лекин Эрон ушбу қотиллик учун қасос олишига ҳеч ким ишонмайди. Чунки йил бошида америкаликлар Боғдод яқинида генерал Қосим Сулаймонийни ўлдиришганида ҳам Эроннинг қасоси унчалик кучли бўлмаган эди. Улар Ироқдаги АҚШ базасига ҳужум қилишди, лекин ҳарбийлар уни тарк этишган эди. Буни тушуниш учун Эронга яхшироқ назар ташлаш керак.

Протестующие с фотографиями убитого генерала КСИР Касема Сулеймани и президентом Хассаном Роухани, 3 января 2020 года
© AFP 2018 / TAUSEEF MUSTAFA
Қосим Сулаймони ўлдирилишига қарши намойиш

Бир неча ўнлаб йиллар давомида Эрон Ғарб ва Исроилга қарши маънавий кураш олиб бормоқда. Ислом революциясидан сўнг Эронда – сайлов демократиясига асосланган теократия тузими ўрнатилган эди. (теократия – дунёвий ва диний ҳукумат мужассамлашган давлат тузими).

СССР ва коммунизм тизими қулаганидан сўнг, дунёда ғарб ҳаёт тарзи ва истеъмолчилик роли кескин ошди. 1990 йиллардан сўнг Ғарбий глобализм ва технократияга қарши ягона альтернатив мафкура – Эроннинг исломий давлат ва жамият модели бўлиб қолди. Албатта. Ҳар қандай буюк қадимий халқларда бўлгани каби, эронликларда инсониятни қутқариб қолувчи “халаскорлик” ҳиси бор.

Эронликлар мусулмонликнинг кам сонли ҳисобланган шия мазҳабига мансуб бўлсада – уларнинг барча мақсадлари умумисломийдир. Ислом дини бугунги кунда дунёда 1,5 – 2 миллиард мусулмонларни бирлаштирган.

Атлантика давлатлари глобалистлари учун исломий жамиятлар жуда ноқулай, чунки улар анъанавий қадриятларга асосланган бўлиб, уларни “фақат истеъмол ва ҳаёт завқларига” йўналтиришнинг иложи йўқ.

Албатта ислом дунёси кўплаб бўлакларга бўлинган, сиёсий жиҳатдан исломнинг ички мазҳаблари жиҳатидан ҳам. Уларни ўзаро уриштириб ёки улар орасида бошқариш мумкин бўлган кучлар тарбиялаш йўли билан уларни бошқариш мумкин. Ғарб сўнгги бир неча йиллар давомида айнан шу иш билан шуғулланиб келмоқда, уларнинг асосий мақсади исломий давлатлар орасида барчани ўз ортидан бошлаши мумкин бўлган ягона лидер пайдо бўлишига йўл қўймаслик.  

Эрон бўлса, нафақат ўз мустақиллиги учун, балким исломга қарши уюштирилаётган фитналарга қарши туриш учун барча мусулмонларни бирлаштириш учун ҳаракат қилмоқда. Эроннинг Ғарбга қарши кураш тимсоли бу – Иерусалим шаҳри учун курашдир. Ғарб ва Исроил бир неча йил олдин уни мусулмонлардан тортиб олган эди. Марҳум генерал Сулаймоний қўмондонлик қилган ҳарбий бўлинма бекорга "Аль-Қудс" дейилмаган. Бу Иерусалимнинг олдинги арабча номидир.

Мна 50 йилдан ортиқ вақт давомида Исроил Шарқий Фаластинни эгаллаб олган ва уни БМТнинг ҳар қандай санкцияларига қарамасдан уни бўшатишдан воз кечмоқда. Агар Исроил “куч кимда бўлса ўша ҳақ” дегани бўлса, унда Исроил рақибнинг қаршилигига ва ҳайрон бўлмаслиги керак.

Англосакс ОАВлари Эрон “Хезболла”ни қўллаб қувватламоқда, деб жар солса, уларша бир нарсани тайин айтиш керак. Хезболла –  бу қуролланган террорчилар гуруҳи, ёки партия эмас. Бу қўшни Ливан давлатининг шия мусулмонларидан иборат кўнгиллилар ташкилоти. Унга мамлакатнинг аксарият аҳолиси аъзо бўлган. Фақат давлат бошқарувида уларнинг вакилари йўқ. Эрон нафақат Хезболладагия шияларни балким Фаластиндаги суннийларни ҳам қўллаб қувватламоқда. Исроилнинг босқинчилигига бундан бошқа яна қандай жавоб бериш керак? Мусулмонлар Ал-Қудса ва Ал-Акса масжидларини шундай беришади деб ўйлаш хато бўлади.

