Ўзбекистонда 26 декабрь куни қуёш тутилиши кузатилади

1034
Ўзбекистонда Ҳалқасимон қуёш тутилиши кутилмоқда. Таъкидланишича, қуёш гардишининг учдан бир қисми тўсилади.

ТОШКЕНТ, 18 дек – Sputnik. 26 декабрь куни Ўзбекистонда Ҳалқасимон қуёш тутилиши кутилмоқда. Бу ҳақда Ўзбекистон фанлар академияси маълум қилди.

Хабарда қайд этилишича, ушбу астрономик ҳодисани эса республиканинг барча ҳудудларида қисман қуёш тутилиши шаклида кузатиш мумкин.  

Сайёра зулматда: Қуёшнинг тўла тутилиши – сара суратлар

Қуёш тутилиши тонгги соат 08:00 да бошланиб, 10:06 гача давом этади.

Соат 9:00 лар атрофида тутилиш максимум кўринишга эга бўлади ва унда қуёш гардишининг учдан бир қисми тўсилади.

1034
Теглар:
қуёш тутилиши, Ўзбекистон
Изображение нового коронавируса атипичной пневмонии SARS-CoV-2. Также известный как 2019-nCoV

Олимлар коронавируснинг заиф жойини аниқлади

226
Канзас штати университети олимлари коронавируснинг заиф жойини аниқлади. Сичқонларда синалган дори коронавирусларининг кўпайишини блокировка қилиши маълум бўлди.

ТОШКЕНТ, 6 авг — Sputnik. Олимлар SARS-CoV-2 вирусининг “заиф жойи”ни аниқлади. Тадқиқот Science Daily порталида чоп этилди.

Канзас штати университети мутахассислари коронавирусга қарши терапевтик воситани синаб кўрди ва 3С-га ўхшаш протеаз (3CLpro) SARS-CoV-2 ривожланишидаги асосий фермент эканлигини аниқлади.

Лаборатория сичқонларида ушбу протеазлар текширилганда, препарат вирус кўпайишини тўхтатди.

Тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, вируснинг "заиф жойи"га бундай таъсир нафақат MERS нинг, балки MERS-CoV ва SARS-CoV-2 коронавирусларининг кўпайишини блокировка қилишга имкон беради. Кейинги қадамда мутахассислар препаратнинг одамларда самарадорлигини синаб кўриш зарурлигини таъкидладилар.

226
Мавзу:
COVID-19 умумжаҳон пандемияси
Подготовка к казни на электрическом стуле. Архивное фото

Қулайроқ ўтириб олинг - электр стули 130 ёшда

178
Электр стулдаги қатл - АҚШда ўлим жазосини ижро этиш усулларидан бири саналади. Бугунги кунда бу усул унчалик оммабоп эмас, бироқ бир асрдан ортиқ тарихи давомида бу стулда 4 мингдан ортиқ одам ўтирган.

Кирилл Бакеев, Sputnik радиоси шарҳловчиси

АҚШ инсонпарварлик нуқтаи-назаридан маҳбусларни ток ёрдамида ўлдиришни бошлаган. Электр стулигача қатл амалиёти осиш орқали амалга оширилган, аммо ҳаммаси тез ва нисбатан тоза амалга ошиши учун жаллод анча тер тўкиши - одамнинг бўйидан келиб чиқиб, арқонни  тўғри ўлчаши, ҳалқани тўғри боғлаши, бўйин тезроқ синиши учун оғирликни тўғри ҳисоблаши керак эди. Аксарият ҳолларда, эса зериккан томошабинлар жиноятчининг тезкор ўлими ўрнига, унинг узоқ вақт давом этадиган азобланишини томоша қилар эдилар.

Саккиз йил давомида махсус комиссия ўлимга махкум қилинганлардан қутулишнинг инсонпарварроқ усулини излаш билан шуғулланди. Шу тариқа, 1889 йил АҚШда электр токи ёрдамида ўлим жазосини ижро этишга рухсат берадиган қонун пайдо бўлди. Унинг ихтирочиси ким бўлгани унчалик аниқмас. Версияларнинг бирида у стоматолог Альфред Саутвик эканлиги айтилса, яна бири - Томас Эдисон бўлганини далиллайди. Афтидан, ушбу ихтиронинг оталари сифатида иккаловини ҳам тан олса бўлади.

