Первая в мире вакцина от коронавируса

Жавоблар ва саволлар: Россия вакцинаси танқидчиларига

1304
(Янгиланган 19:46 07.09.2020)
Россия тўғридан-тўғри инвестициялар фонди директори Кирилл Дмитриев хорижий давлатлар томонидан Россияда ишлаб чиқарилган "Спутник V" вакцинаси танқидларига жавоб берди ва уларга ҳам саволлар йўллади.

Россия 11 августда Гамалея номидаги эпидемиология ва микробиология миллий тадқиқот маркази "Спутник V" вакцинаси ишлаб чиқарилиши бошланган кундан бери кўплаб давлатлар ушбу вакцинани нажот ва ва қизиқиш  билан кутаётганини пайқади ва шу кунга қадар 1 миллиарддан ортиқ вакцинага буюртма олди.

Шу билан бирга, биз бир қатор хорижий давлатлар ва компаниялар танқидига учрадик. Ушбу компаниялар, кўп ҳолларда, самарадорлиги ва хавфсизлиги таъминланмаган технологияларга асосланган ҳолда ўзлари вакцина ишлаб чиқаришга ҳаракат қилаётган компаниялар эканини қайд этиш лозим. Бундай технологиялар мисолида мРНК платформасини ҳамда маймунлар аденовирус векторовини мисол келтириш мумкин. "Спутник V" вакцинасининг биринчи ва иккинчи босқичларининг натижалари The Lancet журналида чоп этилганидан кейин бизга берилаётган саволларга жавоб бериш ва ўз саволларимизни беришни маъқул кўрдик.

1 савол. Сиз ўз вакцинангизни ўғирлаб олдингизми?

Йўқ, биз уни ўғирламадик. Вакцинада инсон икки аденовируси векторига асосланган такрорланмас технологиядан фойдаланилган. Коронавирус профилактикада ушбу технологиядан дунёда ҳеч ким фойдаланмайди.   

Векторлар – бу генетик-ўзгартирилган вируслар бўлиб, улар кўпайиш хусусиятига ва коронавирус ташқи қатламининг генетик материалига эга. Ушбу технологияда инсон аденовирусининг икки хил векторидан фойдаланилган. Биринчи инъекцияда 5чи ва иккинчи инъекцияда 26чи серотиплардан фойдаланилади.

Ушбу технология инсонда мавжуд бўлган аденовирусга қарши иммунитетни енгиб ўтиш имконини беради. Коронавирусга қарши вакцинация қилиш учун Россияда ҳатто 2015 йилда Эболага қарши ишлаб чиқилган икки векторли платформани ҳам муваффақиятли ўзгартиришга эришилди. Ушбу платформа клиник синовларнинг барча босқичларидан ўтиб 2017 йилда Африкада Эболани енгиш имконини берди.

Ушбу масала бўйича дастлабки шов-шувлар бошланиши биланоқ, вакцинани рўйхатга олинишига қаршилик қилмоқчи бўлган Россиянинг ашаддий танқидчилари ҳам бунга асос йўқлигига амин бўлишди. Буни биз Россия вакцинасини қоралашга бўлган уриниш деб баҳолаймиз ва у ҳақида яна бир бор эслатиб қўймоқчимиз, холос.

2 савол. Клиник синовларнинг I-II босқичи натижалари қачон эълон қилинади?

Ушбу маълумотлар мутахассислар баҳолашидан ўтганидан сўнг, дунёнинг энг эски ва энг нуфузли тиббий журнали бўлган The Lancet нашрида 4 сентябр куни чоп этилган эди. Бу вакцина ҳақида эълон қилиниши кутилаётган мақолалар сериясининг боши.

