Этнический узбекский военачальник Абдул Рашид Дустум во время интервью агентству Франс Пресс в Кабуле 24 декабря 2001 года

Афғонистоннинг бардошли генерали Абдул-Рашид Дўстумнинг таржимаи ҳоли

3441
Шу кунларда дунё ахборот агентликлари эътибори яна бир карра Афғонистоннинг ўзбек миллатига мансуб ҳарбий ва сиёсий арбобларидан бири - Абдул-Рашид Дўстумга қаратилди

ТОШКЕНТ, 19 май - Sputnik. Абдул-Рашид Дўстумнинг таржимаи холи - мураккаб ва ёрқин, мушкул воқеаларга бой. У Дўстумнинг профессионал фаолиятини таҳлил қиладиган сиёсатшунослар билан бир қаторда, феъл-атворининг қайси хусусиятлари бундай зиддиятларга лиммо-лим шахсга газ ишлаб чиқариш корхонасининг оддий ишчисидан юқори рутбадаги ҳарбий амалдорга қадар йўлни босиб ўтишга ёрдам берганини аниқлашга уринаётган олимлар учун ҳам қизиқ.

Абдул-Рашид Дўстум 1954 йилда Жаузжан провинциясининг Хожадукух қишлоғида камбағал интернационал оилада дунёга келган. Унинг отаси ўзбек, онаси туркман бўлган, бу келажакда Дўстумнинг армиядаги карьерасига ҳалал бермаган.

Ҳарбий-сиёсий йўлда ғалабали кўтарилиши 1979 йилда, у Афғонистон Халқ Демократик Партияси "Парчам" ("Байроқ") фракциясига аъзо бўлганидан сўнг бошланган. Шу йилнинг ўзида Дўстум маҳаллий мудофаа отрядининг фидокорларидан бирига айланди, ҳарбий ишни ўрганишга киришди. 1980 йилда у СССРга ўқишга юборилди, бу унинг совет тузуми тарафдори бўлган афғон ҳукуматининг давлат хавфсизлик органларида хизмат қилишига туртки берди.

1979-1989 йилларда Афғонистон уруши даврида Дўстум 53-сонли ҳукумат қўшинлари дивизияси қўмондони этиб тайинланган, унда ўзбек миллатига мансуб кўплаб аскарлар бўлган. У президент Муҳаммад Нажибуллоҳ бошчилигидаги совет тузуми тарафдори бўлган афғон ҳукуматини ҳар томонлама қўллаб-қувватлаган, давлатни федерализация қилиш  чақириғи билан чиққан "Афғонистон миллий исломий ҳаракати"га раҳбарлик қилган. 1989 йил 10 июлда Дўстум генерал-майор унвонини олган.

1992 йил, совет ҳукумати тарафдори бўлган режим қулагач, у пойтахти Мозори-Шариф бўлган ва тўрт вилоятни ўз ичига олган Афғонистоннинг мустақил шимолий минтақасига раҳбар бўлди. Бироздан сўнг у ҳудудга "Дўстумистон" номи берилди, бу ҳудуднинг ўз ҳукумати ва 65 минг кишилик қуролланган армияси бор эди.

1996 йилда минтақа толибларнинг афғон ҳукуматига қарши чиққан иккинчи Шимолий Иттифоқнинг таркибига кирди, аммо 1997 йил майда Дўстумистан тўхтатилди ва толиблар ҳукмронлигига ўтди, ушбу минтақадаги иккинчи шахс Маликнинг хиёнати туфайли Дўстум Туркияга эмиграция қилишга мажбур бўлди.

Абдул-Рашид 1997 йил сентябрда Малик яна Шимолий Иттифоқ томонига ўтиб, Дўстумистонни озод қилганидан кейин ўз ватанига қайтди. Толибларнинг Дўстумистонга иккинчи ҳужуми 1998 йил августида юз берди. Дўстум яна мамлакатни тарк этишга мажбур бўлди - у Ўзбекистонга йўл олди. У 2001 йилда, толиблар мағлубиятидан кейин қайтиб келди ва янги ҳукумат таркибига кирди, шу йилнинг декабр ойида эса Ҳамид Карзай бошқаруви пайтида Афғонистон мудофаа вазирининг ўринбосари этиб тайинланди.

2004 йилда Дўстум президентликка ўз номзодини қўйди, аммо атиги 10 фоиз овоз йиғиб, тўртинчи ўринни эгаллади. Ундан кейин у Афғонистон Қуролли кучлари олий қўмондонлиги штаб бошлиғи лавозимига тайинланди. Бироқ, 2008 йилда Абдул-Рашид собиқ иттифоқчиси Акбар Бойга ҳужум қилганликда айбланиб, лавозимидан четлатилиб, сургун қилинди.

