Попрошайки в Ташкенте

“Тиланчилар макони”: пойтахтдаги жамоат жойларидаги тиланчилар ҳаётига назар

1893
Бугунги кунда мамлакатда тиланчилик қилаётган шахсларга нисбатан маъмурий ҳамда жиноий жавобгарлик чоралари белгиланганлигига қарамай, жамоат жойларида садақа сўраётган қариялар, эркагу аёллар, ачинарлиси болаларнинг сони кўпайгани кўзга ташланади.

ТОШКЕНТ, 19 окт — Sputnik. Аҳолининг маълум бир қатламини қамровчи мўлтони (тиланчи) лар жамиятда азалдан бўлган ва бу мавзуга илгари кўп ҳам эътибор қаратилмас эди. Улар ўзларининг тили билан айтганда аввал ҳам, ҳатто бугунгача бемалол  “отамерос касби”ни давом эттириб келишади. Бироқ бугунги кунда тоғни урса талқон қилишга қодир эркаклар, ҳаётда бир оз қийинчиликка дуч келган хотин-қизлар ҳам эл қатори меҳнат қилиб пул топиш ўрнига, тиланчиликни ўзларига касб қилиб олишаётганлиги кишини ўйлантиради.

© Sputnik / Наталья Селиверстова

Кун давомида ўйлаб кўрсак, минглаб ўтиб-қайтаётган йўловчиларнинг ҳар ўндан учтаси пул узатса, бу тиланчиларнинг сизу бизга нисбатан яхшироқ шароитда яшашига етади.  Аммо бу ҳолат эртага қаёққа олиб боради, жамиятда  боқимандалик иллатини келтириб чиқармайдими, деган ўринли савол туғилади.   

Сўзимизнинг исботи, Мирзо Улуғбек туманига йўлингиз тушса, эътибор беринг, “Буюк ипак йўли” метроси атрофлари, унинг ичи сизда гўё “тиланчилар макони”дек тасаввур уйғотади. Сиз бу ерда пул ташлаб кетишлари учун ёнига кичик дастрўмол тўшаб олган, метрога ўтиш ер ости йўлагини банд қилиб турган “момо”ни, пиёдалар ўтиш йўлагидаги зинада мунғайиб ўтирган бошқа бир онахонни, сал нарироқда костюм-шим кийиб олган “обрўли” отахонни яна метрога кириш зинасида чақалоқ кўтариб ўтирган ўрта ёшли холани учратасиз. Уларни гапга солсангиз, ижтимоий муҳофазага муҳтож бўлганликлари учун эмас, аксинча, ўзлари ишлашни истамасликлари, ҳеч қандай божларсиз, кўпроқ пул ишлаш мумкинлиги учун тиланчилик қилишаётганлигини англаб етасиз.

Попрошайки в Ташкенте
Sputnik
Попрошайки в Ташкенте

Масалан, метро ташқариси  йўлагидаги зинада хомуш ўтирган момо бизга боқувчи фарзандлари борлиги, нафақахўрлиги, маҳалла идорасидан ҳеч қандай ёрдам олмаслигини айтади. Тиланчилик маъмурий жавобгаликка сабаб бўлиши, нега туман профилактик инспекторлари ёки маҳалла раисларидан ёрдам сўраб мурожаат қилмаганлиги ҳақида сўрасак, момо бизни жеркийди ва тинч қўйишимизни истаб бизни ҳатто қувиб солади.

Попрошайки в Ташкенте
Sputnik
Попрошайки в Ташкенте

Шу тариқа ҳафсаламиз пир бўлиб, сал нарироқда тиланчилик қилаётган, ёши 68 да бўлган костюм-шимли амакига яқинлашамиз. Амаки қўлимиздан узатилаётган пулни оларкан, бу ерга Юнусобод туманидан келиб “ишлаётгани”,  бундан фарзандларининг хабари йўқлиги, агар иш бўлса соғлиги ишлашни тақозо қилишини айтади. “Нега ёшингизга муносиб иш билан шуғулланмайсиз, гарчи соғлигингиз кўтарар экан” деган саволимизга эса амаки “иш йўқ, маҳалла ёрдам бермайди” деган жавоб билан кифояланади.  

Попрошайки в Ташкенте
Sputnik
Попрошайки в Ташкенте

Яна ушбу метро ташқарисида, пиёдалар ўтиш йўлагида  ҳўл сочиқларнинг донасини 5 минг сўмдан сотиб юрган болакайлар учрайди. Аввалига уларга қараб, эҳтимол, пандемия шароити туфайли тирикчилик қилишга мажбур бўлаётгандир, ҳар ҳолда меҳнат қилишяпти-ку деган фикр ўтади кўнглимиздан.

