Ўзбекистон тарихи жосус назарида

2004
(Янгиланган 16:58 10.06.2019)
Ўзбекистонда 19 асрда Марказий Осиёга жосуслик мақсадида саёҳат қилган венгриялик Арминий Вамберининг китобларидан бири чоп этилди.

ТОШКЕНТ, 10 июн – Sputnik. Яқинда “Info Capital Group” нашри томонидан Ўзбекистон тарихи ҳақида қизиқарли китоб  чоп этилди, деб хабар қилмоқда ЎзА.

Бу китоб венгриялик саёҳатчи ва олим Арминий Вамберининг “Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи” номли асарининг ўзбек тилига таржимасидир. Асар таржимон Сирожиддин Аҳмад томонидан рус тилидан ўзбек тилига ўгирилган. У ерда етишмаган ва рус олимлари томонидан қисқартирилган жойлари асарининг инглиз ва немис тилидаги нусхаси асосида тўлдирилган.

Қуйида ушбу ноёб китоб қандай пайдо бўлгани ва унинг муаллифи Арминий Вамбери ҳақида тўхталиб ўтамиз.

© Commons.wikimedia /
Арминий Вамбери 1905 йил

Арминий Вамбери (ёки Герман Бамбергер) 1832 йилда Будапештда камбағал яҳудийлар оиласид туғилади. У 5 ёшидан бошлаб онасига ёрдам беришга мажбур бўлади. Кейинчалик у яҳудийлар мактабида, ундан сўнг эса Санкт-Георген монастирига ўқишга киради.

У ерда Вамберида лингвистикага жуда катта қизиқиш уйғонади. У тез орада, немис, француз ва инглиз тилларини ўрганиб олади. Ундан ташқари Вамбери турк тили Усмонийлар давлати маданияти ва шеъриятига катта қизиқиш уйғонади.

20 ёшида Вамбери илк бор Истамбулга келади, у ерда у Турк уламоларининг фарзандларига немис ва француз тилларидан дарс бериш эвазига кун кўради. 1858  йилда Вамбери ўзи тузган туркча – немисча луғатини чоп этади. Шундан сўнг у “венгр тили турк тилидан келиб чиққан” мавзусида илмий иш ҳам ёзади.

Арминий Вамбери

Истамбулда Вамбери нафақат турк тилини, балким мусулмонча урф-одатларни, намоз ўқишни, кийинишни ва бошқа шарқона миллатларга хос барча амалларни ўрганади. Келиб чиқиши яҳудий (қора соч, соқолли)  бўлган Вамбери яхтак иштон ва салла ўраб кўчада юрганда кишилар унга “афандим” деб мурожаат қилишадиган бўлади.

Шундан сўнг у Истамбул ва Теҳрондаги Британия элчихоналари билан алоқа ўрнатиб уларга ўз хизматларини таклиф қилади. 1863 йилнинг май ойида Вамбери “Рашид афанди” номи остида дарвеш кийимида йўлга чиқади.

Арминий Вамбери

1863 йилнинг 30 майида ҳам жосус ҳам олим Вамбери Хива орқали Марказий Осиё ҳудудига кириб келади. Бу ерда у йўллар, сув ҳавзалари, Хива ва Бухоро давлатлари тузилиши, уларнинг армияси, ўзаро сиёсий муносабатлари ҳақида маълумот жамлайди.

Шу билан бирга Вамбери марказий Осиё тарихи, маданиятига оид қўлёзмалар ва тарихий китобларни харид қилиш билан шуғулланади. У Хивадан сўнг, Бухоро, кейин Самарқандга йўл олади.

Вамберининг Марказий Осиёга саёҳати 6 ой давом этади. 1863 йилнинг ноябрь ойи ўрталарида у катта карвонга қўшилиб Эронга қайтади. Ундан сўнг Истамбулга ва Будапештга қайтиб, тўплаган материаллари асосида китоблар чоп эта бошлайди.