Бир йил ўтгач, Дўстум Афғонистонга қайтиб келди ва унинг сиёсий ҳаётида фаол иштирок этди. 2009 йил охирида у аввалги лавозимига қайта тикланди, 2014 йилда эса биринчи вице-президент этиб сайланди.

Генерал Абдул Рашид Дўстумнинг Афғонистоннинг катта сиёсатига қайтиши Марказий Осиё мамлакатларида катта қизиқиш уйғотмоқда, чунки у илгари турли диаспоралардаги афғон этник, шу жумладан ўзбек ва тожик озчиликларининг асосий раҳбарлари ўртасида иттифоқ тузиш учун кўп ҳаракат қилган.

Дўстум рус тилини жуда яхши билади, шунингдек, она тили – ўзбек, пушту ва дарий тилларида ҳам сўзлашади. Унинг бир неча тилларни билиши, шубҳасиз, унга амал поғонасида кўтарилишида ёрдам берди - ҳарбий-сиёсий соҳада ўзининг касбий ривожланишининг бошида у Совет Иттифоқи билан хизмат алоқаларини ўрнатишга муваффақ бўлди.

Афғонистон Демократик республикасининг икки маротаба қаҳрамони Абдул-Рашид Дўстум жуда мураккаб йўлни босиб ўтди, карьераси давомида у бир нечта суиқасдлардан омон қолди. Аммо у мамлакатнинг ҳарбий-сиёсий ҳаётида фаол иштирок этишда давом этмоқда.

17-май куни Афғонистон президенти Ашраф Ғани ва собиқ бош вазир Абдулла Абдулла ўртасида имзоланган келишувда Дўстумга Афғонистон Қуролли кучларининг маршали унвони берилиши айтиб ўтилган.

3441
Мавзу:
Афғонистон: 30 йил тинчлик илинжида (52)
Стихийный лагерь мигрантов из ЦА в Оренбургской области на границе РФ и Казахстана

Рус-қозоқ чегарасидаги ҳодиса: мигрантлар қандай қилиб фирибгарлар қурбонига айланди

82
Самара ва Оренбургдаги учта лагердаги мигрантлар уйларига кетишмоқда: Қирғизистон фуқаролари Россиядан автобусларда кетишди, Ўзбекистон фуқаролари эса жумага ўтар кечаси икки поездда уйларига жўнаб кетишади.

ТОШКЕНТ, 6 авг — Sputnik. Ўзбекистонлик ва қирғизистонлик мигрантларнинг Самара ва Оренбург вилоятлари чегарасида Россия ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимлари билан можароси ҳақида хабар ОАВда энди ёритила бошлаганда, уларни ватанга қайтариш масаласи деярли ҳал қилиб бўлинган эди.

Россия ва Қозоғистон чегараси яқинида учта лагерь қурилган: иккитаси Оренбург вилоятининг Бузулук, Самара вилоятининг Большая Черниговка туманида, яна бир эса ушбу икки туман маъмурий чегарасидаги катта автомобиль йўли бўйлаб.

Айнан ўша сўнгги лагерда можаро юзага келган. У ерда яшаш учун шароит ўзига яраша эди.

Стихийный палаточный лагерь мигрантов в Оренбургской области на границе РФ и Казахстана
© Sputnik /
Стихийный палаточный лагерь мигрантов в Оренбургской области на границе РФ и Казахстана

Ушбу лагерларда уйга қайтишни истаган, бироқ ёпиқ чегара олдида қолиб кетган Ўзбекистон ва Қирғизистон фуқаролари яшаб келишган. Аммо уларнинг бу ерга келиб қолиши тасодифан келиб қолишмаган: мигрантлар ортидан фирибгар ватандошлар пул ишлашган.

Оренбург вилояти маъмурияти: қўлимиздан келгунча ёрдам бердик

“Барча давлат ҳукуматлари мигрантларга уйларига кетишда ёрдам бериш керак деган фикрга келишди ва яшил йўлак очишди. Қирғизлар икки минг нафардан зиёд эди. Улар икки кун ичида жўнаб кетишди, сешанба куни улар минган охирги автобус кетди. Ўзбеклар эса туманимизда 700 нафарга яқин эди, ҳозир улар Бузулук-Тошкент поездига чипта харид қилишмоқда ва пайшанба куни тунда уйларига кетишади”, - деди Sputnik нашрига Бузулук тумани маъмуриятининг ижтимоий масалалар бўйича раҳбарининг ўринбосари Татьяна Успанова.

Стихийный лагерь мигрантов из ЦА в Оренбургской области на границе РФ и Казахстана
© Sputnik /
Стихийный лагерь мигрантов из ЦА в Оренбургской области на границе РФ и Казахстана

У майдонда кўплаб мигрантлар тўплангани ҳақида хабарлар пайдо бўлиши биланоқ, туман маъмурияти уларга қўлдан келгунча ёрдам беришга ҳаракат қилган: чодирли шаҳарчага электр энергияси ўтказилган, ичимлик суви берилган, ахлат қутилари ўрнатилган, ҳожатхоналар қурилган.