Попрошайки в Ташкенте
Sputnik
Попрошайки в Ташкенте

Шу ўйда улардан бирини саволга тутамиз. Айни пайтда 6-синф ўқувчиси бўлган Элбек (исмлари ўзгартирилган) “Буюк ипак йўли” метроси атрофида ишлаш учун Юқори Чирчиқнинг Хитойтепа маҳалласидан келиши, ота-онаси ажрашгани, онаси укасини шифохонада олиб ётгани, бир маротаба онаси МФЙ раисидан ёрдам сўраб чиқиб, ноумид қайтгани, шу боис ишлашга мажбурлигини айтади.

Унинг ўзи билан бир манзилда яшовчи, бўйнига сочиқлар солинган қутини осиб олган жияни — Беҳзод эса 10 ёшда. У ҳам отаси қамоқдалиги, онаси далада ишлаши, мактабга умуман бормаслигини айтади.

Болаларнинг нега 1.5-2 минг сўмлик сочиқларни 5 минг сўмдан сотаётганликларига қизиқсак, улар сочиқларни бир кун ичида сотиб улгуришмаса, унинг қадоғидаги суратлар ва ранглар ўчиб, яроқсиз ҳолга келиб қолиши, сўнг уни ҳеч ким сотиб олмаслигини айтишади.

Попрошайки в Ташкенте
Sputnik
Попрошайки в Ташкенте

Ваҳоланки, ана шу ғамда юрган болаларнинг бугун жамиятда яхши ўқиб билим эгаллашлари учун ҳукумат томонидан барча шарт-шароитлар яратилган, оилавий шароити қониқарли бўлганлардан тортиб, ижтимоий муҳофазага муҳтож болаларгача назорат остида.

Шунга қарамай, бу каби “топарман” болаларни Юнусобод туманидаги янги очилган метро атрофларида ҳам учратишимиз мумкин. Улар бир бирига жуда ўхшаш опа-сингилларнинг болалари бўлиб, юқоридаги “салфетка” сотувчиларидан фарқли ўлароқ (оналари билан бирга) очиқчасига тиланчилик қилиб келишади. Гоҳ у гоҳ бу йўлакка ўтиб, пиёдаларга халақит қилишади, уларнинг йўлини тўсиб садақа сўрашади. Тротуар четида ўтириб, китоб ва эски-туски буюмларни сотаётган қариялар ҳам улардан аллақачон безиб қолишган, тиланчи болалар уларни калака қилиб, сотилаётган молларига мақсадсиз тегишади ёки савдо буюмларини олиб қочишади. Ачинарлиси, жамоат жойида ҳаракатланиш тартибини шу тарзда қўпол бузаётган “тўда”ни ҳеч ким тартибга чақирмайди.

Попрошайки в Ташкенте
Sputnik
Попрошайки в Ташкенте

Ваҳоланки, тиланчиларни жазолаш эмас, тиланчиликни касб қилиб олганларни тартибга чақириш мақсадида Ўзбекистон президенти томонидан жамоат жойларида тиланчилик қилаётганларга нисбатан маъмурий ҳамда жиноий жавобгарликни кўзда тутувчи қонун имзоланди.

Қўл чўзганга қамоқ: Ўзбекистонда тиланчилик таъқиқланмоқда

Мазкур қонунга кўра, тиланчиларга аэрапортлар вокзаллар, хиёбонлар, истироҳат боғлари, бозорлар, савдо мажмуалари, кўчаларда, моддий ва маданий меърос объектлари жойлашган ҳудудлар ва шу каби жамоат жойларида тиланчилик билан шуғулланиш тақиқланди. Қонунни бузганларга нисбатан маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг янги 188-3-моддасига мувофиқ, БҲМнинг 1 бараваридан 3 бараваригача жарима солиш ёки 15 суткагача маъмурий қамоқ жазолари қўлланилиши кўзда тутилган.

Попрошайки в Ташкенте
Sputnik
Попрошайки в Ташкенте

Аммо бугунги кунда тиланчилар сонининг камайиш ўрнига ортиб бораётгани сал кам бир йил давомида ҳам қонун ижроси бўйича етарлича ишлар олиб бориляптими деган саволни келтириб чиқаради.