Хусусан, унинг “Ўрта Осиё бўйлаб саёҳат” китоби Лондонда 1864 йилда, “Ўрта Осиё очерклари”, 1868 йилда, “Чиғатой тилидан қўлланма” 1867 йилда, “Бухоро ёки Трансоксания тарихи” 1873 йилларда чоп этилади.

Хўш, Вамберининг ушбу асарларини қандай баҳолаш мумкин? Бу фактлар ва хулосаларга бой илмий ишларми ёки оддий саёҳатчи кундалигими? - У ҳам эмас бу ҳам эмас.

Вамбери ўз китобида мусулмончилик ва ўзбекларни унчалик хуш кўрмагани сезилиб туради, дейишади унинг китобини ўқиган ва таржима қилган олимлар.  

“Рашид афанди” саёҳат хотираларида Туркистоннинг маънавий-ижтимоий, сиёсий ва ҳарбий ҳаётига оддий саёҳатчи кўзи билан эмас, балки ҳарбий текширувчи назари билан қарайди. Агарда ҳақиқий шарқшунос олим ёки файласуф бўлганида масалага бироз бошқачароқ, айтиш мумкинки кенгроқ қарарди”, - деб ёзади асар таржимони Сирожиддин Аҳмад.  

2005 йилда Британия разведкаси махфийлик муддати тугаган ҳужжатларни очиқлаганда Вамберининг Ўрта Осиёга қилган ушбу саёҳати давомида Британия разведкаси буюртмасини ҳам бажаргани маълум бўлган эди. Ундан ташқари саёҳатдан сўнг Вамберига Британия ҳукумати 49 йил давомида нафақа тўлагани ҳам факт.

Тарихий маълумотларга кўра, Вамбери ҳаёти давомида 4 маротаба ўз динини ўзгартирган – яҳудийлик ва ислом дини орасида. Айтимоқчи унинг ўғлининг исми – Рустам Вамбери бўлган.

2004
Съемка

Ўзбекистонда фильм олаётган хорижий кинокомпанияларга 300 минг $ гача харажат қопланади

66
Хорижий кинокомпанияларга Ўзбекистонда амалга оширган харажатларининг 20 фоизи (бироқ 300 минг доллардан ошмаган миқдорда) қайтарилади.

ТОШКЕНТ, 21 сен — Sputnik. Ҳукумат қарори билан Ўзбекистон ҳудудида ўз фильмларини яратишда хорижий кинокомпанияларга харажатларининг бир қисмини қайтариш (“rebate”) тартиби тўғрисидаги низом тасдиқланди.

Низомга кўра, хорижий кинокомпанияларга республика ҳудудида амалга оширган харажатларининг 20 фоизи (бироқ 300 минг АҚШ долларидан ошмаган миқдорда) Давлат бюджети маблағлари ҳисобидан қайтарилади.

Бунда, хорижий кинокомпания республика ҳудудида фильмларни суратга олиш учун “Ўзбеккино” Миллий агентлигидан рухсатнома олади ҳамда ҳамкорлик бўйича Меморандум имзоланади.

Хорижий кинокомпания республика ҳудудида фильмларни суратга олиш учун Ўзбекистондаги тижорат банкларида махсус ҳисоб рақами очади ва харажатларни шу орқали амалга оширади.

Рухсатнома муддати якунлангандан сўнг фильмни суратга олиш ишлари якунланган ҳисобланади.

Харажатларни қайтариш учун тегишли ҳужжатлар Молия вазирлигига тақдим этилади ва вазирлик томонидан 10 кун муддатда қарор қабул қилинади.

Агентлик хорижий кинокомпанияларга харажатлар қисмини қайтаришни мувофиқлаштирувчи масъул давлат органи ҳисобланади.

Давлат бюджетидан маблағ ажратилган хорижий кинокомпаниялар рўйхати Агентлик веб-сайтига жойлаштирилади.