Бунга жавобан АҚШ ва Исроил ҳар қадамда Эронни ёмонлаб, уни террорчига чиқаришмоқда. Уни террорчиларни қўллаб-қувватловчи давлатлар рўйхатига қўшиб қўйишган, унга қарши халқаро санкциялар киритишмоқда. Нима сабаблан халқаро дейсизми? Чунки улар “Эрон атом бомбаси ясамоқда”  деб бутун дунёни қўрқитиб олишган. Исроил бўлса, 2003 йилда АҚШ Ироққа ҳужум қилганидан сўнг бир неча баробар АҚШ-Эрон урушини бошлашга, ҳеч бўлмаса АҚШ кучлари Эронга зарба бериши учун турли иғволар ташкил қилишда чарчамаяпти.

Эрон бўлса бир неча йилдан буён бутун дунёга атом бомбаси яратиш ниятида эмаслигини айтиб келмоқда. Аятолла Ҳомайни 2013 йилда “ядровий қурол исломга мувофиқ эмас”, деб фатво чиқарган эди.  

Лекин Эрон барибир санкциялар остида яшашга мажбу бўлмоқда. Улар нафақат қурол-яроғ балким нефт савдоси ва иқтисоднинг бошқа соҳаларига ҳам таалуқли бўлиб қолмоқда. Лекин чекловларга қарамасдан Эрон қўшни Ливанда ўз позицияларини кучайтириб, Сурияга ёрдам бериш учун қўшинлар юборди.

2015 йилда Россия ёрдами билан Эрон ядровий дастури имзоланган эди. Эрон санкциялардан озод бўлишига бир баҳя қолганди, Ироил Трампни гиж-гижлаб АҚШни ушбу шартномадан чиқаришга муваффақ бўлди. Январда эра Трамп Сулаймонийни ўлдиришга буйруқ берди. Ушбу қотиллик – аслида бутун дунёга жуда қимматга тушиши мумкин бўлган провокация эди.

Эрон АҚШ ва Исроил каби ўзини “беақл” тутганида, генрерал ўлими учун қасос олишга киришарди ва янги жаҳон уруши бошланиши мумкин эди. Лекин Эронда юқориджаги икки давлат каби “жазосизлик” ҳисси йўқ ва асосийси, унда – узоқ муддатли стратегия бор: Эрон келажакда ислом дунёнинг етакчисига айланиши мумкин.

Нега деганда, Ғарб – Яқин Шарқдан барибир кетади. Уларга дўст тутинган бадавлат араб давлатлари раҳбарлари эса ўзларнинг ҳаёт тарзи, америкаликлар “ноғораси остида ўйнаши”  билан – ўз халқлари ва бошқа мусулмонлар орасида ҳурматини йўқотиб бўлган. Улардан ҳеч бири Ал-Қудс учун курашаётгани йўқ.

Эрондан бошқа фақат Туркия президенти бугунги кунда умумисломий қадриятлар ҳақида гапирмоқда. Лекин Америка ва Ғарб Туркияни осонгина енгиш мумкин деб ҳисоблайди. Уларнинг фикрича у ерда президентни алмаштирса – иш битади. Шу сабабли улар Туркияда давлат тўнтариш ва сайлов уюштиришга ҳаракат қилишмоқда. Эрон эса – ўнта президент алмашса ҳам ўз йўлидан қайтмайди. Шу сабаб у ерда Сулаймони ва Фахризаде каби кишиларни ўлдиришмоқда.

Лекин Фахризоданинг ўлдирилиши ҳам ҳеч нарсани ўзгартирмайди. Унинг ўрнига бошқаси келади ва унинг ишини давом эттиради. Эрон ракета дастурларини ривожлантиришда давом этади. Демак Эронда бир кун келиб атом бомбаси барибир яратилади.

Ундан ушбу қотилликдан қандай фойда? Аслида бу ҳақиқий провокация. Исроил Эрон ушбуга жавобан бирор ҳужум уюштиришини жуда ҳам хоҳламоқда. Агар шундай бўлса АҚШнинг Эронга жавоб зарбаси оқланган бўлади. Нетаньяху мана 15 йилдан буён АҚШни ана шундай зарбага гиж-гижлаб келмоқда. Лекин бу сафар ҳам унинг режалари амалга ошмайди.