Қуйида мақоладаги энг муҳим фактларни келтирамиз:

  1. "Спутник V" вакцинасининг I-II клиник синовлари натижасида бирорта критерия бўйича ҳам жиддий  салбий оқибатлар (СНЯ, Grade 3) кузатилмади. Бошқа вакциналарда эса – салбий оқибатлар 25%гача етган.
  2. "Спутник V" вакцинаси билан эмланганларнинг 100%ида мустаҳкам гуморал ва ҳужайра иммунитети пайдо бўлди. Кўнгиллиларда вирусни зарарсизлантирувчи антитаначалар миқдори коронавирус инфекциясига чалинганларга қараганда 1,5 баравар кўп бўлди. Солиштириш учун: Британиянинг AstraZeneca фармакомпанияси томонидан ишлаб чиқилган вакцина пайдо қилган иммунитет касалланганлар иммунитети билан бир хил бўлган."Спутник V" вакцинаси синовида иштирок этган кўнгиллиларнинг барчасида, CD4+ ва CD8+ ҳужайралари томонидан ташкил этилган, Т-ҳужайрали иммунитет пайдо бўлди. Ушбу ҳужайралар SARS-CoV-2 билан зараланган ҳужайрани танлаб олади ва уни йўқ қилади ва узоқ муддатли иммунитет учун асос яратади.
  3. Гамалея номидаги марказ мутахасисслари инсон аденовируси векторига асосланган платформанинг самарадорлигини исботлашга муваффақ бўлишди. Синовда иштирок этаётганларда инсон аденовирусига қарши иммунитет бўлишига қарамасдан, вакцинанинг шунчалик хавфсиз ва оптимал меёри аниқланган-ки,  у эмланган 100% одамда иммунитет пайдо қилади. Ҳатто  яқинда аденовирус инфекциясига чалинганларда ҳам. Бошида одам аденовирусига қарши иммунитети бўлиши – янги вакцина ишлаб чиқишда энг катта қўрқувлардан бири бўлган эди. Шу сабабли мРНК ёки маймун аденовируси векторига асосланган муқобил платформалар ишлаб чиқиш бошланган эди. "Спутника V"нинг исботланган самаралик даражаси янги ва яхши ўрганилмаган платформалар ишлаб чиқаришга эҳтиёж қолдирмайди.
  4. Одам аденовирусига асосланган 2та турли хил векторлардан фойдаланиш туфайли (5 ва 26 серотиплар), иккита алоҳида киритиладиган вакцина орқали  янада самаралироқ иммунитет пайдо бўлиш имконияти яратилади. Икки маротаба бир хил вектордан фойдаланилган тақдирда – инсон иммунитетининг ҳимоя функцияси ишга тушади ва организм препаратни қабул қилмайди. Шундай қилиб вакцинада иккта турли хил вектордан фойдаланиш – янада кучлироқ ва узоқ муддатли иммунитет яратади.

3 савол. Биринчи босқич синовларда кўнгиллилар сони кам бўлмаганми?

"Спутник V" вакцинаси биринчи босқич синовларида 76 нафар кўнгиллилар иштирок этган эди. AstraZeneca компанияси синовларида эса 1077 киши иштирок этган. Бир қарашда тафовут яққол, лекин синовнинг муҳим бир жиҳати бор. AstraZeneca биринчи босқичда фақат битта укол ёрдамида синов ўтказган, лекин унинг самарали экани тасдиқланмаганидан сўнг улар икки уколли синовга ўтишган. Иккита уколни эса AstraZeneca фақат 10 кишида синаб кўрган.

Шундай қилиб, биринчи ва иккинчи босқичда "Спутник V" вакцинаси билан эмланганлар сони AstraZenecaга қараганда 4 баробар кўп бўлган. Афсуски аксарият ОАВлар ушбу фактга эътибор қаратишмаган.

4 савол. Кўп сонли пациентларда клиник синовлар бўлиб ўтадими?

Вакцина рўйхатдан ўтганидан сўнг 26 августдан Россияда кенг кўламли синовлар бошланди. Унда 40 минг киши иштирок этиши режалаштирилган. "Спутника V"нинг клиник синовлари Саудия Арабистони, Филиппин, Ҳиндистон ва Бразилияда ушбу ойда бошланади.

Клиник синовларнинг III босқичи натижалари 2020 йилнинг октябрь-ноябрь ойларида чоп этилади.  

5 савол. Нима сабабдан "Спутник V" вакцинаси тезкор тартибда рўйхатдан ўтказилди?

Биринчи навбатда, бунга вакцинанинг I ва II босқичларининг муваффақиятли якунланиши сабаб бўлди.

