Россиядан Ўзбекистонга ҳарбий техника етказиб берилиши минтақада хавфсизликни кучайтиради

2462
(Янгиланган 00:11 09.11.2019)
Марказий Осиё минтақасининг хавфсизлиги кўп жиҳатдан Россия ва Ўзбекистон ҳарбий-техникавий ҳамкорлиги мувафаққиятли амалга оширилиши билан таъминланади.

Терроризмга қарши кураш биринчи навбатда армия ва бошқа куч тузилмаларини янги қурол ва ҳарбий техника билан таъминлашни ўз ичига олади. Москва Тошкентга қисқа вақт ичида миллий қуролли кучларини модернизация қилишга ёрдам бермоқда. Ўз навбатида, Ўзбекистон хавфсизлик соҳасида ОДКБ, МДҲ ва ШҲТ давлатлари билан доимий ва конструктив ҳамкорлик қилмоқда.

В Узбекистане введен в эксплуатацию  крупнейший военный полигон
© Министерство обороны Узбекистана

Тошкентда Шанхай Ҳамкорлик Ташкилотининг минтақавий аксилтеррорчилик тузилмасининг (РАТС) "Терроризмга қарши кураш - чегарасиз ҳамкорлик" VII халқаро илмий-амалий конференцияси бўлиб ўтмоқда. Ўзбекистон пойтахти нафақат нотинч Афғонистон билан умумий чегарага эга бўлгани учунгина, терроризмга қарши курашнинг муҳим халқаро марказларидан бирига айланмоқда.

Биринчи навбатда Ўзбекистон  минтақавий хавфсизликни мустаҳкамлашнинг реал воситаларига эга - мудофаа бюджети тахминан 1,4 миллиард долларга ва ишончли иттифоқчиларга эга бўлган Марказий Осиёдаги энг кучли армия (Global Firepower рейтингига кўра) ҳисобланади.

РАТС конференциясида ШҲТга аъзо-давлатлари, кузатувчи-давлатларининг ваколатли органлари ходимлари, шунингдек мулоқот бўйича шериклар ва БМТ, МДҲ, ЕҲҲТ, Осиёда ўзаро ҳамкорлик ва ишонч йиғилиш (СВМДА) учрашувлари вакиллари иштирок этмоқда.

Мақсад - терроризмга қарши курашда халқаро саъй-ҳаракатларни бирлаштириш, чунки бу дунёда хавфсизлик ва барқарорликни таъминлаш учун асос ҳисобланади.

Марказий Осиёда кенг кўламли аксилтеррор ҳаракатларининг самарадорлиги кўп жиҳатдан Ўзбекистон ва Россиянинг ҳарбий-техник ҳамкорлиги динамикасига боғлиқ.

Рақамлар ва фактлар

Яқин ўн йилликда Ўзбекистоннинг қуролли кучларни қайта қуроллантиришга сарфлайдиган харажатлари 7 миллиард доллардан ошиши мумкин.

Тошкент 2020 йилгача армияни замонавий қурол-яроғлар билан таъминлаш дастурини муваффақиятли амалга оширмоқда, бунда Россия томонидан ишлаб чиқарилган зарба авиацияси, ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари ва зирҳли транспорт воситаларини афзал кўрмоқда.

Бугун РФ ва Ўзбекистон ҳарбий-техникавий ҳамкорлиги 2019 йил учун қабул қилинган икки томонлама ҳамкорлик режасига асосан ривожланмоқда.

Ҳарбий-техникавий ҳамкорлик бўйича Россия-Ўзбекистон ҳукуматлараро комиссияси май ойида 2025 йилгача Ўзбекистон қуролли кучларини модернизация қилиш ва замонавий ҳарбий техника билан жиҳозлаш тўғрисида келишув ташаббуси билан чиқди.

Тошкент Москвани афғон-ўзбек чегараларини жиҳозлашга жалб қилиши мумкин.

Томонларнинг энг катта келишувлари авиа техникасига тегишли. Хусусан, июл ойида 12 та шартномани амалга ошириш бошланди, унга кўра Тошкент янги Су-30СМ қирувчилари, Ми-35М ҳужум вертолётлари ва радиолокация тизимларини олади.