Обитатели стихийного лагеря мигрантов в Оренбургской области РФ
© Sputnik /
Обитатели стихийного лагеря мигрантов в Оренбургской области РФ

“Тўғри, қишлоқ жойлар учун мўлжалланган, агар ушбу майдонларда шу пайтгача ҳеч қандай цивилизация бўлмаганини ҳисобга олинса, бу ҳеч нарса бўлмагандан кўра яхшироқ”, - дея давом эттиради сўзларини Успанова.

“Лагерга ваташдошлар келиб, мигрантларга ёрдам кўрсатишарди. Мунтазам равишда тадбиркорлар бўлиб, иш таклиф қилишарди. Шуниси қизиқки, ҳеч кимнинг меҳнат қилишга хоҳиши йўқ эди. Яшаш учун етарлича маблағ бор эди, шекилли”, - дейди у.

В стихийный палаточный лагерь мигрантов привезли продовольствие
© Sputnik /
В стихийный палаточный лагерь мигрантов привезли продовольствие

Мигрантлар фирибгар таксичиларнинг тузоғига илинди

“Ҳозир Бузулук туманидаги лагерь ёпиқ. Одамлар жўнашга тайёр бўлиб турибди”, - дейди Успанова. Шунингдек, у барча бундай чодирли лагерь пайдо бўлганидан норозилик билдираётгани қўшимча қилди.

“Бу ғирт алдов-ку – одамлар бу ерда уйига кетиш истагини билдирган мигрантларни кутиб турган пансионат ва санатория борлиги айтилган ижтимоий тармоқлардаги хабарга ишонишган. Гўёки бу ерда икки кишилик хона ва уч маҳал овқат берилади. Бунинг устига ҳаммаси бепул. Гўёки ватанга кетиш учун  аниқ жадвал бор. Бу ерда бутун Россия бўйлаб келишган: Москва, Сахалин, Воронеж, Пермь, Краснодар, Тюмендан. Бу ерга келиб яланг майдонни кўришган”, - деди у.

Мигранты в стихийно образованном лагере в Оренбургской области набирают воду из баков
© Sputnik /
Мигранты в стихийно образованном лагере в Оренбургской области набирают воду из баков

Успанова шунга ўхшаш хабарлар миллий гуруҳларда тарқатилиши тўхтатилмаса, бўшаб қолган лагерь ўрнида яна чодирлар тикилиши мумкинлигидан хавотир билдирди.

“Одамларга раҳминг келади, улар ишониб, бу ерга келишади. <...> Шунга ўхшаш манбалардан бири телеграмдаги таксичилар канали. У ерда шунақа хабарлар жойлаштирилган. Таксичилар мигрантларни Ўзбекистонга олиб боришни таклиф қилишган, катта пул олишган, лекин чегарада уларни машинадан тушириб қолдириб, ўзлари жўнаб кетишган”, - дея ҳикоя қилади Бутунроссия ўзбеклар, ўзбекистонликлар конгрессининг минтақа бўлими раҳбари Диляра Сабирова.

У бир лагердан иккинчисига келиб, ватандошлар дуч келган муаммоларни ҳал қилишда ёрдам берган.

“Биз Ўзбекистон фуқароларини уйга жўнатишга тайёргарлик кўряпмиз. Бугун республиканинг бош консули келиб кетди, биргаликда рўйхат, одамлар сонини солиштириб чиқдик. 7 августга ўтар кечаси Ўзбекистонга иккита поезд жўнаб кетади”, - дея енгил нафас олади Сабирова.

16 та вагондан иборат битта поезд Оренбург вилоятидаги “Бузулук”, 20 та вагондан иборат иккинчиси Самара вилоятидаги “Кинель” станциясига келади ва жумага ўтар кечаси 1,5 минг нафарга яқин киши Тошкентга олиб кетилади.

“Бу сафар биз жуда жиддий ёндашдик: кеча тунгача рўйхатни қўлда ёздик, бугун ҳаммасини компьютерда чоп қилдик. Ўтган сафар нохуш вазиятга дуч келган эдик, июль ўртасида одамларни поездларга миндираётган вақтимизда у ерда аллақачон бегоналар ўтирган экан. Шунинг учун бу гал бундай ҳолатга йўл қўйилмайди. Рўйхатни топширишдан жўнатишгача бўлган жараён назорат қилинади”, - деди Сабирова.

Для помощи иностранным гражданам, оказавшимся на границе РФ с Узбекистаном, развернут полевой лагерь МЧС России
© Sputnik /
Для помощи иностранным гражданам, оказавшимся на границе РФ с Узбекистаном, развернут полевой лагерь МЧС России

Шунингдек, у барча Қирғизистон фуқаролари автобусларда жўнаб кетишганини тасдиқлади. Учта лагердаги Ўзбекистон фуқаролари эса чипта сотиб олиб, поезд келишини кутиб ўтиришибди. Унинг сўзларига кўра, Самара ва Оренбург вилояти маъмурияти мигрантлар темир йўл станцияларига етиб олиш учун бепул автобус ажратган.