66

Третьяков галереясида "Ўзбекфильм" дурдоналари намойиш этилмоқда

120
(Янгиланган 10:26 21.09.2020)
Ушбу кўргазма Россия янги тарихида ўзбек кинематографияси дурдоналарининг энг катта намойиши бўлади.

ТОШКЕНТ, 21 сен - Sputnik. Москвадаги Давлат Третьяков галереясида "Мангу эмас!1968-1985." кўргазмаси доирасида "Ўзбекча янги тўлқин" кинодастури очилди, деб хабар қилди "Ўзбеккино" миллий агентлиги. 

Ўзбекистон Республика Кинофонди билан ҳамкорликда ташкил этилган ушбу тадбирда Шуҳрат Аббосов, Али Ҳамроев, Қамара Камолова, Дамир Салимов, Элёр Ишмуҳамедов, Равил Ботировларнинг 1960 - 1970 йилларда яратган фильмлари намойиш этилади.

Кинокўргазма 19 сентябр куни соат 15.30 да "Ўзбекфильм" нуфузини кўкларга кўтарган Шуҳрат Аббосовнинг "Маҳаллада дув-дув гап"фильми билан бошланди. Намойиш Янги Третьяков галереясининг Катта залида Россия Давлат Кинофонди коллекциясида сақланаётган 35 мм ли ҳажмдаги нусхаси намойиш этилади, - деб маълум қилган Третьяков галереясининг кинодастурлар бўлими бошлиғи Максим Павлов.

"Ўзбекча янги тўлқин" кинодастури томошабинларга "Маҳаллада дув-дув гап", "Сен етим эмассан!", "Тошкент - нон шаҳри!", "Нафосат", "Севишганлар", "Учрашув", "Сурайё", "Лайлак келди-ёз бўлди", "Олмос", "41 йил олмалари", "Матонат", "Еттинчи ўқ", "Аччиқ данак", "Инсон қушлар ортидан боради", "Мевазорлик аёл", "Мухлис", "Абу Райҳон Беруний", "Ёввойи" каби мумтоз фильмларни инъом этади. 

Таъкидлаш жоизки, ўзбек кинематографиясининг бундай катта ҳажмдаги киноасарлари намойиши совет давридан кейин Россияда илк бор ўтказилмоқда, дейилади хабарда. 

Кинодастурга атоқли киношунос Нигора Каримова ва "Ўзбеккино" Миллий агентлиги ҳузуридаги Республика Кинофонди раҳбари Элжон Аббосовлар раҳбарлик қилишмоқда.

 

120
Газовый супер танкер

2020 йилда газ бозоридаги нархларга нималар таъсир қилмоқда?

14
(Янгиланган 03:07 22.09.2020)
Бу йил суюлтирилган ва қувурли газ бозори учун оғир келди: нефт нархини пастлиги ва талаб ўмаётгани СТГ бозорига инвестицилар киритишни тўхтатиб қўйди.

Газ бозори аста-секин тикланмоқда: Европа ва Осиё-Тинч океани биржаларида суюлтирилган табиий газ нархи минг кубометр учун 130 ва 150 долларни ташкил этмоқда, деб ёзади РИА Новости муаллифи Александр Собко.

Нархлар ўсишига ҳам таклиф томондан ҳам талаб томондан сабаблар бор. Ушбу йилнинг дастлабки 8 ойида ўтган йилнинг ушбу даврига нисбатан СТГ импорти ҳжми 1,3%га бўлса-да кўпроқ бўлди. Ҳиндистон ва Хитойда СТГ импорти ҳажми кескин ўсиши кузатилмоқда.

Оддий ҳисоб қилганда айни дамда СТГга бўлган талаб, қувурли газга талаб пасайишига қарамасдан (бу Россия – Европа ва Марказий Осиё – Хитой газ қувурлари ҳажмидан кўриниб турибди),  ўтган йилнинг ушбу давридаги  даражасида сақланиб қолмоқда. Лекин СТГ бозори ҳам ортиқча қувватга эга, чунки олдинги сармоялар тўлқинида қурилган корхоналар (асосан АҚШ) ишга туширилган.