Иккинчидан, инсон аденовируси векторига асосланган платформалар 1953 йилдан бери синовдан ўтиб келмоқда ва ўтган давр мобайнида ушбу платформада кўплаб препаратлар яратилди. Хусусан, саратон касалига қарши Gendicine препарати Хитойда 15 йилдан ортиқ вақт давомида ишлатилмоқда. 1971 йилдан буён  АҚШнинг миллионлаб ҳарбийлари инсон аденовируси вектори асосида ишлаб чиқилган вакциналар билан эмланиб келмоқда.

Гамалея номидаги марказ томонидан Эбола ва MERSкасалликларига қарши ишлаб чиқилган вакциналар 2015 йилдан буён 3 мингдан ортиқ одам эмланган.

Россида биринчи вакцина тезкор рўйхатга олинганидан сўнг бошқа давлатлар ҳам ушбу тажрибани қўллашга қарор қилишди. Хусусан, Sinovac Biotech компаниясининг Россия вакцинасига ўхшаш вакцинаси Британия Ҳукумати ва АҚШ томонидан тезкор рўйхатга олиниши мумкинлиги айтилмоқда.

6 савол. Яна ким вакцина ишлаб чиқаришда шунга ўхшаш технологиядан фойдаланади?

Масалан, Johnson & Johnson компанияси коронавирусга қарши инсоан аденовируси векторига асосланган вакцина яратмоқда.  Улар фақат 26-серотипга асосланган. Хитойнинг CanSino компанияси эса фақат 5-серотипга асосланган ҳолда вакцина ишлаб чиқармоқда.

Бизнинг саволлар

Юқорида айтиб ўтилган фактларга асосланган ҳолда, айни дамда Россия энг хавфсиз ҳамда энг самарали вакцина яратишга муваффақ бўлган етакчи эканига шубҳа йўқ.  Шу ўринда биз танқидчиларга бир неча савол билан мурожаат қилмоқчимиз.

1 савол. Маймун аденовируси вектори ҳамда мРНК технологияларидан фойдаланиш узоқ муддатли даврда онкологик касалликлар келтириб чиқариши ёки ҳомилага таъсир қилиши ўрганилганми? (Шипшитамиз: йўқ)

2 савол. Ушбу технологиялар асосида вакцина ишлаб чиқараётган фармацевтика компаниялари томонидан харидор давлатлар билан узоқ муддатли келажакда вакцинанинг кутилмаган салбий оқибатлари пайдо бўлганда, ўзларини жавобгарликдан озод қилиш ҳақида музокаралар олиб боришига, айнан юқорида айтиб ўтилган текширувларнинг ўтказилмагани сабаб бўлаётгани йўқми?

3 савол. Нима сабабдан Ғарб ОАВлари Маймун аденовируси вектори ҳамда мРНК технологияларига асосланган вакциналар узоқ вақт давомида синовдан ўтказилмагани ҳақида ҳеч нарса хабар қилмаяптилар?

Одам вакцинасими ёки маймун вакцинаси?

Маймун аденовируси вектори ҳамда мРНК технологияларига асосланган вакциналар одам томонидан олдин ҳеч қачон фойдаланилмаган. Уларнинг қўллаш ва ўрганиш тажрибаси аденовирус вакциналарига қараганда камида 20 йил орқада қолган. Шундай бўлсада ишлаб чиқарувчилар, вакцинанинг салбий оқибатларидан ўзларини юридик томондан ҳимоя қилган ҳолда, Ғарб мамлакатлари ҳукуматларидан миллиардлаб долларлик шартномаларни олиб бўлишган.

Албатта, мРНК технологиясига асосланган вакцинанинг устуворликлари жуда кўп ва улар келажакда муҳим рол ўйнаши мумкин, лекин узоқ муддатли истиқболда унинг хавфсиз эканини ҳали ҳеч ким текширмаган.