“Албатта, қийинчиликлар ҳам бор. Масалан, Новороссийскдан машинада учинчи қаватдан қулаб тушган эркакни олиб келишди ва шифокорлар том маънода уни парчалардан тўплашди. Жарроҳлик оғир кечди. У ҳозир шундай машинада ётибди. Унга ёрдам беришмоқда. Чартер рейслар йўқ, уни ҳаво йўли орқали олиб кетишнинг имкони бўлмади. Мен кеча уни вокзалгача элтиб қўйишлари учун келишдим. Агар иложи бўлса, поезд билан жўнатардик. Яна икки киши қўлтиқтаёқда. Уларни тезроқ жўнатишни хоҳлаймиз. Маълумки, уйда ҳатто деворлар даволайди. Яна уч нафар ҳомиладор аёл ва уч нафар бола бор. Умид қиламанки, одамлар уйларига муаммосиз етиб олишади”, - дея сўзларига якун ясади Сабирова.

82
Рикша в маске с надписью Бойкот Китаю в Нью-Дели, Индия

Келишилди: Хитойни ўнта бўлиб бўғишади. Россия ҳам таклиф этиладими?

1951
(Янгиланган 18:34 05.08.2020)
Хитой билан Совуқ Уруш муқаррарлиги сир эмаслиги аён бўлган бир вақтда Ғарб экспертлари Пекин устидан  ғалаба қозонишнинг аллақандай сеҳрли усулини излашга тушдилар

Санкциялар, иқтисодий алоқаларнинг чекланиши, ўзаро жосуслик ва, эҳтимол, тўқнашувларнинг зўравонлик шаклларини ўз ичига олиши тахмин қилинаётган Хитой билан совуқ уруш муқаррарлигини англаш фонида, Ғарб экспертлар ҳамжамияти Пекин устидан ғалаба қозонишнинг аллақандай сеҳрли усулини излай бошлади. Вашингтон, Лондон ва Брюсселда муҳокама қилинаётган "Хитой аждарини бўғиш" бўйича вариантларнинг деярли барчаси колектив уриниш билан Хитойни яккалаш, зарарсизлантириш ва парчалаш учун Хитойга қарши кенг кўламли аксил-коалиция тузишни кўзда тутади. Бир вақтлар СССРга қарши муваффақиятли курашда ҳам худди шу схемадан фойдаланилган.

Аммо, агар баъзи бир йўналтирувчи принциплар даражасида хилма-хиллик кузатилмаётган бўлса, бу принципларни аниқ амалга ошириш даражасида жиддий муаммо юзага келмоқда, унинг ечими атрофида президентлар, бош вазирлар, дипломатлар ва таҳлилчилар найзалари синмоқда.

Гап шундаки, Европанинг баъзи пойтахтлари ҳам, АҚШ "таҳлилий марказлари"да ҳам Европа Иттифоқининг аксарият мамлакатлари (бу масалада айниқса Германия, Франция ва Италия ажралиб турмоқда), шунингдек, айрим Осиё мамлакатлари ХХРга қарши янги совуқ урушида негадир АҚШнинг оддий аскари сифатида қатнашиш истагида ёнмаётгандек таассурот шаклланмоқда. Устига-устак, улар ушбу урушда АҚШ ғалабаси учун пул тўлашни хоҳламаяпти (бу Германия ва Франциянинг Америка "ҳарбий ҳимояси" учун ЯИМнинг икки фоизи миқдорида тўлов тўлашни истамаслиги билан боғлиқ доимий можароларда ўз аксини топади), улар ҳатто тўлиқ таъқиққа ҳам дарҳол рози бўлишга тайёр эмас, масалан, Европа Иттифоқи хитойнинг Huawei компаниясига 5G тармоқлари ускуналарини етказиб беришдан воз кечмоқчи эмас, бу айниқса Вашингтон ва Лондондаги "аксил-Хитой қирғийлар"ни ғазаблантирмоқда. Европанинг деярли ўз армиясини ташкил этганлиги ҳамда Макроннинг мустақил (яъни "хитойпараст" ёки "америкапараст" бўлмаган) ташқи сиёсатни олиб бориш истаги ҳақидаги баёнотлари фонида кенг аксил-Хитой альянсини ташкил қилиш жуда мураккаб ва жуда қиммат бўлади деган шубҳалар тобора кучаймоқда, шу билан бирга ушбу муаммонинг ечимини излаш ҳам тобора кучаймоқда.