Зарба сифатида хизмат қилиши мумкин бўлган Як-130 (юқори аниқликдаги қуролларни ишлатишга мослашгандан сўнг) ўқув-самолётларини келгусида сотиб олиши мумкин. Бундан ташқари, Россия Ўзбекистон ҳарбий ҳаво кучларига тегишли бўлган 30 дона МиГ-29 қирувчиларини модернизация қилишга ёрдам беради.

Тошкент ҳаво ҳужумидан мудофаа қўшинларига модернизация қилинган “Печора-2М” зенит ракета мажмуаларига техник хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган воситалар ва радиолокация станцияларни сотиб олишни режалаштирган. Режаларда – П-37 радиолокация станциясини 12А6 "Сопка-2" даражасигача модернизация қилиш. Ўзбекистон МДҲнинг ҳаво ҳужумидан мудофаа қўшма тизимига қўшилди.

Яқинда Тожикистонда бўлиб ўтган қўшма ҳарбий машқлар ва МДҲнинг ҳаво ҳужумидан мудофаа қўшма тизимини Ўзбекистон ҳаво ҳудудида машғулотлар ҳарбий-техникавий ҳамкорликни мустаҳкамламоқда. Бундан ташқари, Тошкент ва Москва ҳаво ҳудудидан ўзаро фойдаланиш тўғрисида келишиб олди.

Ўзбекистон қуруқликдаги қўшинлари 420 дона танк, 1 215 дона пиёда аскарлар учун мўлжалланган жанговар машина, 137 дона ўзиюрар артиллерия қуроли, 98 дона ракета мажмуалари билан қуролланган. Ушбу машиналарнинг аксарияти модернизацияга муҳтож, бу Россия ёрдамида амалга оширилади. Шунингдек, янги келганлари ҳам бор: Ўзбекистон Россияда сотиб олинган КамАз-53949 “Тайфун-К 4х4” зирҳли техникасини намойиш этди.

Қурол-аслаҳа бўйича йирик шартномалар ҳарбий кадрлар тайёрлаш соҳасида ҳамкорликни олдиндан белгилаб беради.

Москва Тошкентга қуролли кучларнинг юқори малакали офицерлар корпусини шакллантиришда ёрдам бермоқда - 300 дан ортиқ ўзбек ҳарбийлари Россия Федерациясининг ҳарбий олийгоҳларида таҳсил олмоқда.

Минтақавий хавфсизлик бу савдо предмети эмас. Россия ва Ўзбекистон ўзаро ҳисоб-китобларни максимал қулай шартларда амалга оширмоқда, шу жумладан Тошкентга имтиёзли кредит бериш асосида. Ўзбекистон 2016 йилдан бошлаб Россия қуролларини Россиянинг ички нархларида олади (ОДКБ ва Божхона иттифоқидан ташқаридаги бундай имтиёзларга эга бўлган ягона МДҲ давлати ҳисобланади).

Икки мамлакат ўртасидаги мудофаа соҳасидаги ҳамкорлик режа асосида ривожланмоқда ва таҳдид ва чақирувлар кўламига тўла мос келади. Кейинги ўн йилликда Москва Тошкент учун қурол ва ҳарбий техниканинг асосий етказиб берувчиси бўлиб қолади.

Ташқи таҳдидлар

Ўзбекистон мудофаа қобилиятининг ўсиши Марказий Осиёдаги хавотирли вазият, халқаро терроризм, диний экстремизм ва афғон гиёҳванд моддаларининг ноқонуний савдоси билан боғлиқ.

Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев 7 ноябрда МДҲ давлатлари махсус хизматлари раҳбарлари билан учрашувда терроризм, экстремизм, наркотрафик ва уюшган жиноятчиликка қарши курашишда мутахассисларнинг тезкор самарали ҳамкорлик қилиши муҳимлигини таъкидлади.

Айнан куни кеча бир гуруҳ қуролланган террористлар Ўзбекистон чегарасидаги, Душанбе шаҳридан 60 км ғарбда, 4-сонли “Ишқобод” чегара постига ҳужум қилди.

Шу йилда Россия, Озарбайжон, Ўзбекистон, Тожикистон ва Қирғизистон ўз ҳудудида 13 та террорчилик ячейкаларни фош қилди.

Сурияда исломий-жангарилар учун умидсиз ҳолат уларни бошқа давлатларга боришга мажбур қилмоқда. "ИШИД" ва "Толибон" нинг катта кучлари (Россия Федерациясида тақиқланган террорчилик ташкилотлар) ҳозир Афғонистоннинг шимолий чегарадош вилоятларида жойлашган.