Саутвик ўша комиссия аъзоси бўлиб, электр токини ёқлаб, жонбозлик қилган, сабаби, кунларнинг бирида бир пиёниста очиқ симга тегиниб, бир неча сония ичида вафот этганига шахсан гувоҳ бўлган. Эдисон эса бу методни синашда фаол иштирок этган. Нега? Ўша йилларда электр энергиясини ўзгарувчан ёки доимий оқим билан узатиш усуллари борасида "токлар уруши" рўй берган. Эдисон паст кучланишли доимий оқимни ёқлаган, ахир унинг компанияси чўғланиш лампочкаларини ишлаб чиқариш билан шуғулланарди-да. Ихтирочи доимий оқим ўзгарувчан оқим каби хавфли эмаслигини таъкидлаб, ўзгарувчан ток билан ўлдиришнинг янги усулини ишлаб чиқишга қўшилди. Биринчи қурбонлар ҳайвонлар бўлди. Улар орасида беҳисоб мушук ва итлар бўлган. Тўрт оёқлилар 1000 вольт кучланиш босимидаги металл пластиналарга ўтқизилган.

Электр стулидан фойдаланиш амалиёти 1890 йил 6 августда бошланган. Ўшандан буён 4000дан ортиқ одам стулда ўтирган. Қуйида "энг инсоний" қатл ҳақидаги бир қанча ҳайратомуз фактларни келтирамиз.

Биринчи қатл. Уильям Кеммлер

Биринчи қатл Нью-Йорк штатининг Оберн шаҳрида бўлиб ўтди. Уильям Кеммлер маст ҳолда ўз машъуқасини болта билан чопиб ташлагани учун қатл этилди. Қатлга 17 гувоҳ чақирилди, улар орасида The New York Times мухбири ҳам бор эди. Биринчи уриниш муваффақиятсиз кечди. Кучланиш остида ўн етти сониядан кейин ҳам маҳкум тирик эди. Иккинчи раззрядни кучлироқ, 200 минг вольт кучланишда беришга қарор қилишди, аммо бу учун вақт талаб этиларди. Иккинчи сафар, Кеммлер бир дақиқадан кўпроқ вақт давомида кучланиш остида бўлди. Хона одамнинг куйган гўшти ҳидига тўлганидан кейингина қатлни тўхтатишга қарор қилишди. Шифокорлар ўлим ҳолатини қайд этишди. Журналист бу усул осишдан кўра инсонпарварроқ эканидан шубҳаланиб қолди. Ўша вақтдан бери қатлнинг ўз тарафдорлари ва қаршилари пайдо бўлди. Биринчи тарафдорлар орасида, ўлим ҳолатини кайд қилган шифокорлар бор эди, ахир Кеммлер камерага кирганидан то унинг вафотигача атиги саккиз дақиқадан сал зиёд вақт ўтди, осиш эса одатда ярим соатча давом этади.

Леон Франк Чолгош - президент қотили

1901 йилнинг 29 октябрида америкалик анархист Леон Франк Чолгош қатл этилди. У АҚШнинг 25-президенти Уильям МакКинлига суиқасд уюштирган. Чолгош Буффалода ўтказилган Панамерика кўргазмасида давлат раҳбарига қарата икки маротаба ўқ узган. Биринчи ўқ смокинг тугмасига тегиб, бошқа томонга ўтиб кетган, иккинчиси эса ошқозонни тешиб, орқа мушакларда қисилиб қолган. Ўқни олиб ташлай олишмади, лекин президент яна бир ҳафтадан кўпроқ яшади, у тузала бошлагандек туюлганди ҳатто, лекин кутилмаганда қон заҳарланиши бошланиб, МакКинли вафот этди. Чолгош қатли тўғрисидаги кўрсатмалар бир-бирига зид, баъзи манбаларга кўра, маҳкум узоқ азоб чекиши учун, ток кучланиши ҳар ҳил даражада берилган. Кейин унинг қолдиқлари устидан олтингугурт кислотаси ва оҳак қуйилиб, шу тарзда кўмиб юборилган. Баъзиларга кўра, буларнинг барчаси бошқа анархистларга сабоқ учун уюштирилган. Бошқаларнинг айтишича эса, қатл одатдагидек ўтказилган ва Чолгош кўп ҳам азоб чекмаган.