Нуфузли Council on Foreign Relations (Халқаро муносабатлар бўйича кенгаш - таҳр.) таҳлилий маркази раҳбарлигида нашр этиладиган нуфузли Foreign Affairs журнали ушбу муаммога иккита ёндашувни таҳлил қилмоқда, улардан бирини шартли равишда "Дональд Трамп ёндашуви", иккинчиси эса "Борис Жонсон ёндашуви" деб аташ мумкин. Council on Foreign Relationsнинг Америка элитаси ва Европадаги америкапараст элитанинг онгига улкан таъсирини ҳисобга олган ҳолда (ушбу "мия маркази"нинг ўзи бир нечта машҳур фитна назариялари қаҳрамони бўлиб, уларда у деярли "АҚШнинг соядаги ҳукумати" ҳисобланади), марказида Америка бўлган дунё тартиботи инқирозини ҳал қилишга ва "Хитой муаммоси"га қарши муваффақиятли курашиш учун таклиф қилинаётган усулларга эътибор қаратиш лозим, чунончи, улар Россия билан бевосита боғлиқ бўлганлиги сабабли ҳам.

Foreign Affairsдаги сўнгги мақола "Демократиялар кенгаши кўпқирраликни (Халқаро муносабатларда - таҳр.) қутқариши мумкин" сарлавҳаси остида нашр этилганига қарамай, таклиф қилинаётган методлар Вашингтоннинг (ҳеч бўлмаганда Ғарбий) дунёдаги устунлигини амалда сақлаб қолишга қаратилган, фарқи эса Америка гегемонлигини сақлаб қолишнинг муайян усулларидадир.

Американинг нуфузли нашри муаллифлари муҳокамаларни мавжуд дунё тартиб-қоидаси абгор бир ҳолатга келиб қолганини далил сифатида келтириб, айни вақтда асосий хавф коронавирус эмас, балки Хитой ва Россия эканлигини таъкидлаганлар.

"Аммо коронавирус пандемиясидан олдин ҳам, Иккинчи Жаҳон урушидан кейин АҚШ шакллантиришга ёрдам берган кўпқиррали тизим дунёдаги энг муҳим муаммоларни ҳал қила олмаяпти. COVID-19 қирол - яланғоч эканлигини кўрсатди, аммо аслида қирол бир мунча вақтдан бери ночор кийимда эди.

Жаҳон иқтисодиёти оғирлик маркази Ҳинд-Тинч океани минтақаси томонга қараб силжигани сабабли, глобал амбицияларга эга тузилмаларга ушбу регионда муҳим вакилликка эга бўлмай туриб ишончли етакчиликка эга бўлиш имкони қолмади. Аммо 1973 йилдаги нефт инқирозидан кейин пайдо бўлган G7нинг ҳали ҳам Евро-Атлантика минтақасидан узоқда бўлган бир аъзоси бор – бу Япония. 1997 йилги Осиё молиявий инқирозидан кейин шаклланган ва 2008 йилдаги глобал молиявий инқироз даврида ўз аҳамиятини кўрсатган G20 эса сиёсий нуқтаи назардан ва халқаро муаммоларни ишончли ҳал қилиш қобилияти нуқтаи назаридан бир-бирига мос келмаслиги маълум бўлди. Шу вақтнинг ўзида, БМТ Хавфсизлик Кенгаши Хитой ва Россияда агрессив авторитаризм қайта бўй кўрсатишидан майиб бўлди".

Бу жуда жасоратли ташхис бўлиб, уни: "Ҳаммаси бой берилди ва ҳеч нарса иш бермаяпти!" мазмунидаги тезисга келтириш мумкин.

Табиийки, иккита ечим таклиф этилмоқда, бири Трампдан, иккинчиси Джонсондан.

"Жонсон янги тузилма ғоясини илгари сурган биринчи инсон бўлди. Май ойида у G7 мамлакатлари плюс Австралия, Ҳиндистон ва Жанубий Кореядан ташкил топган ўнта етакчи демократиялар альянсини тузишни ҳамда унга D10 деб ном беришни таклиф қилди. Бундан мақсад телекоммуникациялар соҳасидаги сиёсатни мувофиқлаштириш ва хитойнинг ҳамма жойда хавфсизлик муаммоларини юзага келтираётган 5G технологиясига эга бўлган етакчи Huawei бозорига муқобил бозорни ишлаб чиқиш эди.  Бундан кўп ўтмай, июнь ойида ўтказилиши режалаштирилган Трамп G7 йиғилишини бекор қилиб, унинг ўрнига кузда G11 форматидаги саммитни таклиф этди. Жонсон таклифини ортда қолдирган Трампнинг янги гуруҳи D10 даги давлатлар билан бирга Россияни ҳам ўз ичига олади.