Халқаро хавфсизлик тизими жиддий синовдан ўтмоқда. Террористлар мослашувчанликни намойиш этиб, янги шароитларга мослашмоқда, кибер технологиялар ва хакерлик ҳужумларини ўзлаштирмоқда.

Ўзбекистон муҳим бўғин бўлган ШҲТнинг Минтақавий аксилтеррор тузилмаси ҳам Марказий Осиё йўналишида такомиллашмоқда.

Аввалроқ Ўзбекистон пойтахтида РФ Хавфсизлик кенгаши котиби Николай Патрушев афғон муаммосини мамлакат президенти ва ҳамкасблари билан муҳокама қилинганди. Бу иш давом эттирилади.

Марказий Осиё, Россия ва Афғонистон чегара хизматлари раҳбарлари 2020 йил март ойида Ўзбекистонда йиғилади. Келгуси йил апрел ойида эса Арманистонда МДҲ чегара қўшинлари қўмондонлар кенгашининг йиғилишида афғон масаласи кўриб чиқилади.

Яқин уч йил ичида ШҲТ МАТТ бошқа халқаро антитеррор ташкилотлари билан ҳамкорликни фаоллаштириш ва қўшма ўқув-машғулотлар амалиётини тиклашни режалаштирмоқда. Ҳар қандай стратегия чиндан фақат қўшин ва қуролдан жанговар фойдаланиш амалиёти билан текширилади.

2462
Лаборанты обрабатывают флаконы для новой вакцины от коронавируса AstraZeneca

Вакцина ва маймунлар: "Россия фейки" ҳақида британия фейки

216
Британия ОАВлари Россиянинг инсониятга қарши навбатдаги диверсиясини фош этишди. Бу хабар туманли альбионда бир неча кун давомида асосий янгилик мақомини ушлаб турди

Владимир Корнилов

Британиядаги ҳолатга назар солинг: мамлакатда пандемия билан боғлиқ ҳолат ўта абгор, ҳукумат қўллаётган янги карантин чораларига қарши бутун бошли минтақалар бош кўтармоқда, Европа иттифоқи билан Brexit хусусидаги музокаралар боши берк кўчага кириб қолган ва бу яқин истиқболда иқтисодий коллапсни юзага келтириши мумкин, Шотландиянинг ажралиб чиқишини ғояси қўллаб-қувватланиши ўзининг чўққисига етди ва бу мамлакатнинг дарз кетишига олиб келиши мумкин. Тасаввур қилдингиз-а, муаммолар кўламини?

Мана шундай бир шароитда британ нашрлари ўзларининг биринчи саҳифаларида: "Телба Russkies вакцина бизни шимпанзега айлантиради, дея бонг уришмоқда", деб ёзиб чиқишди.

Нашрларнинг деярли барчаси кулгили коллажлар эълон қилган бўлиб, уларда Британия бош вазири Борис Жонсон сурати йетига айлантирилган ва суратга "Мен қор одам вакцинамни яхши кўраман", деган изоҳ берилган эди.

Айрим манбаларга таянган ҳолда британ ОАВлари бу фотосуратлар Россия давлати ёки Россия расмий шахслари буюртмаси асосида коронавирусга қарши ишлаб чиқилаётган бўлғуси британ вакцинасини обрўсизлантиришга ва у одамларни маймунга айлантиради деган мазмунда тарқатиладиган дезинформациянинг бир қисми сифатида ишлаб чиқарилган ёки тарқатилганини иддао қилишган эди.

Бундай таъкидлар The Times нашри томонидан тарқатилган, яъни у илк манба бўлган. Нашр гўёки ўз "суриштируви" ниқоби остида ушбу мавзуда бир нечта шов-шувли материаллар эълон қилган.

Аммо Россия давлатининг бу ишга қандай алоқаси бор. Бу саволга жавобни The Times ўзи ўйлаб топган фитнага қизиқишни тобора оширган ҳолда жавоб беришга уринган. Нашр "ушбу пропагандага бўлган уриниш Кремль томонидан бевосита бошқарилганми, тушунарсиз, аммо айрим россиялик мансабдорлар бу иш ташкилоти ва оммага тарқатилишига жалб этилганликлари хусусида далиллар мавжуд"лигини баён этган.