Биринчидан Эрон бу иғво эканини жуда яхши тушуниб турибди. Иккинчидан Трам Яқин Шарқдан қўшинларни олиб чиқишга ва умуман АҚШ аралаш бўлган ҳарбий можаролар сонини камайтиришни ваъда берган. Ундан ташқари АҚШнинг бошқа йирик сиёсатчилари, масалан собиқ вице-президент Дик Чейни, ҳам Эронга зарба бериш – Армагеддон бошланиши эканини яхши тушунишади.

Эронга ҳужум – Яқин Шарқда катта уруш бошланишига олиб келади ва ушбу урушда барча, жумладан унинг бошланишига сабабчи бўлганлар ҳам куйиб кул бўлиши аниқ.

Эрон эса ўз йўлидан тўғри кетишда – ислом дунёсида Фаластин ва Ал-Қудс учун курашаётган кучларни қўллаб-қувватлашда давом этади. Эртами кечми Исроил океан ортидаги дўстидан маҳрум бўлади ва бу жанг унинг мағлубияти билан тугайди.

Уни атом бомбаси эмас – ноҳақлик ўлдиради.

12
Американский бомбардировщик Б-52

Трамп жанжал билан кетмоқда. АҚШ Эронга зарба берадими?

674
(Янгиланган 16:26 30.11.2020)
Дональд Трамп Эронга зарба беришни буюриши мумкин. Шу сабабли Исроил армияси ҳам тайёр туриши керак. Яқин Шарқдаги вазият таҳлилчилари нима дейди.

ТОШКЕНТ, 30 ноя —Sputnik. Дональд Трамп, агар сайловчилар коллегияси Жо Байден ғалабасини тан олса, ҳукуматни топширишга тайёр эканини билдирди. Лекин баъзи ОАВлар хулосаисга кўра, Трамп кетишидан олдин Эронга уруш очиши мумкин. Баҳона – Эроннинг “ядровий дастури”.  Теҳронга босим ўтказишда америкаликлар Тель-Авив ёрдамидан ҳам фойдаланишмоқчи. Буларнинг ҳаммаси Яқин Шарқдаги вазятга қандай таъсир қилади, РИА Новости таҳлил қилди.

Трамнинг ортиқча қизиққонлиги

Дональд Трамп Эронга зарба беришни буюриши мумкин. Шу сабабли Исроил армияси ҳам тайёр туриши керак. Исроил ҳукумати Жо Байден Оқ уйга келганига қадар вазият мураккаблигини тушуниши керак. Трамп бир неча бор Натанзедаги уранни бойитиш заводини йўқ қилиш масаласини кўтарган эди, деб ёзади АҚШнинг Axios нашри.

МАГАТЭнинг Эрон ядровий дастури ривожланаётгани тўғрисидаги ҳисоботидан сўнг, Трамп Теҳронга зарба беришга қарор қилган эди. Эрон СВПД (Ядровий қурол тўғрисидаги шартнома) шартномасидан воз кечганидан сўнг, мамлакатда юқори бойитилган (қурол учун) уран миқдори ошган. АҚШ президенти бундан жуда ғазабга келган, лекин Майк Пенс ва Майк Помпео президентни “ҳовуридан туширишган” деб ёзади The New York Times газетаси. Эронга зарба бериш ортиқча зўравонликка олиб келади.

Бу борада американинг аниқ режалари ҳақида ҳеч қандай маълумот йўқ, лекин Исроил эҳтимолий қарама-қаршилик тайёр туриш ҳақида кўрсатма олганини тасдиқлади. “Жавоб тўридан-тўғри бўлмасдан Эроннинг Сурия ҳудудидаги қўшинлари томонидан “Ғазо секторида ёки Ливанда амалга оширилиши мумкин”, - дейилган хабарда.  

Уруш ҳақидаги хабарлар қанчалик ҳақиқатга яқин эканини муҳокама қилиб турган бир вақтда, Эронда физик-олим Мохсен Фахризадега суиқасд уюштирилди. Ғарбда уни Эрон атом бомбасининг отаси дейишарди. Айрим маълумотларга кўра айнан ушбу олим Эрон ядровий дастурини бошқарган.  Теҳрон ушбу ўлимда дарҳол Исроилни айблади ва қасос олишни ваъда берди. Биньямин Нетаньяху эронликлар баёнотига муносабат билдирмади.