Айрим фармацевтика компаниялари раҳбарлари бу ҳақида очиқчасига айтишмоқда. Масалан, AstraZeneca компанияси топ менеджери Руд Доббер шундай деди:

- Биз ҳозир ғайриоддий вазиятдамиз. Агар 4 йилдан сўнг вакцина қўллашнинг салбий оқибатлари маълум бўлса, биз компания сифатида бунинг учун жавобгарликни бўйнимизга ола олмаймиз. Шу сабаб шартномаларда бизни ушбу жавобгарликдан озод қилишни сўраймиз”.

Биз маймун аденовируси вектори ёки мРНК каби янги синовдан ўтмаган препаратлар қўлланилиши оқибатлари ҳақида одамларга айтиб бериш керак деб ҳисоблаймиз.

Биз ғарбий фармацевтика компанияларининг яқин орада эълон қилиниши кутилаётган Хавфсизлик манифестини кутиб қоламиз ва унда нафақат қисқа муддатли синовлар натижалари, балким узоқ муддатларда ҳам ушбу вакциналар ҳомиладорлик ва онкологияга салбий таъсир қилиш хавфи йўқлиги айтиб ўтилишига умид қиламиз. Ушбу маълумотлар одамлар хавфсизлигини сақлашга хизмат қилади.

Барча вакциналар бир хил эмас

Хулоса қилиб айтиш мумкин-ки, барча вакциналар бир хил платформада яратилмаган. Спутник V – энг хавфсиз ва исботланган платформада яратилган ва фавқулодда вазиятларда фойдаланиш учун Россия қонунчилигига мувофиқ сертификат олган.

Ғарбда эса мутлақ янги, текширилмаган платформаларда яратилган вакциналарни тезкор рўйхатдан ўтказиш режалаштирилмоқда.

Биз янги вакциналарнинг узоқ муддатли хавфлари ҳақидаги саволларимиз ва келажакда пайдо бўлиши мумкин бўлган бошқа саволларимиз ҳам жавобсиз қолмайди деб умид қиламиз.

Асрлар давомида илк бор содир бўлган пандемия барчамизни тезкор ечимлар қидиришга мажбур қилди. Биз Россия вакцинасини танқид қилаётганларнинг ўзлари ҳам бизга қўйилаётган қаттиққўл хавфсизлик ва шаффофлик талабларига тўлиқ жавоб берадилар деб умид қиламиз. Ахир биз пандемияга қарши ўзаро ишонч ва шаффофлик муҳитида курашишимиз керак.

1304
Тонированное стекло автомобиля

“Тонировка”дан давлат бюджетига қанча пул келиб тушди

89
(Янгиланган 15:29 19.01.2021)
Ўзбекистонда 2019 йил 5 августдан 2020 йил 31 декабрига қадар автомашиналарнинг “тонировка”сидан бюджетга 302,6 млрд сўмдан зиёд пул келиб тушган.

ТОШКЕНТ, 19 янв — Sputnik. Ўзбекистонда 2019 йил 5 августдан 2020 йил 31 декабрига қадар “тонировка” учун 82 125 та рухсатнома берилган. Жами 302 млрд 635 млн сўм пул маблағлари Ҳукумат қарорига асосан тўлов сифатида ундирилган.

ИИВ ДЙҲХХ органлари томонидан автотранспорт воситаларидан уларнинг ойнасини қорайтириш учун:

  • 2019 йил 5 августдан (646-сонли қарор кучга киргандан сўнг) 2019 йил 31 декабрь кунига қадар 31 367 та рухсатнома берилиб, жами 113 млрд 980 млн сўм пул маблағлари;
  • 2020 йил 1 январдан 31 декабрь кунига қадар 50 758 та рухсатнома берилиб, жами 188 млрд 395 млн сўм пул маблағлари;
  • 2020 йил 1 январдан 9 октябрь кунига қадар 28 326 та рухсатнома берилиб, жами 135 млрд 638 млн сўм пул маблағлари;
  • 2020 йил 10 октябрдан (635-сонли қарор кучга киргандан сўнг) 31 декабрь кунига қадар 22 432 та рухсатнома берилиб, жами 52 млрд 757 млн сўм пул маблағлари тўланган.

Эслатиб ўтамиз, Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 9 октябрдаги 635-сонли қарори билан енгил шахсий автомобилларни орқа ён ойналарини тусини ўзгартириш (қорайтириш) нархи БҲМнинг 10 бараваридан — 2 млн 230 минг сўмдан БҲМнинг 5 бараварига, яъни 1 млн 115 минг сўмга туширилган.