Жорж Стинни - энг ёши

1944 йилнинг 16 июнида электр стулга энг ёш маҳкум ўтқазилди. Ўн тўрт ёшли кичик-Жорж Стинни 11 ва 8 ёшлардаги икки оқ танли қизалоқларни ўлдирганликда айбланган. Жанубий Каролинадаги Жорж Стинни истиқомат қилган кичик Алколу шаҳарчаси темир йўл орқали "оқ" ва "қора" қисмларга бўлинган эди. Қизалоқлар шаҳарнинг "қора" қисмига гул олишга ўтганида ғойиб бўлган. Бир неча кундан сўнг, уларнинг жасадлари зовурда бошлари ёрилган ҳолатда топилган. Суд жараёни икки соат давом этган, ҳакамлар ҳайъати эса қарорни деярли ўн дақиқада қабул қилган. Айблов, гўё уч нафар оқ танли полициячининг Стиннидан олган оғзаки иқрорига асосланган. Ҳимоя томондан гувоҳлари бўлмаган, ўн етти килограммлик темир бўлаги (лом) қотиллик қуроли сифатида хизмат қилган. На судья, на ҳакамлар ҳайъати  14 ёшли болакай қандай қилиб бундай оғир нарсани кўтарибгина қолмай, балки у билан бирданига иккита одамни ўлдириши мумкинлиги ҳақида заррача ўйлаб ҳам кўрмадилар.

Қандай бўлмасин, Жорж Стинни ўлимга маҳкум қилинди. Ҳукм ижроси пайтида қамоқхона ходимлари муаммога дуч келишди, боланинг бўйи жуда паст эди, у стулга тўғри ўтира олмади. Унинг тагига Инжилни қўйиб беришди. Болакайга камерага олиб киришга рухсат берилган ягона нарса шу бўлган. 

2014 йилда Жорж Стинни иши қайта кўриб чиқилди. Округ судьяси процессуал қоидабузарликлар асосида эллик йил олдин чиқарилган ҳукмни бекор қилди. Бундан ташқари, судья ҳукм ижросини "ғайриоддий ва шафқатсиз жазо" деб атади, бу эса АҚШ Конституцияси саккизинчи тузатишига ишора эди. Ушбу модда бундай жазоларни таъқиқлар эди. Эҳтимол, судья, бошқа ҳолатлар қатори, келажакда электр стулини конституцияга зид равишда ижро этилиш усули сифатида тан олиниши учун бирон бир шов-шув чиқаришни хоҳлагандир.

Эр-хотин Розенберглар - СССР фойдасига жосуслик

Эр-хотин Юлиус ва Этэль Розенбергларнинг ҳукми маккартизм даврининг энг авж палласида чиқарилган - 1951 йилнинг 29 мартида улар Совет Иттифоқи фойдасига жосуслик қилганликда айбдор деб топилди. Суд уларни АҚШ атом сирларини СССРга берганликда айблади. Ҳукм икки йилдан кейин ижро этилди, шу вақт ичида эр-хотинларга чиқарилган ҳукмни бекор қилиш ёки авф этишга уринишди. Жиноят федерал даражада бўлгани сабабли, қатл бўйича қарорни президент имзолаши керак эди. Президентлик муддати тугаб бораётган Гарри Трумэн турли баҳоналар билан бу қарорни имзолашни ортга сурди. Аммо унинг вориси Дуайт Эйзенхауер иккиланмай қарор қабул қилди. Эр-хотин Синг-Синг қамоқхонасида қатл қилинди. Айтганча, Этель дарров жон бермади, жаллод ток оқимини унинг танасидан икки марта ўтказишига тўғри келган.