Урушдан олдинги югур-югур

Эронга зарба бериш ҳақида маълумотлар тарқалишига ҳеч ким эътибор бермаган бўларди, лекин бундан олдин содир бўлган воқеалар барчанинг вазиятга жиддий қарашга чорлади. АҚШ Яқин Шарқ ҳудудига B-52H Stratofortress стратегик бомбардимончиларни олиб келди. АҚШ Марказий қўмондонлиги CENTCOM баёнотига кўра, улар ушбу ҳудудга агрессияни жиловлаш ва иттифоқдошларни қўллаб-қувватлаш учун олиб келинган.

© Sputnik / Владимир Астапкович

Неча бомбардимончи самолёт олиб келингани ва улар қаерда жойлаштирилгани ҳақида Вашингтон ҳеч нарса хабар қилмаган. Айрим хабарларга кўра, самолётлар Ҳинд океанидаги Диего-Гарсия авиабазасида жойлаштирилган.

Ҳарбий базада Эрон билан эҳтимолий урушда фойдаланиш учун 6та бомбардимончи жойлаштирилган. Бир неча ой олдин, эронлик генерал Қосим Сулаймон ўлдирилганда ҳам АҚШ худди шундай қилган эди.

Ўша қотилликдан кейин йил давомида ҳудуддаги америка объектларига ҳужум уюштирилди, лекин АҚШ ва Эрон орасида тўғридан тўғри тўқнашув содир бўлмади. Америкаликлар ҳатто ўз қўшинлари сонини камайтира бошлашди. Лекин  айрим Эронга қўшни бўлган давлатлар бундан хавотирга тушди. Уларнинг фикрича АҚШ кучлари ҳудудда хавфсизликни сақлаб туришган эди.

Музокаралар – очиқ ва яширин  

Эроннинг Яқин Шарқда ўсиб бораётган нуфузи биринчи нафбатда Исроилни хавотирга солмоқда. Қишдаги АҚШ-Эрон можаросидан сўнг Исроилни ваҳима босди. Бош вазир Биньямин Нетаньяху хулосасига кўра, Теҳрон нафақат Америкадан балким Исроилдан ҳам қасос олмоқчи. Бундай вазиятда у олдиндан зарба беришини маълум қилди.

Эроннинг Яқин Шарқдаги таъсирини камайтиришга Араб давлатлари подшоҳлари ҳам ҳаракат қилишмоқда. Саддам Хусайиннинг ўлимидан сўнг Эрон ҳудудда  етакчиликни қўлга киритишга ҳаракат қилди. Араблар бундан хавотирга тушиб қолишди, шиялар режими суннийлар анъаналарига мос келмас эди.

Эроннинг ҳуддудаги мавқеини ушлаб туриш учун араблар 2000 йиллар ўртасида Исроил билан норасмий келишувлар олиб боришди. Фаластин муаммоси халал берсада, томонлар Эронга нисбатан ўз ҳаракатларини мувофиқлаштиришга келишиб олишди.

Бундай келишув мавжудлигини Саудия Арабистони, БАА, Баҳрайн ва Иордания Исроил самолётлари учун ўз осмонини очишга тайёрлигидан билиб олса бўлади.

Дональд Трамп  ва унинг Эронга қарши бўлган сиёсати араб-исроил алоқаларини кучайтирган. Трамп ҳукумат тепасига келганда Яқин Шарқнинг барча муаммоларини “Аср битими” ёрдамида ҳал қилишини ваъда берган эди. Битим асосида “икки халқ учун икки алоҳида давлат ташкил қилиш” ғояси ётарди. Дунё хариталарида Исроил билан бирга Фаластин давлати ҳам пайдо бўларди.

Бу ташаббус араб дунёсида кўпчиллик томонидан қўллаб-қувватланмади, лекин форс кўрфази ҳукумдорлари ҳулосасига кўра, “Яқин Шарқни” қайта юклаш имконини берди. Сентябр ойида БАА ва Баҳрайн АҚШ кўмагида Исроил билан дипломатик муносабатларни тиклашга муваффақ бўлишди. Бунда ушбу ҳамкорлик Эронга қарши қаратилганини ҳеч ким яшириб ҳам ўтирмади.

Саудия Арабистони ўзини араб дунёсининг етакчиси сифатида намойиш қилиб Исроил билан масофа сақлаб келарди. Икки давлат орасида норасмий муносабатлар борлиги ҳақида барча биларди, лекин олий даражадаги мулоқотни ҳеч ким кутмаган эди. Ар-Риёд ҳар доимгидек Фаластин муаммоси ҳал бўлмагунича Тель-Авив билан муносабатлар ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас деб баёнот бериб келарди. Лекин бу сафар бошқача бўлди.