1893
Основатель веб-сайта Bellingcat Элиот Хиггинс

Фейклар фабрикаси ва унинг ҳақиқий эгалари

51
Сўнгги вақтларда Bellingcat ахборот агентлиги тез-тез эсга олинмоқда. ОАВда агентлик ташкилотчиси сифатида тилга олинадиган "Эллиот Хиггинс" китоб чоп этди. Унинг шериги "Христо Грозев" ёки "Морис Ракушицкий" (иккаласи ҳам битта одам) янги фош этишларни ваъда берган.

Виктория Никифорова
Ушбу фош этишлар баҳоси эса аллақачон маълум — Донбассда уриб туширилган Боинг, Гутадаги кимёвий ҳужум, Скрипаллар ва Навальнийнинг заҳарланиши ҳақидаги фейклар муаллифлари ҳеч қачон ҳақиқатни айтиш учун ўзларини қийнамаганлар.

Бу уйдирмалар ҳақида жиддий гапириш мумкинмас — уни журналистик суриштирув жанрига компромат деб аташ мумкин ҳатто. Аммо Bellingcat агентлигининг дунёга келиши тарихи анча қизиқ. Ушбу фейклар фабрикаси қай тариқа юзага келган?

2010-йилнинг бошида Афғонистондаги америка ҳарбий разведкаси бошлиғи Майкл Флинн "Разведка қандай созланади?" мавзусида жуда қизиқ докладни эълон қилади.

Партизанлар уруши ўз чақириқларини илгари сурар ва бесўнақай разведтузилмалар уларни эплай олмай қолган эди. Флинн ҳаммуаллифлар билан биргаликда ўз ҳамкасбларига маълумот беришни истаганларнинг барчасидан - хоҳ у маҳаллий аҳоли бўлсин, хоҳ журналистлар, ННТ вакиллари ёки аёллар ташкилотлари бўладими ёхуд БМТ ходимлари, ё фаоллар - хуллас, ҳамма-ҳаммадан маълумотлар олишни таклиф қилди.

Маълумотларни фақатгина ҳарбий мавзудагина эмас, балки мамлакатда рўй бераётган барча ҳолатлар ҳақида тўплаш талаб қилинаётган эди. Йўл-йўлакай мавжуд сирларни фош қилиш, тўпланган ахборотларни НАТО бўйича иттифоқдошлар, журналистлар, ННТлар ва барча-барчага тақдим этиш режалаштирилганди.

Тўғри форматланган ва узатилган ахборот қуролга айланарди. У маҳаллий аҳолига оккупантлар улар ҳақида қандай қайғураётганлигини кўрсатар ва халқни партизанлардан узоқлаштирарди. Четдан қараганда эса Яқин Шарққа қонун ва тартибни олиб келган америка демократиясининг ёрқин образини намойиш этишга имкон берарди.

Маълумотларни махсус танлаб олинган таҳлилчилар сортировка қилишлари керак эди — Флинн "энг иқтидорли ва очларни" танлаб олишни маслаҳат беради. Улар барча икир-чикирларга эътиборли бўлишлари, геолокация ва очиқ манбалар билан ишлай олишлари керак эди. Доклад якунида муаллифлар америка разведкаси ветерани Сэмюэл Уилсондан иқтибос келтирганлар: "Маълумотларнинг 90 фоизи, - деган АҚШ Мудофаа вазирлиги Разведка бошқармасининг собиқ раҳбари - очиқ манбалардан келади. <…> Разведканинг ҳақиқий қаҳрамони — Жеймс Бонд эмас, балки Шерлок Холмсдир".

Тахминан худди шу вақтда Британия армияси зобити Боб Сили Афғонистонда хизмат олиб борарди. Инглиз нашрларида улар разведкачилар, сифатида тилга олинади, аммо бунга далиллар келтирилмаган ҳеч қачон. Эҳтимол, 2008-йилдан 2017 йилгача Ироқ, Афғонистон, Ливия ва Сурияда Боб Сили чиндан ҳам бошқа нарсалар билан шуғуллангандир.

Нима бўлганда ҳам мана бугун таниқли сиёсатчига айлангандан сўнг ҳам Сили ўзини Штирлиц каби тутишда давом этмоқда. У ўз яқинлари, ота-онаси ёки сирли рафиқаси акс этган биронта фотосуратни ҳеч қачон эълон қилмаган. Пэрлар китобида "Ната Расимас" сифатида тилга олинган эса-да, аммо ахборот майдонида у ҳақда ҳеч қандай маълумот мавжуд эмас. Сили ҳамма жойда якка ўзи кўриниш беради, ҳа, айтганча, у бачабозлар ҳуқуқларининг ашаддий ҳимоячиларидан бири сифатида ҳам ном қозонган.