Шу сабабли талабнинг барқарор сақланиб қолишига ҳам таклиф томонидан содир бўлаётган муваффақиятсизликлар: масалан Австралияда Prelude сузувчи заводи техник сабабларга кўра ҳали ҳам ишга тушгани йўқ. Ундан ташқари суюлтирилган газ ишлаб чиқарувчи Gorgon LNG корхонасининг ҳам битта линияси тўхтатилган.

АҚШ ҳам ҳам муаммолар кам эмас. Яқинда содир бўлган нархлар қулаши туфайли, даромадлар  ҳатто операцион харажатларни қоплашга ҳам етмади. Езда газ етказиб бериш ҳажми заводлар қуватининг тенг ярмигача бўлган миқдорга қадар қулади. Ҳозир экспорт аста-секин тикланиб олиши керак, лекин нархлар ўсиши билан бир қаторда бўронлар мавсуми тезда олдинги ҳажмларга қайтишга халал бермоқда. Яқин вақт ичида Америка экспорти ўсиши яна нархларга босим ўтказа бошлайди.

Яъни котировкалар қайта тикланиши ҳозирча унчалик мустаҳкамдек туюлмаяпти. Устига устак газ сақловчи омборлар ҳам тўлиб кетган. Лекин айрим прогнозлар СТГнинг Осиё бозориди нархи 200 $ гача кўтарилишини башорат қилмоқда. Ушбу нархлар барча ишлаб чиқарувчилар кўнглини хотиржам қилади. Лекин ушбу даражадаги нархлар йил давомида бўлиши керак, фақат  қишги эмас.

Лекин 2020 йил анча мураккаб, бошқа йилларга ўхшамаган, келди, барча келажак, истиқбол билан қизиқмоқда. Ушбу борада энг қизиғи: бу йил ҳозирга қадар сўнгги 20 йил ичида биринчи маротаба суюлтирилган газ ишлаб чиқарувчи заводга бирорта ҳам йирик сармоя киритилмади. Йил охирига қдар кутилаётган прогнозлар 0дан 2та заводгача. Эслатиб ўтамиз, ўтган йилда ушбу соҳада рекорд даражасидаги инвестицион қарорлар қабул қилинган эди. Бу 2016-2018 йилларда содир бўлган “жимжитликдан” кейин амалга ошган эди. “Жимжитлик” эса ўз навбатида 2011-2015 йиллардаги фаол инвестициялардан кейин амалга оширилган эди.

Нега бундай бўлмоқда? Оддий жавоб аниқ: барча нефть-газ компаниялари даромадлари жиддий камайган шу сабабли ҳам ўз саромояларини камайтирмоқда. Лекин инвестициялар бор-йўғи 3/1 қисмга камайди, шундан бирор нима ҳама СТГ соҳасига киритилиши керак эди.

Жавобнинг бир қисми шундан иборатки – СТГ сўнгги йилларда парадокс тартибида ривожланмоқда. Бир томондан бир ортиқча газни кўрмоқдамиз, иккинчи томондан эса – келажакда содир бўладиган кучли рақобатни. (Катар, АҚШ, Россия, Шарқий Африка), буларнинг барчаси юқори нархлар шаклланишига ва инвестицияларга йўл очилишига  йўқ қўймайди. Шу билан бир вақтда газ бозори жуда истиқболли ҳисобланади,чунки инсоният энг экологик тоза ва “яшил” равишда ривожлангнанида ҳам, газга талаб доимо ортиб боради. Ушбу бозор ривожланишининг драйвери - унда ушбу соҳасда ишлайдиган транс-миллий нефт-газ компанияларининг “кетаётган” нефтдан “келаётган” СТГ соҳасига ўтиши бўлди.

Натижада – нефт қиммат бўлсаган вақтда нефт-газ компаниялари умумий ҳамёндан олиб суюлтирилган газ корхоналарига пул тикишди.