Топси лақабли урғочи фил

Электр токи билан қатл этилган биринчи ҳайвон – циркнинг Топси лақабли урғочи фили бўлди. Гарчи у устидан суд жараёни бўлмаган бўлса-да, электр токининг жазо усули сифатида фойдаланган биринчи қурбонларидан бўлган. Бир неча йил ичида уч кишини ўлдирганидан кейин, 1903 йилда Топсидан қутулишга қарор қилишди. Қурбонлардан бири шафқатсиз ҳайвон ўргатувчи бўлган. Топсини хавфли деб топишди, урғочи филни дастлаб осиб ўлдириш режалаштирилган эди, аммо ҳайвонларга нисбатан шафқатсизликка қарши курашчилар норозилик намойиши ўтказгач, эгалари жазо чорасини ўзгартиришга мажбур бўлди.

Айнан шу пайтда Эдисон етиб келди. Қатлдан олдин Топсига цианид калий қўшилган сабзи берилгани маълум. Америкалик ихтирочи хавфли жонивордан қутулишнинг "инсоний" усулини таклиф қилибгина қолмай, балки барчасини кинолентага суратга олди. Ҳа, у кино пайдо бўлиши ва ривожланишига ҳам алоқадор бўлган, аммо бу ерда эса шундай томоша турганида, имкониятни бой бермаслик керакда. Фильм "Филни электр токида қатл этилиши" деб номланди. Бу ҳақиқатда катта томоша эди, чунки у Кони-Айленддаги Луна-паркда бўлиб ўтган. 1944 йилда истироҳат боғи жамики аттракционлари билан бирга ёниб кетди, баъзилар бу Топсининг қасоси деб айтишганди. Қатлдан юз йил ўтгач, 2003-йилда Кони-Айленд музейида Топсига - "инсоний" усулдаги қатл қурбонига ёдгорлик ўрнатилди. Эҳтимол, Топси шундай қурбонлар орасида ягонаси бўлмаган.

Бугунги кунда электр стулдан фойдаланган ҳолда қатл жазоси фақат олтита штатда: Алабама, Флорида, Жанубий Каролина, Кентукки, Теннесси ва Вирджинияда қўлланилади. Аммо бу штатларда ҳам маҳкумлар электр стулдаги қатлни инсон ҳаётига нуқта қўйишнинг яна бир "инсоний" усули - ўлим инъекцияси билан алмаштириш ҳуқуқига эга.

178
Подготовка к транспортировке ракетного экраноплана проекта 903 Лунь

“Каспий маҳлуқи”ни қайта тиклаш керакми ёки йўқ

70
(Янгиланган 16:53 06.08.2020)
Яқин келажакда оғир жанговар экранопланлар янги вариантда ва бортига қанотли ракеталар ўрнатилган ҳолда Россия ҳарбий-денгиз кучларига қайтади. Улар база инфратузилмаси мавжуд бўлмаган ҳар қандай иқлим шароитида ишлашга қодир.

Россиянинг дунёда ягона "Лунь" ракетали экраноплани 31 июль куни Каспийскдан Дербентга денгиз орқали тортиб келинди, у “Патриот” паркининг марказий экспонатига айланади.

34 йил олдин Нижний Новгородда қурилган “Лунь” экраноплани, узоқ синовлардан сўнг 1991 йилда тажрибали фойдаланиш  учун Каспий флотилиясига топширилди. Ва у 903 лойиҳанинг режалаштирилган саккизта аппаратидан фақат битта ягона бўлиб қолди. Аммо экранопланлар тарихга ғарқ бўлмади.

Юқори тезлиги (500 км/с) ва парвознинг пастда амалга оширилиши (7 - 10 метр) туфайли ракета ташувчи-экранопланлар радарларга сезилмай денгиз ва текисликлар узра минглаб километрларни учиб ўтиб денгиз базалари ёки авиаташувчи гуруҳларига кутилмаган йўналишлардан ракета учиш масофасига яқинлашиб, зарба бериши мумкин

Янги экранопланлар ҳарбий-денгиз кучларининг жанговар имкониятларини кенгайтиради. Аввалроқ, Россия Ҳарбий-денгиз флотининг кемалар қуриш бошқармаси бошлиғи, 1-чи даражали капитан Владимир Тряпичников "Экранопланларни ривожлантириш" лойиҳаси 2050 йилгача кемалар қуриш дастурига киритилганини маълум қилди. РФ Мудофаа вазирлиги янги экранопланни яратишга тактик-техник топшириқни ишлаб чиқди, тажриба-конструкторлик ишлари олиб борилмоқда. Дастлабки маълумотларга кўра, янги экраноплан 2022 йилда биринчи парвозини амалга оширади.