Унинг таржимаи ҳоли аввалгидек катта қизиқиш уйғотиб келади. Силининг оиласи бир аср олдин Aнглиянинг энг бадавлат олий мартабали оилаларидан бири бўлган. Унинг насл-насаби тарихи худди достон сингари ўқилади - ундан барону, баронеталар, губернаторлар, вазирлар, парламент аъзолари ўрин олган. Ўғилларининг ҳаммаси Хэрроуда ўқиган, гоҳ Уинстон Черчилл, гоҳ шаҳзода Филипп уларнинг чўқинтирган отасига айланишади. Силилар оиласи яқинда таниқли актёр - машҳур аслзода - Бенедикт Камбербатч билан қариндошлик ришталарини боғлади. Уайт оролидаги энг йирик ер эгаси сифатида маҳаллий аҳоли 2017 йилда Силини парламентга сайлади - бу оилавий анъаналардан бири саналади. У ерда консерваторлардан депутат бўлган Сили Россияга қарши агрессив кун тартиби тарғиботи билан шуғулланмоқда.

1990-йиллар бошида Хэрроуни тамомлаган Боб Сили собиқ совет иттифоқи ҳудудида стрингер сифатида фаолият юритган. У Киев, Тирасполь, Чеченистондан репортажлар тайёрларди. Унинг асосий иш берувчиси The Times нашри эди.

“Спутник V” ўз самарадорлигини исботлади. Нима учун Ғарб унга қарши ахборот урушини олиб бормоқда?
Ruptly / RT / пресс-служба БАЭС / Роспотребнадзор / @sputnikvaccine

2012-йиллар бошида интернет маконида "Қорамағиз Моисей" (Brown Mozes) блоги пайдо бўлади. Бу Фрэнк Заппа қўшиғи номи эди. Сили рок-мусиқани яхши кўради, маълум вақт Британия MTV сида ишлаган ва гитарани қойилмақом чала олади.

Кейинчалик "Қорамағиз Моисей"ни ОАВ "энг зўр блогер" дея атайди, аслида эса унинг ёзганларини ўқиб бўлмайди. Бу шунчаки газеталарда чиққан ўзга муаллифлар мақолалари асосида тўқилган нарсалар эди - зерикарли, бирёқлама ва бачкана.

Аввалига "Моисей" Руперт Мердокнинг News Corporation нидан шахсий маълумотлар ўғирланиши билан боғлиқ жанжални ёритади. Ўшанда жамоатчиликда австралиялик медиамагнатга махсус хизматларнинг порахўр ходимлари ишлаган, деган жиддий гумонлар пайдо бўлган. "Моисей" блоги эса муштарийларни бу мавзудан астойдил узоқлаштиришга интилар, барча ишораларни Скотленд-Ярдга бурар эди. Аммо ҳеч ким бу материалларни ўқимасди. "Зўр блогер" ўз аудиториясидан нари борса иккита изоҳ олиши мумкин эди.

Орадан вақт ўтиб "Моисей" Сурия темасига қизиқиб қолади. Номаълум блогер, афтидан, Флин докладидаги "иқтидорли ва оч" аналитик қилиши лозим бўлган ишларни қиларди. У Суриядан YouTube га юкланган видеоларни кўриб чиқиб, уларни мос сарлавҳалар билан номлаган ҳолда тақдим этади. Масалан: "Шрапнель (артиллерия қуроли тури)дан ўқ еган 12 тага яқин гўдаклар жасади" сингари.

Аммо блогер маълумотларни таҳлил қилмайди, балки барчасини жавобга яқин олиб келади. У Хуладаги фожиада шак-шубҳасиз Сурия ҳукуматини айблайди, гарчи кейинги тергов ишлари оммавий қотилликлар жангарилар томонидан содир этилганини кўрсатган бўлсада. Бу ҳеч қандай разведка эмас, балки тозаланган пропаганданинг ўзи эди.

Мана шу ерда The New York Times мухбири, собиқ денгиз пиёда аскари, бир вақтлар газетанинг Москва бюросига раҳбарлик қилган Си Жей Чиверс уни "кашф қилади" ва жамоатчиликка таништиради. У Хорватиядан Сурияга қурол экспорти тўғрисидаги суриштирувларни чоп этади. Унинг мақоласида таъкидланишича, материаллар "Қорамағиз Моисей" тахаллуси остида ижод қиладиган блогер томонидан тақдим этилган. Аслида эса унинг исми "Элиот Хиггинс"дир.