Аммо асосий мақолада ушбу таъкид унчалик кескин жарангламайди: "Оксфорд тадқиқотига қарши кампания россиялик расмий шахслар билан боғлиқ бўлиши мумкин. <…> ушбу шахсларнинг жалб этилиши Кремль бу ташвиқот уриниши ҳақида буйруқ бергани, уни маъқуллагани ёки у ҳақда билганини англатмайди".

Хуллас, нашрнинг кўпсонли кузатувчиларига барча газеталар сарлавҳаларига чиқарилган фитнага оид сарлавҳа (бу ишнинг барчасини Россия амалга ошираётгани) ҳақида тушунтириш берилмади. Бунинг ўрнига муштарийларни газета сайтига кириб, 40-дақиқалик подкастни тинглашга даъват қилишди - гўёки у ерда ҳаммаси батафсил тушунтирилган ва далилланган.

Афтидан, бошқа ОАВлар ҳам (хусусан британия матбуоти билан бир қаторда американики ҳам) кўпам узоққа бориб ўтирмадилар ва The Times маълумотига , яъни унинг ўша подкастида Россия расмий шахслари ҳозирча мавжуд бўлмаган британ вакцинасини дискредитация қилувчи интернет-мемлар яратилишига алоқадорлиги тўғрисидаги далиллар борлигига ишониб қўя қолишди.

Пандемияга уч марта зарба: Россияда коронавирусга қарши 3-чи вакцинани синовлари бошланди
Ruptly / РФПИ / АФК "Система", завод "Биннофарм" / Роспотребнадзор

Шу боис ҳам Россия дезинформация кампаниясига "герасимов ҳарбий доктринасининг бир қисмига сингари қаралди - РФ қуролли кучлари бош штаби раҳбари Валерий Герасимов стратегиясига Ғарб оавлари важ бўлса-бўлмаса ҳавола қилишни жуда ёқтиришади.

Аммо The Times подкастини тингласангиз, трансляция давомида ҳозир "биз сизларга Россия давлатининг бу ишга алоқадорлигини ҳозир исботлаб берамиз", деган ваъдалар кўп бор янграганига гувоҳ бўласиз. Ташкилотчилар хусусида гап айтишга фурсат етганида эса, Россия тўғридан-тўғри инвестициялари фонди бош директори - Кирилл Дмитриев фамилияси янграйди.

Газета журналистлари штатдаги "кремленологлар" билан Дмитриев шахсини, унинг фондини ва ҳатто Владимир Путин улар томонидан ташкиллаштирилган кампаниядан хабардор бўлган-бўлмагани сингари мавзуларни муҳокама қиладилар.

Бундан тахмин қилса бўладики, The Times гўёки бу ишнинг изига тушган — "йети Жонсон" картинкалари ортида турган амалдорлар эса мана шулар бўлади. Аммо шу вақтда ажабтовур бир гап айтилади: "Кирилл Дмитриев бизда мавжуд далиллар орасида тилга олинмаган. Унинг дезинформацияга алоқадорлиги ҳақида шама ҳам йўқ, ҳатто". Бори шу. Яъни шу жойда россиялик амалдорларга" элтувчи сирли иплар ногаҳон узилади. Дарвоқе, Россиядаги жиноятчилик ҳақида юзаки ёзадиган китоблари билан машҳур эксперт Марк Галеотти ушбу кампания ортида "аллақандай кремль герцоглари ва баронлари" туриши ҳақида фикр билдирганини айтмаганда, албатт. Ҳа, бу гапнинг "далил"дан қандай кам жойи бор?

Шундан сўнг навбатдаги "инсайд" келтирилади: гўёки, аллақандай Россия давлат каналларидан бирида британ вакцинаси синовлари вақтида тестда ишитирок этганларнинг икки нафари ўлгани, аммо улар вафотини гўёки яширишаётгани ҳақида фейкка тайёргарлик кўрилган эмиш. Гўё вакцина фақат маймунларда ишлаши, одамларда ишламаслиги далили эмиш бу. Бир вақтнинг ўзида ушбу кампания ҳатто бошланмагани, бу зотан Россия телевидениеси учун ҳам ортиқчалик қилгани ҳақида қўшимча қилинади.

Яъни ҳеч ким ҳеч қаерда эълон қилмаган подкаст муаллифлари бу хабарни қаердан олишгани ҳақида ҳам бехабармиз. Аммо шундан сўнг The Timesдан факт-чекинг эътиборга ҳавола қилиниб, улар бунда ҳеч қаерда эълон қилинмаган "сенсацияни" "инкор" этишади.