Ҳозир бўлса, нефт нархи тушганидан сўнг, ТМК бунинг учун маблағ йўқ. Ундан ташқари уларнинг айримлари бирдан “яшиллар” сафига ўтиб қолганини хабар қилишмоқда. Ўз соҳасига содиқ қолган компанияларда ҳам вазят осон эмас. Маслан ҳозир ExxonMobil компаниясининг молиявий аҳволи яхши эмас.

Ушуб компания иккита йирик СТГ лойиҳаларига пул тикиш режаси бор эди. Булар: АҚШдаги Golden Pass LNG (Qatar Petroleum билан ҳамкорликда) ҳамда Мозамбикда Rovuma LNG. Айни дамда уларнинг иккаласи ҳам орқага сурилган. Америкадаги завод бўйича қарор қабул қилиш камида 1 йилга, Мозамбир заводи 2023 йилга қадар ортга сурилган. Папуа-Янги Гвинеядаги заводини кенгайтириш режаси ҳам орқага суриладиган бўлди.

Американинг қолган корхоналари ҳам қарор қабул қилишга шошилмаяпти, ахир бугунги кунда СТГни узоқ муддатли шартномалар билан кафолатлаш жуда мушкул иш. Шарқий Африкада ҳам ишлар яхши кетмаяпти. Мозамбик, Танзания шельфида жойлашган корхона қурилишига ҳудудда ҳаракат қилаётган жангарилар гуруҳлари доимий равишда халал бериб келмоқда. Танзанияда завод қуриш ҳақидаги режалар умуман унутилган.

Бундан хулоса шуки, биз ўрта муддатли келажакда таклиф дефицитини кўришимиз мумкин. Айнан шундай бўлиши эҳтимоли муайян бўлиб турган вақтда, Қатар бир неча йирик оррхоналар қуришга қарор қилди. Расмий инвестқарор ҳали қабул қилинмаган бўлса-да, дастлабки ишлар олиб борилмоқда. СТГнинг паст таннархи Қатарга тайёр маҳсулот нархи қандай бўлишидан қатъий назар завод қуриш имконини беради.

Вазиятга номаълумлик киритаётган факторлардан яна бири бу – нарх ҳосил бўлиш механизмидир. Ривожланган спот бозори мавжуд бўлишига қарамасдан, охирги вақтларга қадр  нефт нархига боғлиқ бўлиши СТГ ишлаб чиқрувчилрига ўзиини ўзи қоплаш кафолатини бераётган эди.

Қиммат нефт ва СТГсоҳасидаги рақобат туфайли сўнгги йилларда ушбу боғлиқлик коэфиценти доимо пасайиб келди. Ҳозир нефт жуда арзон, лекин харидорлар олдинги юқори коэфицентларга қайтиши амри маҳол. Нефт 45 доллар бўлганда, энг сўнгги боғлиқлик коэфицентига (0,11) мувофиқ, СТГ – миллион БТЕ учун бор йўғи 5 доллар ёки 1 минг метр 3 учун – 180 $ бўлиб қолмоқда. Шу билан бирга харидорларни спот нархлар кщпроы қизиқтирмоқда. Устига-устак, Қатарнинг узоқ муддатли СТГ шартномалари тугаши билан ушбу давлатдан янада кўпроқ ҳажмда СТГ биржа бозорига чиқади.

Эслатиб ўтамиз, Осиёнинг ривожланаётган бозорлари,  катта миқдорда табиий газ истеъмол қилиши мумкин, минг кубига 200 долларгача ёки ундан камроқ нархларда бўлган паст нархларда,. Сўнгги 15 йилда ушбу бозор ҳажми 2 баравар ошиши ҳам ана шунга боғлиқ.  

Ушбу омиллар СТГ бозорида ўзига хос ривожланиш парадокслари келтириб чиқармоқда. Табий газ ва СТГ жуда истиқболли ёнилғи бўлиб қолмоқда, лекин рақобат кучли бўлган бозорда. Бундай шароитда талаб фақат паст нарх бўлганда ўсади.

14