Британия ва америка ОАВлари завқ-шафқ билан Эллиот Хиггинсни машҳур қилишга киришиб кетадилар. "Камтар кўзойнакли йигит", "зиёли ботаник", "гик" — ва шу билан бирга у сурия режимининг "жиноятларини" фош этади. Исми машҳур шоирникига уйғун, фамилияси эса "Пигмалион" қаҳрамони Шоуникидек — тез ёдга қоладиган. Аммо Хиггинс ОАВларда мана саккиз йилдан бери тушмай келаётган бўлсада, унинг ота-онаси ҳақида ҳеч нарса маълум эмас.

Шундай қилиб, унинг исми ва фамилияси осонликча ўйлаб топилган бўлиши мумкин — шерикларимиз яхши кўриб айтадиган бир гап борку - highly likely.

Аслида унинг Лестерда турк-рафиқаси ва икки фарзанди билан яшаши ҳақида ҳеч қандай далил йўқ. Aгар у куну-тун YouTube да ўтирган бўлса, қандай қилиб пул ишлагани умуман тушунарсиз. Ипотекага олинган уйи ва яшаш ҳаражатларини ким қоплаган - наҳот, почта бўлимида ишлаб, қўшимча пул топган рафиқаси? Энг асосийси, олий таълим масканини ўқиб битиролмаган, барча иш жойларидан ҳайдалган, ҳеч қандай чет тилларини билмаган, армияда хизмат қилмаган ва ўзининг иқрори бўйича "қуролларни  Х-Box-ўйинчисидан яхшироқ билмайдиган" бу талаба қандай қилиб тўсатдан профессионал ҳарбий таҳлилчига айланиб қолди?

Кўп нарсаларни Хиггинснинг ўзи ҳам тушунтира олмасди. 2013-йилда унга хайрихоҳлик билдирадиган "Нью-Йоркер" мухбири ундан нега ўз блоги учун бундай ном танлаганини сўрайди. "Тасодифан", - дейди бу саволга жавобан блогер.

Bellingcat агентлигини Хиггинснинг номига ўтказишади, унда барча янги Россияга қарши "фош этишлар" эълон қилина бошлайди. Аммо уларнинг ҳеч бири далиллар билан асосланмаган эди. Аммо ҳар бир мақола Россияга қарши ахборот хуружлари ва навбатдаги санкциялар учун асос бўла олган.

Бу вақт оралиғида Боб Сили машҳур сиёсатчига ва обрўли ҳарбий таҳлилчига айланди. Парламентарий тобора жанговар руҳдаги ҳарбий матнларни тўқимоқда. Brexit дан сўнг, унинг фикри бўйича Британия "глобаллашиши" кутилмоқда - яъни шундан кейин у ўз бошқарувини барча "шерикларга" ўтказа олади. Британиянинг асосий душмани ролига Сили Россияни тайинлаган. У ўзининг барча қўрқувларини бизнинг мамлакатимизга проекциялаган — гоҳ Россия ўзининг жосусларини юборади, гоҳ дезинформация билан шуғулланади, гоҳ "бизга қарши учинчи жаҳон урушини олиб боради ва ғолиб чиқади!".

"Тажовузкор Россияда ҳимояланишнинг ўнта усули", "Россиянинг Ғарбга қарши гибрид урушда қўллаган элликта инструменти" - Силининг рус мавзусидаги фиксацияси мана шундай носоғлом кўриниш касб этади. Эҳтимол, 90-йилларда, собиқ совет иттифоқи маконида у билан нимадир рўй берган бўлса керак.

Ҳарбий аналитик сифатида у "ноконвенциал уруш" - яъни, дезинформация, пропаганда, фитна, ижтимоий тармоқлардаги фаол тадбирлар мавзулари устида ишлайди. Bellingcat ҳам ахборот маконида худди шундай ишлар билан шуғулланади.

2018-йилда Сили сиёсий каминг-аутни амалга оширади. У Bellingcat учун парламентда Скрипаллар воқеаси бўйича "матбуот-анжумани" ўтказади. "Мана, замонамизнинг Шерлок Холмслари, — дея таништиради у ҳамкасбларга Хиггинс ва Грозевни - уларнинг рақамли детектив суриштирувлари шунчаки ноёб".

Ўша вақтдан буён парламентарий очиқчасига Bellingcat нинг маънан раҳнамосига айланган. У Элиот Хиггинсни Атлантик кенгаш ва Генри Жексон кембриж ҳамжамиятига олиб кирди — энг агрессив русофоб аналитик марказларга. "Лестерлик гик" ва Уайт оролидаги аслзодани қандай муносабатлар боғлаб туришини Худо билади, аммо уларни Россияга қарши нафрат ҳаммасидан ҳам кўра кучлироқ бирлаштириши аниқ.