Ҳеч қаерда янграмаган янгиликни ўртага ташлаб, сўнг унга қарши жон-жаҳди билан курашиш - обрўли журналистика амалиётида алланечук янгиликдир.

Шу билан бирга, британиядаги AstraZeneca компаниясининг вакцинасини ўзида синаган одамлардан бири шу ҳафтада Бразилияда оламдан кўз юмгани рост. Бу ҳақда жаҳон  ахборот агентликлари хабар беришди. Буни энди "россия дезинформациясига" йўйиш анча қийин кечади.

Шу тариқа, бирорта материалда Россия давлатининг, Россия расмийларининг ёки норасмий шахсларининг Жонсон ва ковид ҳақида кулгили мемларни ишлаб чиқишганини маълум маънода бўлса-да, исботловчи далиллар йўқ.

Интернет шундай суратларга тўла ростдан ҳам. Аммо уларнинг биринчи манбаи - The Timesга олиб келади. Бунгача улар қаердадир чоп этилганми-йўқ, билмайман, аммо айнан ўша газета бу суратларнинг дунё бўйлаб кенг тарқалишига старт берган эди.

Нашр таъкидига кўра, шунга ўхшаш мемлар учта оддий ресурсларда чоп этилган — уларнинг иккитаси британия ва биттаси брюсселда. Аммо бу сурат билан боғлиқ мутлақо бошқача суратни EUReporter сайтида топиш мумкин. Бундан келиб чиқадики, бу сингари коллажлар тарқатувчиси айнан The Times бўлган. Британия вакцинасининг обрўсини туширишни мақсад қилган ва уни маймунники деб атаган бирор кимса топилган бўлса ҳам, у энг таъсирчан ва арзон усулни қўллаган: у бу усулни машҳур британия газетаси редакциясига ташлаган ва унга Россия дезинформацияси далили сифатида кўриниш берган.

Бўлди. Шундан сўнг мемлар интернет бўйлаб тарқалиб кетган. Жуда ажабтовур самара. Аммо ҳаммаси шундай экан, бундан келиб чиқадики, The Times дезинформацияни тарқатиш инструменти бўлган (Ва бу дезинформация Россияники эмас).

Бу воқеага Россиядан кимнингдир жалб этилганлиги далили йўқ бўлса-да, аммо Лондон реакцияси ўта кескинлигини, у жаҳл билан реакция билдираётганини кўраяпмиз. Британия ташқи ишлар вазири Доминик Рааб Москвани оксфорд вакцинасини дискредитация қилишда айблашда улгурди. Санкцияларнинг ҳам қулоғи кўриниб қолди, чоғи. Ва бунда The Times нинг ўзи Кремль бу воқеага алоқадор бўлмаслиги мумкин, деб таъкидлагани катта роль ўйнамайди. Британиялик вазирларга сарлавҳалардан кейинини ўқиш шарт эмас.

Бу россияга нега керак, деган саволга нашр ўз таҳририят колонкасида оддий жавоб берган: бу билан барча вакциналарга нисбатан глобал ишонч йўқолаётган эмиш. Аммо айни вақтда коронавирусга қарши бутун дунёда ҳозирча ягона вакцинага эга бўлиб турган Россияга вакцинацияга нисбатан ишончни поймол қилиш унчалик ҳам фойдали эмас. Аммо Ғарбда бу ҳолатда мантиқнинг кимга ҳам қизиғи бор дерсиз?

Британиядаги Россия элчихонаси Россия давлати британия вакцинасига бўлган ишончни йўққа чиқариш учун ташвиқот олиб бораётган бўлиши мумкинлиги ҳақидаги тахмин ўз-ўзидан дезинформацияга мисол бўлишини тушунтирди.

Эътибор беринг, британия ОАВнинг бу "сенсацияси"ни бирорта ижтимоий тармоқда блокланган эмас, бу хабарлар "қўшимча текширишга муҳтожлиги" ҳақида ҳам ҳеч ким айтгани йўқ. Ахир бу Хантер Байденнинг унинг отаси - АҚШ президентлигига номзодни дискредитация қилувчи электрон хатлари билан боғлиқ можаро эмасда. Акс ҳолатда ижтимоий тармоқлар анча тез ва кескин ҳаракат қилган бўлардилар, яқинда бўлгани каби Х.Байден ҳақида компроматни эълон қилишга жазм қилган New York Post газетаси саҳифалари тезда блоклагани сингари.