Foreign Affairs экспертлари Россияни ушбу клубга қўшишни тавсия этмайдилар ва "D10 вариантини", яъни Джонсон схемасини афзал кўришмоқда, лекин бу энг муҳими эмас. Ушбу тавсия мотивацияси катта қизиқиш уйғотади ва унинг мазмуни шундаки, Россияни қандайдир йўл билан Хитойга қарши курашда иштирок этишга кўндиришга муваффақ бўлинган тақдирда ҳам, Трамп режаси барибир жуда ёмон кўринишга эга ва Хитойга қарши кун тартибига эга бўлгани узоқ муддатли истиқболда истиқболсиздир, шу билан бирга Жонсоннинг режасидан эса, маълум бир ижобий кун тартибини, яъни "Хитойга қарши иттифоқ" эмас, балки "барча яхши нарсалар учун иттифоқ"ни яратишга имкон берадиган маълум бирлаштирувчи ғояни олиш мумкин.

Ижобий кун тартиби дейилганда, албатта, - "Демократия", "Озодлик" ва "Инсон ҳуқуқлари" сингари қуруқ шиорлар назарда тутилади. Бу ерда жуда кулгили томони бундай ижобий кун тартибининг Вашингтондаги амалдаги ташқи сиёсатга қарши қўйилганидир: "Қўшма Штатларнинг Хитой бошчилигидаги Осиё инфратузилмавий инвестициялар банки, "Битта камар – битта йўл" ташаббуси ва Россия томонидан қўллаб-қувватланадиган "Шимолий оқим-2" газ қувурига қарши чиқиши мумкин, аммо у муқобил вариант таклиф этмаса, бошқа давлатларни шундай қилишга ишонтириши қийин бўлади. Вашингтон ҳеч нарсани ишлатмай туриб нимадир устидан ғалаба қозона олмайди".

Бундай ёндашувнинг муаммоси шундаки, "АҚШда ишлаб чиқарилган" ёрлиғи ёпиштирилган "Демократия" ва "Озодлик", Германия учун Россия газининг ёки Италия учун - Хитой сармоялари ўрнини босолмайди. Бунда Америка пуллари иш бериши мумкин эди, аммо Вашингтонга бу сингари муносабатлар керак эмас ва шу билан бирга келажакдаги президентнинг фамилияси қандай бўлишидан қатъий назар: Байденга ҳам, Трампга ҳам мустамлакалар керак, аммо Европа Иттифоқини  - D10 ёки G11 форматида бўлишидан қатъий назар - бундай мақомга қайтаришнинг энди иложи йўқ. Россия ҳақида эса асти гапирмаса ҳам бўлади.

1951
Подготовка к казни на электрическом стуле. Архивное фото

Қулайроқ ўтириб олинг - электр стули 130 ёшда

36
Электр стулдаги қатл - АҚШда ўлим жазосини ижро этиш усулларидан бири саналади. Бугунги кунда бу усул унчалик оммабоп эмас, бироқ бир асрдан ортиқ тарихи давомида бу стулда 4 мингдан ортиқ одам ўтирган.

Кирилл Бакеев, Sputnik радиоси шарҳловчиси

АҚШ инсонпарварлик нуқтаи-назаридан маҳбусларни ток ёрдамида ўлдиришни бошлаган. Электр стулигача қатл амалиёти осиш орқали амалга оширилган, аммо ҳаммаси тез ва нисбатан тоза амалга ошиши учун жаллод анча тер тўкиши - одамнинг бўйидан келиб чиқиб, арқонни  тўғри ўлчаши, ҳалқани тўғри боғлаши, бўйин тезроқ синиши учун оғирликни тўғри ҳисоблаши керак эди. Аксарият ҳолларда, эса зериккан томошабинлар жиноятчининг тезкор ўлими ўрнига, унинг узоқ вақт давом этадиган азобланишини томоша қилар эдилар.

Саккиз йил давомида махсус комиссия ўлимга махкум қилинганлардан қутулишнинг инсонпарварроқ усулини излаш билан шуғулланди. Шу тариқа, 1889 йил АҚШда электр токи ёрдамида ўлим жазосини ижро этишга рухсат берадиган қонун пайдо бўлди. Унинг ихтирочиси ким бўлгани унчалик аниқмас. Версияларнинг бирида у стоматолог Альфред Саутвик эканлиги айтилса, яна бири - Томас Эдисон бўлганини далиллайди. Афтидан, ушбу ихтиронинг оталари сифатида иккаловини ҳам тан олса бўлади.

Саутвик ўша комиссия аъзоси бўлиб, электр токини ёқлаб, жонбозлик қилган, сабаби, кунларнинг бирида бир пиёниста очиқ симга тегиниб, бир неча сония ичида вафот этганига шахсан гувоҳ бўлган. Эдисон эса бу методни синашда фаол иштирок этган. Нега? Ўша йилларда электр энергиясини ўзгарувчан ёки доимий оқим билан узатиш усуллари борасида "токлар уруши" рўй берган. Эдисон паст кучланишли доимий оқимни ёқлаган, ахир унинг компанияси чўғланиш лампочкаларини ишлаб чиқариш билан шуғулланарди-да. Ихтирочи доимий оқим ўзгарувчан оқим каби хавфли эмаслигини таъкидлаб, ўзгарувчан ток билан ўлдиришнинг янги усулини ишлаб чиқишга қўшилди. Биринчи қурбонлар ҳайвонлар бўлди. Улар орасида беҳисоб мушук ва итлар бўлган. Тўрт оёқлилар 1000 вольт кучланиш босимидаги металл пластиналарга ўтқизилган.