Боб Силининг энг ёрқин аждодларидан бири Моттистоуннинг биринчи барони, бир умр Черчилл билан дўст бўлган ва мамлакатда юқори лавозимларни эгаллаган генерал Жон Сили, Германияга бориб келгач, фюрерга мафтун бўлиб қолади: "Жаноб Гитлер, — дея ҳикоя қилган у қайтиб келгач Англия пэрларига — мутлақо тўғрисўз, самимий ва худмин эмас". Эҳтимол, Гитлернинг "Драх нах Остен" ғояси Силига мерос тариқасида ўтгандир.

Bellingcat бўйича унинг шериги сирли медиаменежер Христо Грозевнинг патрони ҳам бизнинг мамлакатга нисбатан илиқ туйғуларни туймайди. Грозев бир умр дўстлашиб келган Карл Габсбург-Лотарингский ҳанузгача аждодлари мулкларини йўқотиб қўйганидан ўзига келолган эмас. Габсбурглар уйига раҳбар бўлгач, у ўзининг отасидан фарқли ўлароқ, империя ерларига бўлган ҳуқуқдан воз кечмаган. У учун собиқ совет иттифоқи майдони — бу бой берилган отамерос мулкдир. Айтганча, Габсбургнинг рафиқаси Франческа Тиссен — Гитлернинг ҳукуматга келиши ва унинг қурол-аслаҳаларини сахийлик билан молиялаштирган афсонавий немис саноатчисининг набирасидир.

Ғарбнинг элита оилалари кланлари учун Россия атрофидаги ҳудудлар лимитрофлари - бу шунчаки эгасиз ерлар, овчилар маконидир. Маҳаллий аҳоли ҳам - тараққий этганлиги ёки қолоқлигидан қатъи назар - шунчаки флора ва фауна кўринишларидан бири. Bellingcat сингари инструментлар эса — гибрид уруш учун идеал қурол ҳисобланади.

51
Ракетный комплекс Искандер-М

Яхши раққосга "Искандер"лар ҳалал бермоқда

1223
Юқори технологияли ва юқори аниқликдаги қурол-яроғ тизимларидан жанговар фойдаланиш - мутахассис-операторлардан тегишли тайёргарлик, ишончли разведка ва зарба контури ташкил қилиш, шунингдек, сиёсий донишмандлик ва қабул қилинган қарорлар учун жавобгарликни талаб этади.

Бошқа координатлар тизимида энг тўкис ракеталар ҳам "бошқа тизимдан" бўлиб қолиши, старт олмаслиги, нишонлар ёнидан учиб ўтиши ёки "10 фоизга" портлаши мумкин.

1in.am нашрига берган интервьюсида Тоғли Қорабоғда яқинда рўй берган жанговар ҳаракатлар якунларига баҳо берар экан, Арманистон Республикаси бош вазири Никол Пашинян Россия қуролининг ишончлилиги ва жанговар қобилиятига шубҳа билдирди. Унинг сўзларига кўра, "Искандер" тезкор-тактик мажмуа ракеталари ё умуман портламаган, ё "10 фоизга" портлаган (бу борада аниқлик киритилмаган). Шу билан бирга, Пашинян армияда - унинг тузилмалари ҳамда қурол-аслаҳалар борасида сезиларли ислоҳотларни амалга оширмоқчилигини маълум қилган.

Арманистон Республикаси Мудофаа вазирлигида бош вазирнинг "Искандерлар" ҳақидаги турлича талқин қилиниши мумкин бўлган гапларига изоҳ беришдан бош тортишди. Эҳтимол, Пашинян етарлича маълумотга эга бўлмаган, ёки маслаҳатчиларидан бири томонидан унга янглиш маълумотлар етказилган. Россия ракета мажмуалари тактик-техник характеристикалари ва обрўси шу даражада юқорики, профан(ҳар қандай соҳадан бехабар бўлган шахсга нисбатан ишлатилади - тарж.)лар ҳимоясига у муҳтож эмас. Россия томонидан жаҳон қурол бозорининг учдан бир қисми назорат қилиниши ҳам бежиздан эмас. 2020 йилда Россияда қурол-аслаҳалар экспорти ҳажми 13 млрд. долларни ташкил этди. Ушбу рақам ва фактлар аксарият мамлакатлар машаққатли меҳнатидан топган маблағлари эвазига, тўлиқ баҳосида харид қиладиган мудофаа маҳсулотларининг сифатидан далолат беради.