Аммо вакцина ва маймунлар ҳақида эълон қилган британия "сенсацияси"ни ҳеч ким блокламаяпти. Ахир, гап руслар ҳақида борар экан, турфа аҳмоқона айбловларни, уларни ҳатто текшириб ўтирмасдан чоп этиш мумкинда.

Шу ўринда, яна бир мантиқий савол туғилади: буларнинг барчаси британ ОАВларига нега керак? Хусусан, жавоб мақола бошида берилган эди. Камида икки кун давомида жамоатчилик мамлакатнинг реал муаммоларини муҳокама қилишдан чалғийди ва "бу русларнинг қандай шумлигидан" қаттиқ ранжийди. Маймун вакцинаси ҳақидаги мақолалар таъсири камайгач эса, янги сенсацияни ўртага ташлаш мумкин. Дейлик, қандай қилиб шумният руслар Олимпиада-2020ни тўхтатишга уринишгани-ю, мардонавор британ махсус хизматлари эса бу тил бириктирувга қай тарзда чек қўйишгани ҳақида. Шундай қилинса, яна бир неча кунга шовқин-сурон ва жанжал тайёр, ҳисоб. Фақат у бу ким ҳеч бўлмаса битта гувоҳ ва далилни тақдим этинг, деб қолмаса бўлди. Буёғи ортиқчада.

216
Моряк на американской подводной лодке USS Hartford во время учений в Арктике

"Йўқ қилиш қийин бўлади": америкаликлар Шимолда бункерга қайтишмоқда

1107
(Янгиланган 23:09 21.10.2020)
Олавсверн ҳарбий-денгиз базасини 1960-йилларда барпо этишган. НАТОнинг энг ҳимояланган объектларидан бири ҳақида - РИА Новости материалида ўқинг.

ТОШКЕНТ, 21 окт — Sputnik, Николай Протопопов. Юзлаб метрларга чўзиладиган қоятошли тупроқ, тўғридан-тўғри ядровий ҳужумга дош бера олиш хусусияти ва ракета қуролларига эга атом сувости кемалари - АҚШ ҳарбий-денгиз кучлари Норвегияда Совуқ Уруш давридан қолган Олавсверн ерости ҳарбий-денгиз базасини қайта жонлантиришни режалаштирмоқда. Бу ердан бир нечта Seawolf разведкачи-субмариналари патрулга чиқиб, Шимолий флот кемалари ортидан кузатувни йўлга қўяди. НАТОнинг энг ҳимояланган объектларидан бири ҳақида - РИА Новости материалида ўқинг.

Қоядаги шаҳар

Олавсверн базасидаги фаол ҳарбий фаолият 2000-йилларда тўхтаган, объект 2009-йилга келиб батамом музлатилган. Аммо америкаликлар яқинда бу ерга яна атом сувости кемаларини олиб келиб жойлаштиришга қарор қилишди: Ғарб баёнотларига кўра, буларнинг барчаси Россиянинг Арктикадаги фаоллашуви туфайлидир.

Олавсвернга Seawolf синфидаги субмариналарнинг барчаси олиб келинади. Август ойида улардан бири Вашингтон штатидаги Бангор ҳарбий-денгиз базасидан Норвегиядаги Тромс базасига синов ўтишни машқ қилди. Америкаликлар ушбу портдан АСК (атом сувости кемалари) оралиқ тураргоҳлари сифатида фойдаланишади: озиқ-овқат захираларини тўлдириб, таъмирлаш ишларини амалга оширадилар.

Seawolf синфидаги АСК— АҚШнинг энг махфийлаштирилган субмариналаридан биридир. Улар 1980-йилларда рақиб томонидан тўлиқ назоратда бўлган ҳудудларда ҳаракатлантириш учун махсус ишлаб чиқаришган. "Денгиз бўрилари" фавқулодда паст шовқинли ва сезилмас. Бортида - кема ва қайиқларга қарши қуролга эга. Хусусан, битта кема элликта "Томагавк" қанотли ракеталар ёки "Гарпун"ларни ёки худди шунча кемаларга қарши торпедаларни олиб юриши мумкин.