Электр стулидан фойдаланиш амалиёти 1890 йил 6 августда бошланган. Ўшандан буён 4000дан ортиқ одам стулда ўтирган. Қуйида "энг инсоний" қатл ҳақидаги бир қанча ҳайратомуз фактларни келтирамиз.

Биринчи қатл. Уильям Кеммлер

Биринчи қатл Нью-Йорк штатининг Оберн шаҳрида бўлиб ўтди. Уильям Кеммлер маст ҳолда ўз машъуқасини болта билан чопиб ташлагани учун қатл этилди. Қатлга 17 гувоҳ чақирилди, улар орасида The New York Times мухбири ҳам бор эди. Биринчи уриниш муваффақиятсиз кечди. Кучланиш остида ўн етти сониядан кейин ҳам маҳкум тирик эди. Иккинчи раззрядни кучлироқ, 200 минг вольт кучланишда беришга қарор қилишди, аммо бу учун вақт талаб этиларди. Иккинчи сафар, Кеммлер бир дақиқадан кўпроқ вақт давомида кучланиш остида бўлди. Хона одамнинг куйган гўшти ҳидига тўлганидан кейингина қатлни тўхтатишга қарор қилишди. Шифокорлар ўлим ҳолатини қайд этишди. Журналист бу усул осишдан кўра инсонпарварроқ эканидан шубҳаланиб қолди. Ўша вақтдан бери қатлнинг ўз тарафдорлари ва қаршилари пайдо бўлди. Биринчи тарафдорлар орасида, ўлим ҳолатини кайд қилган шифокорлар бор эди, ахир Кеммлер камерага кирганидан то унинг вафотигача атиги саккиз дақиқадан сал зиёд вақт ўтди, осиш эса одатда ярим соатча давом этади.

Леон Франк Чолгош - президент қотили

1901 йилнинг 29 октябрида америкалик анархист Леон Франк Чолгош қатл этилди. У АҚШнинг 25-президенти Уильям МакКинлига суиқасд уюштирган. Чолгош Буффалода ўтказилган Панамерика кўргазмасида давлат раҳбарига қарата икки маротаба ўқ узган. Биринчи ўқ смокинг тугмасига тегиб, бошқа томонга ўтиб кетган, иккинчиси эса ошқозонни тешиб, орқа мушакларда қисилиб қолган. Ўқни олиб ташлай олишмади, лекин президент яна бир ҳафтадан кўпроқ яшади, у тузала бошлагандек туюлганди ҳатто, лекин кутилмаганда қон заҳарланиши бошланиб, МакКинли вафот этди. Чолгош қатли тўғрисидаги кўрсатмалар бир-бирига зид, баъзи манбаларга кўра, маҳкум узоқ азоб чекиши учун, ток кучланиши ҳар ҳил даражада берилган. Кейин унинг қолдиқлари устидан олтингугурт кислотаси ва оҳак қуйилиб, шу тарзда кўмиб юборилган. Баъзиларга кўра, буларнинг барчаси бошқа анархистларга сабоқ учун уюштирилган. Бошқаларнинг айтишича эса, қатл одатдагидек ўтказилган ва Чолгош кўп ҳам азоб чекмаган.

Жорж Стинни - энг ёши

1944 йилнинг 16 июнида электр стулга энг ёш маҳкум ўтқазилди. Ўн тўрт ёшли кичик-Жорж Стинни 11 ва 8 ёшлардаги икки оқ танли қизалоқларни ўлдирганликда айбланган. Жанубий Каролинадаги Жорж Стинни истиқомат қилган кичик Алколу шаҳарчаси темир йўл орқали "оқ" ва "қора" қисмларга бўлинган эди. Қизалоқлар шаҳарнинг "қора" қисмига гул олишга ўтганида ғойиб бўлган. Бир неча кундан сўнг, уларнинг жасадлари зовурда бошлари ёрилган ҳолатда топилган. Суд жараёни икки соат давом этган, ҳакамлар ҳайъати эса қарорни деярли ўн дақиқада қабул қилган. Айблов, гўё уч нафар оқ танли полициячининг Стиннидан олган оғзаки иқрорига асосланган. Ҳимоя томондан гувоҳлари бўлмаган, ўн етти килограммлик темир бўлаги (лом) қотиллик қуроли сифатида хизмат қилган. На судья, на ҳакамлар ҳайъати  14 ёшли болакай қандай қилиб бундай оғир нарсани кўтарибгина қолмай, балки у билан бирданига иккита одамни ўлдириши мумкинлиги ҳақида заррача ўйлаб ҳам кўрмадилар.