Моҳир қўлларга тушган "Искандер" ТТРМ (тезкор-тактик ракета мажмуаси) Кавказ тоғлари ва денгизларда (ўқув машқларида), жанговар ҳолатларда эса — Сурия ва Африка шимолида нишонларни муваффақиятли забт этади.  Бундай қуролни ўнлаб мамлакатлар сотиб олишни хоҳлаган, ва улардан айримларигина "Искандер-Э"нинг экспорт модификациясини қўлга киритиш имкониятига эга бўлган. Арманистонга омад кулиб боқди, сабаби квазибалликтик маневрларни амалга оширадиган, душман томоннинг ҳаводан ҳужумига қарши тутқич бермас, учиш масофаси ва аниқлилиги бўйича таққослаш мумкин бўлган ракеталар мавжуд эмас.

Квазибаллистик васваса

Россия ўзининг юқори технологик имкониятларини барча мамлакатлар билан баравар баҳам кўрмайди. Шу фонда Пашиняннинг интервьюси очиқ кунда чақнаган чақмоқдек бўлди. "Искандер-М" мажмуаси 2006 йилда Россия армияси қуроллари сафига қабул қилинган, ўз синфида сайёрадаги "энг яхши" деб тан олинган ва шу боис "80-йиллар қуроли" сифатида баҳоланиши - масхаралашдек туюлади.

Арманистон бош вазирининг Россия ОТРМга нисбатан очиқчасига айбловли баёноти бир нечта тахминлар ва хулосалар чиқаришга имкон беради. Бу ерда соҳадан бехабарлик ёки дезинформация энг ёмон сценарий бўлмаслиги мумкин (бу жуда оддий кўринмоқда). Эҳтимол, Россия қуролларини оммавий равишда обрўсизлантириш - "стратегик танлов масала", Арманистон армиясини таркибий ва сифат жиҳатидан ислоҳ қилиш бўйича аллақандай дастурнинг бир қисми бўлиши мумкин, саволлар мана шундагина туғилади. Яқин келажакда Ереван қандай қуролларга эга бўлишни ният қилмоқда, қайси стандартларга мувофиқ мудофаа қобилиятини кучайтирмоқчи? Ва, энг муҳими, ҳарбий қурилишнинг янги босқичи қандай пировард мақсад билан бошланмоқда?

Қорабоғдаги кузги жанглардан сўнг хулосалар чиқарилган ва режалар тузилган деб тахмин қилиш мантиқан тўғри. Бироқ, эскитдан қолган: "Ғалабанинг ҳар доим кўп оталари кўп бўлади, мағлубият эса ҳамиша етимдир", деган нақл бор. Пашиняннинг интервьюсидан хулоса қилиш мумкинки, Мудофаа вазирлиги ва Бош штабда "уруш тўғрисида бутун ҳақиқатни исботлаш, аниқлаш, кўриш" бўйича кўплаб таҳлилий ишлар олиб борилмоқда, шу билан бирга 1000 дан ортиқ жиноий ишлар қўзғатилган. Бу ерда нима кўпроғини тушуниш қийин - ҳақиқатни излаш ва стратегияни тузатишми ёки кейинги репрессиялар учун "айбдорларни тайинлаш". Ва мағлубиятнинг асосий "оталари" жавобгарликдан қочишлари учун, уларнинг сони объектив равишда нолларсиз сонлар билан чеклантирилган.

Интервью матнининг миллий хавфсизлик масалаларига бағишланган каттагина қисмида "КХШТ мажбуриятлари Арманистоннинг халқаро тан олинган чегараларида шакллантирилиши" ҳақидаги реверансдан сўнг Ташкилот билан муносабатлар ҳеч қаерда бирорта қатор билан бўлса ҳам ёдга олинмаган. КХШТ (ОДКБ) эса - Арманистон учун урушдан кейинги нотинчлик ва Қорабоғдаги заиф тинчлик шароитида ягона ишончли суянчдир. Тез-тез ишлатиладиган "инқилоб" ва "Конституция" сўзлари ўз-ўзидан ҳеч нарсани тартибга солмайди, мамлакат хавфсизлигини кафолатламайди. Армия - ҳар қандай давлатнинг тинчлиги, барқарорлиги асосидир, аммо аниқ режасиз "муҳим ислоҳотлар" ҳақидаги фикрлар деструктив (ҳалокатли) кўринишга эга. Худди Россия қуролининг паст салоҳияти, миллий армиядаги енгиб бўлмас коррупция ва Ҳарбий техник ҳамкорлик линияси бўйича туташ поставкаларга шама тариқасида билдирилган саёз фикрлар сингари.