ХХ аср охирида америкаликлар бу сингари сувости кемалардан 30тача яратишни режалаштирган, аммо — СССР барҳам топиб, Варшава шартномаси ташкилоти йўқ бўлгач, бу ниятдан воз кечишганди.

Натижада АҚШ ҲДК атиги учта субмаринага эга бўлади.

Тромсдаги "Олавсверн" сувости кемалари базаси

Олавсверн ҳарбий-денгиз базасини 1960-йилларда қурилган. База Россия чегарасидан 350 километр нарида жойлашган. Яъни Шимолий флот сувости кемалари патрул маршрутлари яқинида. Совуқ уруш йилларида америкаликлар ва уларнинг иттифоқдошлари базада Шимолий Муз океани акваторияси учун масъул бўлган сувости кучларини сақлаб келганлар. НАТО субмариналари экипажлари Шимолий флотга исталган вақтда Норвегия денгизига ва ҳатто - Шимолий Атлантикага чиқишни ёпиб қўйишга тайёр туришарди.

Улкан ерости мажмуаси қоялар ичида ўйилган ва 300 метр қалинликка эга тош аралаш тупроқ билан ҳимояланган. 25 минг квадрат метрдан ортиқ майдонда — омборхоналар, қурол захиралари сақланадиган жойлар, таъмирлаш ишлари учун ҳудудлар жой эгаллаган. Лойиҳалаштириш ишлари ва ер ости йўлларини ўтказиш, шунингдек, объектни замонавий жиҳозлар билан таъминлаш учун 500 миллион доллардан ортиқ маблағ сарфланган. Таққослаш учун, 1961-йилда сафга туширилган дунёдаги биринчи атом авиаташувчиси - USS Enterprise учун тахминан 450 миллион доллар сарфланган эди.

Арктика этакларига яқинроқ

Шимолий флотнинг собиқ қўмондони адмирал Вячеслав Поповнинг сўзларига кўра, янгиланган Олавсверн базаси Россия учун НАТО томонидан бўлаётган яна бир жиддий таҳдидга айланади.

"Seawolf музлар остида сузишга мўлжалланган, — дейди адмирал РИА Новостига берган интервьюсида. — Америкаликлар улар жойлашув ҳудудларини ҳаракат зоналарига яқинлаштиришга, яъни чегараларимизга ва атом музёрарларимиз туфайли ҳозирда етакчилик қилаётган ҳудудимиз - Арктикага янада яқин келишга интилишмоқда. Албатта, Шимолий флот Олавсвернни назорат қилишига тўғри келади — бунинг учун барча зарур куч ва воситаларга эгамиз".

Умуман олганда, экспертлар ишора қилаётганидек, америкаликларни мураккабликлар кутаётган бўлиши мумкин, чунки база юридик жиҳатдан ҳозирда алоҳида шахсга тегишли.

Икки минггинчи йиллар охирида ғарб таҳлилчилари Россия флоти НАТО учун энди хавф туғдирмайди, шу боис, Олавсверн жуда қимматга тушмоқда, деган фикрга келган эдилар. Шундан сўнг Норвегия ҳукумати базани савдога қўйди.

2011-йилда Олавсверн бир норвегиялик тадбиркор томонидан 4,5 миллион долларга сотиб олинди. У мажмуани ижарага берган, шу жумладан, Россия компанияларига ҳам. Бу ерга вақти-вақти билан "Академик Немчинов" ва "Академик Шатский" илмий-тадқиқот кемалари келиб-кетиб туришган. Ушбу битимдан сўнг кўплаб норвегиялик ҳарбий қўмондонлар мамлакат раҳбариятини қаттиқ танқид қилган эдилар. Хусусан, вице-адмирал Эйнар Скорген объект сотилишини "ғирт жиннилик", дея баҳолаган.

"Биз ўзимизни энг муҳим плацдармдан маҳрум қилдик ва субмаринларни қўшимча юзлаб миль юришга мажбур этдик. Бизнинг Россия билан Баренцев денгизида чегарамиз бир. Ҳарбий-денгиз флотимиз Арктикадаги денгиз базасида жойлашиши кераклиги ўз-ўзидан аён", - деб айтган Скорген.