Шу сабаб, фуқаролар томонидан автомобилларни орқа ён ойналарини қорайтиришга талаб ортиб кетган. Юқоридаги қарор кучга киргач, бир кунда ўртача 320 та рухсатнома берила бошланган (илгари бир кунда ўртача 120 та рухсатнома берилган).

89
Теглар:
Ўзбекистон янгиликлари, тонировка

Ўзбекистонда 2020 йилда ўлим ҳолати 13,5 фоизга ошди

57
Ўзбекистонда коронавирус пандемиясига тўғри келган 2020 йилда 175,6 минг киши вафот этди. Бу 2019 йилга қараганда 21 мингта (13,58 фоиз) кўпроқ ўлим дегани.

ТОШКЕНТ, 19 янв — Sputnik. Ўзбекистонда 2020 йилда 175,6 мигтта ўлим қайд этилган, ҳар 1000 аҳолига ўлим коэффициенти 5,1 промиллени ташкил этган. Бундан Давлат статистика қўмитасининг 2020 йил якунлари бўйича демографик рақамлари дарак бермоқда.

Бу 2017 йилги ўлимлар сонидан 14,7 мингтага (9,27 фоизга), 2018 йилги ўлимлар сонидан 20,7 мингтага (13,36 фоизга), 2019 йилги ўлимлар сонидан 21 мингтага (13,58 фоизга) кўп.

Ўзбекистонда йиллик умумий ўлимлар сони
Ўзбекистонда йиллик умумий ўлимлар сони

2020 йилда қайд этилган ўлим ҳолатларининг 60,0 фоизи қон айланиш тизими касалликларидан, 8,0 фоизи ўсимталардан, 7,2 фоизи нафас олиш аъзолари касалликларидан, 4,4 фоизи овқат ҳзм қилиш аъзолари касалликларидан, 4,4 фоизи бахтсиз ҳодиса, заҳарланиш ва жароҳатланишлардан, 4,4 фоизи юқумли ва паразитар касалликлардан ҳамда 11,6 фоизи бошқа касалликлардан вафот этган.

Вилоятлар кесими бўйича энг кўп ўлим ҳолатлари Тошкент шаҳрига (21,2 минг), Фарғона (18,5 минг), Тошкент (18,4 минг) ва Самарқанд (18,4 минг) вилоятларига тўғри келган. Энг кам ўлим ҳолати эса Навоий (5 минг) ва Сирдарё (4 минг) вилоятларида кузатилган.

Ўзбекистонда 2020 йилда қайд этилган ўлимлар сони ҳудудлар кесимда
Ўзбекистонда 2020 йилда қайд этилган ўлимлар сони ҳудудлар кесимда
57
Теглар:
Ўзбекистон янгиликлари, ўлим, Ўзбекистон
Атомная подводная лодка ВМФ России. Архивное фото

Путин “матрешкаси” ёки Россиянинг янги сув ости кемаси ҳақида нималар маълум бўлди

82
(Янгиланган 18:57 19.01.2021)
Россиянинг ядровий энергия ёрдамида ҳаракатланувчи, континентлараро стратегик торпедоси АҚШ мудофаа тизимини чил-парчин қилди. Энди уларни икки океан ҳам "ҳимоя гумбазлари" ҳам ҳимоя қила олмайди.

Россияда махсус атом сув ости кемаси қурилиши якунига етмоқда. Қисқа вақт ичида унинг гидравлик синовлари бошланиши керак. Россия ҳарбий-денгиз флотига (ҲДФ) ушбу кема 2027 йилга қадар фойдаланишга топширилиши керак.

“Ульяновск” (09853 проект) туридаги субмариналарини қуриши Севмаш заводида 2017 йилда бошланган эди. Лекин кейинчалик кема конструкцияси замонавий тизим ва механизмлар билан тўлдирилган. Military Watch Magazine нашрига кўра, ушбу кемалар совет даврида қурилган “Борей” стратегик атом сув ости крейсерларининг кичрайтирилган нусхасидир.