ОАВлар "Каспий маҳлуқи"ни (бу аппратни Ғарбда улкан ўлчамлари ва фантастик кўриниши учун шундай аташган) қайта ишга тушириш масаласини қизғин муҳокама қилмоқдалар. Американинг National Interest нашри ҳам, Хитойнинг Sohu нашри ҳам четда қолмади.

Илмий-технологик ва ишлаб чиқариш базаси ҳам бор - Россия кўп мақсадли экранопланларни ишлаб чиқаришда Ғарб мамлакатларини анча ортда қолдирган. Мисол учун, "Лунь" бундан 29 йил олдин ҳам парвозларни яхшигина амалга ошириб, ракета зарбаларини амалга оширган, 1990 йилларнинг охиридан АҚШда лойиҳалаштирилган, 1200 тонна юк кўтариш лойиҳавий қувватига эга бўлган юк ташувчи экраноплани (юкхонаси 17 дона Абрамс танкига мўлжалланган) ҳатто прототип кўринишида ҳам битказилмади.

Бугунги кунда Россия Ҳарбий-денгиз кучларининг жанговар экранопланларини тиклаш истиқболлари қандай?

Фойдаланиш хусусиятлари

Яқин келажакда кўп мақсадли экранопланлар (Ғарбда улар WIG - Wing-In-Ground effect деб аталади) сўнгги юқори аниқликдаги қанотли ва гипертовушли ракеталар, ҳужум дронлари, электромагнит замбараклар, оғир торпедаларни ишлаб чиқиш ва улардан фойдаланиш учун асос бўлиши мумкин.

Тезкор ҳаракат кучлари сифатида зарба экранопланлари Россия Арктикасини самарали патрул қилиши мумкин бўлар эди.

Десант (юк ташувчи) модификациясида ушбу аппаратлар ҳарбийларни ўз одатий қуроли ва зирҳли транспорти билан катта масофага тезкор равишда етказиш имкониятини яратади. Янги экранопланлар душман радарларига деярли кўринмайди, тежамкорлиги ва юк ташиши бўйича самолёт ва вертолётлардан, шунингдек, тезлик борасида қанотлари сув остида жойлашган кемалардан устундир. Улар можаро зонасидан жуда катта масофага ("Чайка-2" - 5000 кмгача) "кучларни тарқатиш" имконини беради ва жанговар фойдаланишнинг барча соҳаларида Россиянинг имкониятларини оширишга ёрдам беради.

National Interest маълумотларига кўра, янги А-050 "Чайка-2" экраноплани "Каспий маҳлуқи"нинг реинкарнацияси ҳисобланади ва (Нижний Новгороддаги Алексеев номидаги марказий конструкторлик бюросида) йўловчиларни (100 кишигача) ва юкларни қирғоқ минтақаларда, шу жумладан, Арктикада ташиш учун яратилмоқда. Турли оғирликдаги юкларни ташиш қобилиятига (ихтисослашувга) эга бўлган "қанотли кемалар"нинг қатор линияси қурилмоқда, улар 2022 йилдан кечикмай парвозини амалга оширади.

Аввалроқ Хитой Халқ-озодлик армияси учун бир нечта “Чайка” экранопланларини сотиб олиш бўйича музокаралар ташаббуси билан чиқди. Бу кеманинг душман учун катта сюрприз бўлиши мумкин бўлган билвосита юқори тайёргарлиги ва самарадорлигини кўрсатади.

Аэродромсиз авиация сифатида экранопланлар тинч даврда ҳам самаралидир. Масалан, Россиянинг "Эколен" ИИЧБси “Каспий маҳлуқи”нинг муқобили ер-ҳаво амфибияни ишлаб чиқмоқда. У  ҳам ҳавода, ҳам ер устида уча олади, 750 тоннагача юк кўтариш қобилиятига эга. Денгиз ва дарёлар, тундра ва чўлда фойдаланиланиш мумкин. Учиш ва қўниш учун экранопланга фақатгина етарлича сув ҳавзаси ёки текис ер майдони керак бўлади.