Оқ айиқлар
© Sputnik / Валерий Мельников

Иккиталик стандартлар

Орадан ўн йил ўтиб НАТОдагилар ўз хатоликларини англаб етишди. Норвегиянинг NRK телеканали маълумотларига кўра, Пентагоннинг олий мартабали амалдорлари охирги ҳафталарда Олавсвернга серқатнов бўлиб қолишган. Норвегия Мудофаа вазирлиги эса мамлакат қуролли кучлари, АҚШ ва НАТО бўйича иттифоқдошларга базани яна мақсадга мувофиқ ишлатишларига имкон берувчи битимни маъқуллаган.

"Норвегия раҳбарияти, гарчи яқиндагина биз билан Баренцев денгизида майдонни чегаралаб олиш тўғрисида битимни имзолаган бўлса-да, ўзини Россияга нисбатан нодўстона тутмоқда", — дейди флотни қўллаб-қувватлаш бўйича умумроссия ҳаракати раиси  I ранг капитани Михаил Ненашев.

— Биз бунга яхши қўшничилик ва минтақада ҳамкорликни ривожлантириш сиёсатидан келиб чиқиб қадам қўйган эдик, бу билан Норвегия ҳам ўзини шунга муносиб тутади, дея умид қилгандик. Аммо вашингтон "обкоми"даги катта биродарлар туфайли Норвегия, аксинча, Россияга нисбатан Шимолий Атлантика ва Шимолий Муз океанида тажовузкорлик даражасини оширмоқда.

Эксперт фикрига кўра, буларнинг барчасига қарамай, ҳарбий нуқтаи назардан Олавсверн шимолий кенгликларда АҚШ ва НАТО позицияларини сезиларли кучайтирмайди, нега деганда, база координаталари ва имкониятлари ҳозирги кунда ҳеч ким учун сир эмас. Таҳдидлар вақтида уни сувости қайиқлари, самолётлар ёки бошқарувчисиз сувости аппаратлари ёрдамида миналар билан тезда блоклаш мумкин.

Ерости лабиринтлари

Олавсверн ерости базаси ноёб қурилма эмас. Совуқ уруш йилларида шунга ўхшаш ўнлаб объектлар қурилган. Энг йирик бункер шведлар томонидан ўтган асрнинг ўрталарида барпо қилинган. Мускё ҳарбий-денгиз базаси мармар қоятошдан йўнилган, у Стокгольм архипелаги жанубидаги алоҳида оролча мисоли. Учта док кемалар ва сувости қайиқларини қабул қилиш, казармалар, таъмирлаш заводи, омборхоналар ва госпитал учун жиҳозланган.

База минг нафаргача ҳарбий хизматчиларни оммавий ракета зарбаси ёки ҳатто ядровий бомбардировкадан пана қилиши мумкин. Оролдан объектгача денгиз тубидан уч километрли ер ости йўли олиб боради. Икки минггинчи йилларда база консерваланган, аммо 2019-йилда Швеция ҳарбий-денгиз кучлари у ерга штаб-квартирасини кўчириб олиб боришгани ҳақида хабарлар тарқалди. У ерда юзга яқин ҳарбий хизматчилар ва "Висбю" типидаги бешта корветларни жойлаштиришмоқчи.

Россияга келадиган бўлсак, энг йирик махфийликдан чиқарилган ерости базаси Қримда жойлашган. Балаклав бухтаси яқинидаги Таврос тоғида бирданига иккита объект яширилган: сувости қайиқларини пана қилиш ва таъмирлаш учун қуруқ док ҳамда торпеда ва ракеталар атом боеголовкалари сақланадиган омборхона.

Ядро уруши юз берган тақдирда, ер остида уч минг киши уч ой давомида қулайликлар билан ҳаёт кечира олиши учун - ёқилғи, маҳсулотлар ва сувлар захираси мунтазам янгиланиб туради.

СССР барҳам топганидан кейин база Украина ихтиёрига ўтган. Уни бошқа кўплаб объектлар сингари ташлаб қўйишган, талон-тарож қилишган, рангли металл овчилари эса ускуналарни ташиб кетган. Икки минггинчи йилларда Балаклавада музей ташкил этилди: сайёҳларга таъмирлаш заводининг ер остидаги қисми, арсенал, қирғоқ ва бир нечта бинолар кўрсатилган.

Экспертлар бераётган баҳоларга кўра, зарурат туғилса, базани қайта жиҳозлаб, яна сафга қайтариш мумкин, аммо у замонавий сувости кемаларини - уларнинг ўлчамлари туфайли қабул қила олмайди.

1107