Яқинда Нетаньяху Саудиянинг Неом шаҳрига хуфия сафар амалга ошириб ворис шаҳзода Мухаммад бин Салман билан музокаралар ўтказгани маълум бўлди. Янгилик бир зумда сенсацияга айланди, лекин музокара мавзулари ҳақида ҳеч нарса эълон қилинмади.  Экспертлар Эрон – марказий мавзу бўлганини хулоса қилишди.

Ар-Риёд дастлаб ушбу суҳбатни тўлиқ инкор қилиб келди. Лекин Тель-Авива ҳам изоҳ беришдан бош тортганидан сўнг, - аксарият учун учрашув аслида бўлиб ўтгани аниқ бўлди. Кузатувчилар, шунингдек, музокаралар айнан АҚШ давлат котиби турнесидан сўнг бўлиб ўтганига ҳам эътибор қаратишди. Бу Майк Помпеонинг ҳудуддаги ҳамкорларини бирлаштириш ва Эрон хавфига биргаликда қарши туришга бўлган навбатдаги уриниши эди.

“Ўзингиздан кейин альянс қолдиринг”

Исроил Эрон билан тўғридан-тўғри тўқнашувни истамайди. Лекин яширин душманлик икки тарафдан ҳам давом этмоқда. Ислом Республикаси Сурияда, Исроил чегараси атрофида ўз кучлари сонини ошириб бораётган бир вақтда, яна бир қўшни – Ливан – деярли Эроннинг  вассалига айланган. Теҳрон Ғазо секторига жиддий таъсир ўтказмоқда. ХАМАСни молиялаштирмоқда. Хуллас, Эрон Исроилнинг барча мухолифатларида иштирок этмоқда, дейди Исроил кнессети собиқ депутати Ксения Светлова.

Нетаньяхунинг Саудия Арабистонига бўлган ташрифини АҚШда ҳукумат алмашиши негизида ҳам таҳлил қилиш мумкин.

“Америкада ҳукумат бошига келаётган ҳар қандай янги маъмурият Яқин Шарққа муносабатини корректировка қилади. Нетаньяху ва бин Салман, эҳтимол, АҚШ Байден даврида Эронга қарши ҳаракатлар мувофиқлигини қандай сақлаб қолиш масласини муҳокама қилишгандир. Демократ-президент бундай ҳамкорликка қарши бўлмайди, албатта. АҚШ Обама давридан бошлаб ҳудуддан кетишга тараддуд кўрмоқда. Улар ўзларидан сўнг Эронга қарши ҳеч бўлмаса араб-исроил альянсини қолдириб кетишмоқчи", — дейди Светлова.

Трамп хатосининг белгилари

МГИМО Халқаро изланишлар институти таҳлилчиси Адлан Маргоев фикрича, Теҳрон араб-исроил ҳамкорлигидан хабардор ва бу Фаластиннинг сотқинлиги сабабли  содир бўлган. Эрон ҳукумати бир томондан Саудия Арабистони, БАА ва Баҳрайннинг Исроил билан алоқаларини қораласа-да, лекин қарама-қаршиликни кескинлаштиришдан манфаатдор эмас.

Маргоев хулосасига кўра, Теҳрон АҚШда ҳукумат ўзгарганидан сўнг, Эронга қарши муносабати  юмашишдан умидвор. “Эрон ҳукумати Байдендан Трамп хатоларини тан олишни ва СВПДни қайта жонлантиришни сўрамоқда. Демократлар буни экспертлар даражасида муҳокама қилшмоқда, лекин амалда бу жуда мушкул. Буни қандай амалга оширишни ҳеч ким билмайди.

Масалан, Эрон санкцияларни бекор қилишни сўрамоқда, лекин у ҳолда Теҳрон СВПД шартларига амал қилаётганини тасдиқлаш керак бўлади. Теҳрон таъкидлашишга кўра – АҚШ ундан чиққани туфайли ядровий битим тўлиқ бажарилаётгани йўқ. У паралел равишда ишлаши учун СВПДни қандайдир йўл билан амалга қайтариш керак – ҳозирча бу очиқ масала”, - дейди эксперт.

Магоев хулосасига кўра, Байденга Трамп қарорларини бекор қилиш осон бўлмайди. Кетаётган маъмурият Эрон сиёсатини фақат қоралаб, тузилган ядровий битимни чипакка чиқарган эди, лекин вазият қуролли тўқнашувга қадар етиб бормаслигига – экспертнинг ишончи комил.

674