Улкан хусусиятлари

Экраноплан жуда паст баландликда учаётиб, кираётган ҳаво оқими қанот остида зич "ҳаво ёстиғи"ни яратганда юзага келадиган эффектни қўллайди. Сув юзасидан (музли дала, қорли текислик ёки жанубий дашт) кўтарилаётганда, аппарат барқарорликка эришиб, соатига 500 км тезликда ёқилғини минимал сарфлаб, катта юк билан - "Чайка-2" - 10 тоннагача, “ҳавода сузади”.

Алексеев номидаги Нижний Новгород конструкторлик бюроси ҳам учиш оғирлиги 100 тонна бўлган А-080 "Чайка-3" экранопланининг оғир вариантини яратиш устида ишламоқда. Истиқболли машина Россиянинг замонавий авионикаси ва навигацион-пилоташ мажмуаси билан жиҳозланади. У беш даража нишобликка эга жиҳозланмаган қирғоққа мустақил равишда чиқиши, сувда ва аэродромга жойлаштирилиши мумкин.

Ҳатто кўҳна "Лунь" ҳам технологик жиҳатдан ҳайратлантиради, у 450 км/соат тезликда 2000 км дан ошиқ масофани, уч метрдан 500 метргача баландликда босиб ўтиб, ўзининг йирик ўлчамлари билан ёқилғини транспорт самолётидан беш баравар кам сарфлаган.

У ўзининг ташқи қиёфаси билан ҳам ҳурмат қозонтиради. Корпуснинг олд қисмида, пилонда 8 дона тортиш двигателлари (Ил-86 турбиналари асосида) жойлашган, уларнинг соплолари экран эффектини кучайтириш учун сувга бурчак остида ўрнатилган (кучайтирилган оқим бироз орқада жойлашган қанотларга акс этади). Экраноплан фюзелажида уч жуфт кемаларга қарши зарба масофаси 250 км бўлган ва ўз радиолокацион станциясига эга ЗМ-80 "Москит" ракеталари ўрнатилган. Узунлиги қарийб 74 метрни ташкил этиши ва трапеция шаклидаги қанотларнинг узунлиги 44 метр ва майдони 550 квадрат метрни ташкил этиши, 380 тонналик кемани космик қиёфага келтиради.

Жанговар мақсадларга келсак, учта товушдан тез “Москит” ракетаси (максимал тезлиги 2,8Мах-да, ҳар 5 сонияда учириши шартида) авиаташувчини йўқ қилишга етарли бўлар эди.

Экранопланлар СССР Ҳарбий-денгиз флотига душман кемаларини йўқ қилиш воситаси сифатида яратилган. Ўзининг биринчи парвозини “Лунь” 1985 йилда амалга оширди. Унинг юқори тезлиги ва чидамлилиги, катта юкларни ташиши ва қуруқлик ва муз устидан учиш (шунингдек, баландликларда учиш) қобилияти билан биргаликда бошиданоқ ақл бовар қилмайдиган имкониятларни яратди. "Лунь", "Орлёнок" экранопланалари ракеталар ва десантчиларни етказиш учун муваффақиятли мослаштирилди. Десантли "Орлёнок" кичикроқ бўлиб, қўшинлар ва техникаларни тезкор ташишга мўлжалланган эди (150 та десантчи ёки иккита пиёдалар жанговар машинаси). СССР парчаланиб кетганидан сўнг қурилмалар қурилишининг бутун туркуми тўхтатилди (шу вақтга келиб 903 лойиҳасининг иккинчи "Лунь" аппарати 95%га тайёр эди), жанговар "авиаташувчилар қотили" эса Каспийскда лангарга ўрнатилди. Бу каби ҳолат яна такрорланмаслиги керак, чунки Ғарбий "шериклар" буни барибир қадрига етмайдилар. Бугунги кунда Россия ва унинг иттифоқчилари манфаатлари учун тинчликни мустаҳкамлаш мақсадида экранопланларни сифат жиҳатидан янги технологик даражада жанговар хусусиятларини такомиллаштириш керак.

70