"Ульяновск" сув ости кемаси "Хабаровск" ва "Белгород"дан фарқли ўлароқ, "Посейдон"  - термоядровий торпедолар билан жиҳозлангандир. Яқин келажакда Россия шимолий флот таркибида камида иккита ана шундай торпедолар ташувчи кемалар бўлишини режалаштирган.

Денгиз худоси 

"Посейдон"  - кўп мақсадли океан системаси бўлиб, у НАТОнинг Шарқий Европа ҳудудига кенгайиши ва Пентагоннинг зарба бериш потенциалини оширишга қарши жавобдир.

"Посейдон"  - Россиянинг энг махфий лойиҳаларидан бири бўлиб, eшбу тизим ҳақида аниқ маълумот жуда кам тарқалган. У ҳақида бироз олдин чоп этилган эҳтимолий хусусиятлари ҳам мутахассисларга Россиянинг у ядровий ушлаб туриш тизими ҳақида тасаввур бериши мумкин.

Океанская многоцелевая система Посейдон
Пресс-служба Минобороны РФ
Полигонные испытания комплекса "Посейдон"

"Ульяновск" — серияли субмарина бўлиб,  "Хабаровск" концепциясининг давомчисидир. “Ульяновск” икки корпусли компоновкага эга бўлиши мумкин. Сув ости кемасининг узунлиги 113 метрга етиши, тўлиқ сув сиғими— ўртача 10 минг тоннани ташкил қилиши, сувга шўнғиш хусусияти 500 метргача бўлиши, сув остида ҳаракатланиш тезлиги 30 узелгача бўлиши мумкин. Кема 120 сутка давомида чекланмаган масофага автоном сузишда бўлиши мумкин. Экипаж – 100 киши.

Ульяновск 6та “Посейдон” торпедолари, “Калибр-ПЛ" қанотли ракеталари, "Циркон" гипертовуш ракеталар  ва "Пакет-ПЛ" ўз-ўзини ҳимоя қилиш мажмуаси билан жиҳозланган бўлиши мумкин.

Россиянинг кўп мақсадли океан тизими душманнинг аваташувчи гуруҳларини, қирғоқдани нишонларни, ҳарбий базаларини ва қирғоқбўйидаги бошқа стратегик объектларини йўқ қилиши мумкин.

Путин “матрешка”си

09851 ва 09853 лойиҳаларига мансуб сув ости торпедолари ташувчилари – яширин ва жуда қудратли бўлиши мумкин. Улар жаҳон океанининг  исталган қисмида 4 ой давомида сув остида яширин жанговар хизмат олиб бориши мумкин. Ўз навбатида “Посейдон” аппаратлари - янада яширин ва янада автоном, жанговар вазиятда эса – умуман  йўқ қилиб бўлмайдиган даражада ҳимояланган.

Россиянинг кўп мақсадли океан сув ости жанговар тизими – атом сув ости кемаси ва континентлараро термоядровий торпедолар, қандайдир маънода рус матрешкасини эслатади. Душманлар уни безовта қилмагани  маъқул, жиддий сабаб бўлмаса - у ишга тушмайди.  

"Посейдон" – ядровий двигателга эга бўлган сув ости аппаратининг узунлиги 20 метр, диаметри 1,8 м ва оғирлиги 100 тоннани ташкил қилади. У чекланмаган масофадаги нишонга зарба бериши, сув остига 1км чуқурликкача яшириниши, 100 узел (185 км/соат) тезликда ҳаракатланиши мумкин.

Ундан ташқари сув ости аппаратининг ўз сунъий онги бўлади ва ўз ташувчисидан бир неча минг км узоқликда мустақил ҳаракат қилиши мумкин. Қандай тезлик ва чуқурликда ҳаракатланишни аппаратнинг ўзи вазиятга қараб ҳал қилади. Унинг максимал тезлиги ҳар қандай хавфдан қочиб  қаолиш имконини беради. Унинг турган жойини  гидроакустик воситалар ёрдамида аниқлашнинг иложи йўқ.