Тутқич бермас ва жуда кучли

"Искандер-М" ракета мажмуаси 500 км масофада юқори аниқлик билан душманнинг жуда муҳим объектлари (ҳарбий базалари, қўмондонлик пунктлари ва алоқа узеллари, ракета мажмуалари, аэродромлардаги самолёт ва вертолётлари)ни йўқ қилишга мўлжалланган (Арманистон 300 км масофадан нишонга олишга қодир "Искандер-Э" ТТРМ экспорт варинатларига эга.

Мажмуанинг асосий афзалликлари: стратегик мобиллик, ҳарбий навбатчиликни яширин тарзда олиб бориш ва ракета зарбаларини бериш имконияти, автоматик ҳисоб ва учиш топшириғини киритиш, оловли ва радиоэлектрон қаршилик шароитларида ҳам жанговар вазифаларни катта эҳтимол билан бажаришга қодирлик.

Жанговар самарадорлик икки турдаги - баллистик ва қанотли ракеталардан фойдаланиш эвазига оширилган. Маршдан биринчи ракетанинг учирилиши - саноқли дақиқаларни олади, пусклар ўртасидаги интервал — бир дақиқа. Ракетанинг учиш тезлиги — соатига 7200 кмдан ортиқ (яъни учиш 3-4 дақиқани олади). Траекториянинг дастлабки ва якуний участкаларида бошланғич массаси 4 тоннага тенг бўлган 9М723К1 ракетаси сониясига 2000 м дан юқори тезликда ҳаракатланади, квази-баллистик (ҳисобланмайган) эгри чизиқ бўйлаб ҳаракат қилади ва 30g гача бўлган ортиқча юк билан манёвларни амалга оширади (бу эса мавжуд бўлган барча ҳаводан ҳужум мудофааси ва ракеталарга қарши мудофаа тизимлари ёрдамида ракетани тутиб олишни йўққа чиқаради).

"Искандер"нинг ҳар бир пуск установкаси мобил ва автономдир. У исталган жойда ва исталган вақтда, ҳатто разведка сунъий йўлдошлари ёки авиациялардан мустақил равишда ҳаракатлана олади. Нишонга тўғрилаш учун дастур, инерциал навигация тизими ГЛОНАСС сунъий йўлдошлари сигналларидан фойдаланилади. Ракеталарни парвоз вақтида қайта йўналтириш мумкин, бу эса ҳаракатчан нишонларга ҳужум қилиш имконини беради, хусусан, душман ҲДК га ҳам. Финал участкада ақлли ўз-ўзини йўналтириш оптик головка активлаштирилади, у ноёб аниқликни таъминлайди. 9М728 ёки Р-500 боеголовкалари нишондан 1 метрдан ошиқ оғмайди. "Искандер"нинг юқори аниқликка эга ракеталари кичик қайтариш сатҳларига, парвозда мураккаб траекторияларга эга (газодинамик ва аэродинамик руллар ёрдамида бошқарилади). Мажму икки типдаги ракеталарга эга: аэробаллистик 9М723 — 50 км бўлган баландликда квазибалликстик траекториялар бўйича учади, қанотли 9М728 ёки Р-500 — кичик баландликларда нишонга боради.

"Искандер-М" ТТРК чет элнинг энг яхши тезкор-тактик мажмуалари(LORA, Lance, ATACMS, Pluton)дан аниқлилик, ракеталарни пускка тайёрлаш бўйича тезкорлик ва бошқа характеристикалар жиҳатдан анча устун. Унга ўхшашлик жиҳатдан энг яқини — исроилнинг LORA тезкор-тактик мажмуасидир, аммо у ҳам масофа ва аниқлилик бўйича "Искандер"дан ортда қолади (шу билан бирга "Лора" ракеталари олдиндан тахмин қилиш мумкин бўлган баллистик траектория бўйлаб ҳаракатланади). Америкаликлар ортда қолмоқда — 2020 йилда ATACMS "антиквар" мажмуасини модернизациялашдан воз кечишди ва энди-энди учиш масофаси 300 км гача бўлган M270 MLRS ва HIMARS зал билан ўт очиш реактив тизимлари учун юқори аниқликдаги зарба берувчи ракетани яратишни бошладилар.

Россия Федерациясининг обрўли мутахассислари прогнозларига кўра, "Искандер"ларнинг чет эл аналоглари 2025 йилгача пайдо бўлмайди.

1223