Қандай бўлмасин, Жорж Стинни ўлимга маҳкум қилинди. Ҳукм ижроси пайтида қамоқхона ходимлари муаммога дуч келишди, боланинг бўйи жуда паст эди, у стулга тўғри ўтира олмади. Унинг тагига Инжилни қўйиб беришди. Болакайга камерага олиб киришга рухсат берилган ягона нарса шу бўлган. 

2014 йилда Жорж Стинни иши қайта кўриб чиқилди. Округ судьяси процессуал қоидабузарликлар асосида эллик йил олдин чиқарилган ҳукмни бекор қилди. Бундан ташқари, судья ҳукм ижросини "ғайриоддий ва шафқатсиз жазо" деб атади, бу эса АҚШ Конституцияси саккизинчи тузатишига ишора эди. Ушбу модда бундай жазоларни таъқиқлар эди. Эҳтимол, судья, бошқа ҳолатлар қатори, келажакда электр стулини конституцияга зид равишда ижро этилиш усули сифатида тан олиниши учун бирон бир шов-шув чиқаришни хоҳлагандир.

Эр-хотин Розенберглар - СССР фойдасига жосуслик

Эр-хотин Юлиус ва Этэль Розенбергларнинг ҳукми маккартизм даврининг энг авж палласида чиқарилган - 1951 йилнинг 29 мартида улар Совет Иттифоқи фойдасига жосуслик қилганликда айбдор деб топилди. Суд уларни АҚШ атом сирларини СССРга берганликда айблади. Ҳукм икки йилдан кейин ижро этилди, шу вақт ичида эр-хотинларга чиқарилган ҳукмни бекор қилиш ёки авф этишга уринишди. Жиноят федерал даражада бўлгани сабабли, қатл бўйича қарорни президент имзолаши керак эди. Президентлик муддати тугаб бораётган Гарри Трумэн турли баҳоналар билан бу қарорни имзолашни ортга сурди. Аммо унинг вориси Дуайт Эйзенхауер иккиланмай қарор қабул қилди. Эр-хотин Синг-Синг қамоқхонасида қатл қилинди. Айтганча, Этель дарров жон бермади, жаллод ток оқимини унинг танасидан икки марта ўтказишига тўғри келган.

Топси лақабли урғочи фил

Электр токи билан қатл этилган биринчи ҳайвон – циркнинг Топси лақабли урғочи фили бўлди. Гарчи у устидан суд жараёни бўлмаган бўлса-да, электр токининг жазо усули сифатида фойдаланган биринчи қурбонларидан бўлган. Бир неча йил ичида уч кишини ўлдирганидан кейин, 1903 йилда Топсидан қутулишга қарор қилишди. Қурбонлардан бири шафқатсиз ҳайвон ўргатувчи бўлган. Топсини хавфли деб топишди, урғочи филни дастлаб осиб ўлдириш режалаштирилган эди, аммо ҳайвонларга нисбатан шафқатсизликка қарши курашчилар норозилик намойиши ўтказгач, эгалари жазо чорасини ўзгартиришга мажбур бўлди.

Айнан шу пайтда Эдисон етиб келди. Қатлдан олдин Топсига цианид калий қўшилган сабзи берилгани маълум. Америкалик ихтирочи хавфли жонивордан қутулишнинг "инсоний" усулини таклиф қилибгина қолмай, балки барчасини кинолентага суратга олди. Ҳа, у кино пайдо бўлиши ва ривожланишига ҳам алоқадор бўлган, аммо бу ерда эса шундай томоша турганида, имкониятни бой бермаслик керакда. Фильм "Филни электр токида қатл этилиши" деб номланди. Бу ҳақиқатда катта томоша эди, чунки у Кони-Айленддаги Луна-паркда бўлиб ўтган. 1944 йилда истироҳат боғи жамики аттракционлари билан бирга ёниб кетди, баъзилар бу Топсининг қасоси деб айтишганди. Қатлдан юз йил ўтгач, 2003-йилда Кони-Айленд музейида Топсига - "инсоний" усулдаги қатл қурбонига ёдгорлик ўрнатилди. Эҳтимол, Топси шундай қурбонлар орасида ягонаси бўлмаган.

Бугунги кунда электр стулдан фойдаланган ҳолда қатл жазоси фақат олтита штатда: Алабама, Флорида, Жанубий Каролина, Кентукки, Теннесси ва Вирджинияда қўлланилади. Аммо бу штатларда ҳам маҳкумлар электр стулдаги қатлни инсон ҳаётига нуқта қўйишнинг яна бир "инсоний" усули - ўлим инъекцияси билан алмаштириш ҳуқуқига эга.

36