“Посейдон” 10 км масофагача денгиз туби релльефига мувофиқ ҳаракат йўналишини белгилаши, нишонга етиб борганидан сўнг ҳам жанговар боши ишга туширилишини ойлаб кутиши ёки базага қайтиши мумкин.  "Посейдон" жанговар қисмининг қуввати  — 100 мегатонна тротилни ташкил қилади. Унинг “жанговар бошидаги” кобальт секция – душман ҳудудини максимал даражада радиоактив ифлослантириш учун мўлжалланган.

Бундай тафсилотлар Россияга билан “куч нуқтаи назаридан” гаплашишни режалаштирган “ҳамкорлар” учун атайлаб хабар қилинмоқда. Атом субмариналари ва стратегик торпедоларининг ушбу хусусиятлари, душман сувда ва қуруқликда мустаҳкам “ҳимоя гумбази” яратган ҳолда ҳам жавоб зарбаси бериш имконятини сақлаб қолиш учун яратилган.

Режалаштирилаётган 4та субмариналар – бу жаҳон океанида 24та “Посейдон” дегани. Forbes баҳо беришига кўра ушбу торпедолар ҳар қандай рақибнинг қирғоқ мудофаасини нольга тенглаштириши, авиаташувчи гуруҳларини йўқ қилиши мумкин. Ушбу тизим АҚШнинг ғарбий ёки шарқий қирғоғига мисли кўрилмаган миқдорида зарар етказиши мумкин. Бундай хусусиятга эга бўлган ҲДФ дунёда бошқа йўқ.

ҲДФ стратегиясида рус революцияси

Вашингтон ўзининг ҲДФ ва хорижий ҳарбий базалар тармоғига ишонган ҳолда тажовузкор ташқи сиёсати олиб бормоқда ва бутун дунёни назорат қилишни режалаштирган.

Россия стратегик кўп мақсадли субмариналари яратишига сабаб, АҚШ ўз сув ости кемаларида 2,5 км масофага зарба бера оладиган “Томогавк”  ракеталарини жойлаштириши сабаб бўлган, деб ҳисоблайди экспертлар.

 “Посейдон”лар пайдо бўлиши Американи жиддий уйловга солган. Уларни ҳозир - жанг вақтида ушбу қуроллардан фойдаланиш халқаро ҳуқуқ нормаларини бузмайдими, деган савол қийнамоқда. Бу жавобсиз саволдир.

Россия “Посейдон”лари АҚШ олдин эга бўлган, икки океан ҳимоясидан маҳрум қилади. Термоядровий заряд билан жиҳозланган ақлли сув ости дронларининг борлигини ўзи америкаликларни тинчликка мажбурлайди, келишувчанлигини оширади. Бунга жавобан эса Вашингтон, улкан молиявий харажатлар қилиши, “қиёмат куни торпедоларига” қарши мутлақ янги ҳимоя тизими яратиши керак бўлади. Лекин бунга америкаликларнинг технологик қолоқлиги халал беради.

Келажакда эса, ядровий торпедолар йирик ҳарбий кемаларга, ёки гидрографик ва савдо кемалари кўринишидаги яширин кемаларда ҳам ўрнатилиши мумкин.

"Посейдон" тизими бугунг кунда мавжуд бўлган ҳеч қандай қуролланишни чекловчи тизимлар остига тушмайди ва улкан экспорт потенциалига эга. Халқаро қурол бозорида унга келишилган “жанговар бош” ўрнатган ҳолда ҳаридорларга етказиб бериш мумкин.

Ҳиндистон ва Хитой ушбу қуролни кўп ўйлаб ўтирмасдан сотиб олган бўларди. Хитой мутахассслари ана шундай технологиялар сув остида катта чуқурликда изланишлар ўтказиш учун идеал восита бўлиши мумкинлигини маълум қилишди. Дарҳақиқат “Посейдон” корпуси уни 14 кмгача денгиз тубига тушириш имконини беради.

Нима бўлгандан ҳам, Россиянинг ядровий энергия ёрдамида ҳаракатланувчи, стратегик континентлараро  аппаратининг келажаги порлоқдир. Москва эса - ҳар қандай ноқулай ҳамкорлар билан “инсонпарварлик кучи” нуқтаи назаридан музокаралар олиб боришга тайёр.

82